Skip to main content

Full text of "Pauli Historia Langobardorum"

See other formats 


^;^T^:i,:/i^ 


V^r 


'y^:-^!f^' 


f"  '    ^Nj  ■'■.  ^■.»:-^  -(•jjTc  ■■ 


-W-l 


^  -  •         ',„ 

b^  -  ■ 

f/...--'^df>^* 

-lt^,  -m 

--^.  ".^^ 


•^'VJK^,* 


■&^- 


•vv-  i^        •:! 


^^  ■■^^t  -.♦5.:r:#^  ;«^  :\  t^*- 


n   laU,, 


Digitized  by  the  Internet  Arciiive 

in  2010  witii  funding  from 

University  of  Toronto 


littp://www.arcliive.org/details/pauliliistorialanOOpaul 


"^  SCEIPTORES 


RERUM  GERMANlCARri 

IN  UStJM  SGHOLARUM 

EX 

MONUMENTIS  GERMANIAE  HLSTORICIS 
RECUSI. 


V.^ 


P  A  U  L  I 

HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

II.     4.   53 


HANNOVERAE 

IMPENSIS  BIBLIOPOLII  HAHNIANl 

1878. 


\ 


P  A  L  L  I 


HISTORIA  LANGOBARDORUM. 


IN  USUM  SCHOLARUM 

EX 

MONUMENTIS  GERMANIAE  HISTORICIS 
RECUSA. 


HANNOVERAE 
IMPENSIS  BIBLIOPOLII  HAHNIANI 

1878. 


Dl7 


HANNOVERAE.  TVPIS  C  CLEMANNORUM. 


Historiae  Langohardorum^   quae  jirae  ceteris  operibus 

mli  Caslnensis  memoriam  jposteris  servavit,  editionem  luci 

turus,  non  jpossum  quin  valde  doleam,  Ludovicum  Betli- 

mnum   b.   m.,    qui   ante  plus   quam    quadraginta    annos 

m  curandam  suscepit,    eique  tam  domi  quam  per  itinera 

Germania,    Hollandia,    Belgica,    Gallia   et  Italia  facta 

eram    indefessam    navavit,   quin   imo   nomen   sutim  cum 

luli  nomine  ita  conjunxit,    ut   vix  iimquam  divelli  posse 

deantur,  imperfectam  hanc  telam  reliquisse.     Quam  finire 

opus  diu  exspectatum  quam  primum  publici  juris  facere 

(S  duxi.     Sed  id   adgressus   non  potui,    quin  praecipua 

litionis  subsidia  diligenter  et  ipse  perscrutarer  eaque  qui- 

M  ille  nondum  usus  erat  adhiberem.     Quo  adductus  sum, 

t  novam  textus  recensionem  instituerem,   de  cujus  funda- 

ento  et  ratione  egi  in  Annalibus  nostris  (Neues  Archiv  I, 

.  535  sqq.).     Codicum    vero    descriptionem    a    Betlimanno 

onceptam  qtiantum  potui  retinui,    ordine  paidum  mutato 

isque  additis  et  mutatis  quae  necessaria  visa  sunt.     Etiam 

le  Pauli  vita   et  operibus   Bethmann    dissertatione    celebri 

lermanice  scripta  fusius  exposuit  (Archiv  X,  p.  247  sqq.), 

ed  ipsi  editioni   haec   nondum   aptavit.     Et  nuper   V.  Cl. 

?.  Dahn,   ut  novam  magni  sui  operis  de  regibus  antiquo- 

^um  Germanorum  praepararet  partem  ad  Langobardos  per- 

inentem,  eandem  telam  texendam  sumsit  et  non  pauca  aliter 

Jsse  disponenda  judicavit.     Quae  quamvis  non  omnia  pro- 

bare  "possim,  non  meum  duxi  quaecumque  dubia  et  incerta 

videantur  hoc  loco  fusius  discutere,  breviter  tantum  ea  quae 

de  scriptore   celeberrimo   comperta  habemus   exponere   con- 

tentus. 

Quae  ex  ipsius  Paidi  scriptis  docemur  haec  fere  sunt. 
Natus  erat  patre  Warnefrido ,  matre  Theudelinda.  Avus 
Arichis,  proavus  Lopichis  vel  Lupichis,  ahavus  Lewpchis, 
qui  sub  Albuino  Italiam  venisse  narratur.  Filiis  ejus  ab 
Avaris  in  captivitatem  ductis,  unus  eorum  fuga  elapsus  in 
patriam  rediit,  qui  in  provincia  Forojuliensi  ^  'domum  reae- 

1)  Fratres  ex  castro  Forojuliensi  ah  Avaris  deducti  dicuntiLr ;  sed 
fortasse   helli  tempore  hic  eos  moratos  esse,    Dahn  p.  3.  monuit.     Certe 

1 


Carton. 


2  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

dificavit',  sed  ^niJiil  de  rehus  quas  genifor  suus  hahuerat  ah 
Jiis,  qui  eas  invaserant  longa  et  diuturna  possessione,  con- 
quirere  potuit'  (Hist.  Lang.  IV,  31).  Familiani  tamen  inter 
'praecipuas  illas  prosapias'  sive  'faras',  quas  ah  Alhuino, 
Gisidfo  duce  petente,  in  regione  Forojidiensi  esse  coUocatas 
Paulus  narrat  (II,  9j,  referendarn  esse,  verisimile  est  ^. 
'p- 13.  *Oirca  annum  ut  videtur  720 — 725.  Paulus  natus'^,  lit- 

teris  instructus  est  a  Flaviano'*,  quem  praeceptorem  laudat 
(VI,  1 ) ;  puerulus  etiamGraecam  linguam  'in  scholis'  didicit, 
in  qua  tamen  non  multum  se  profecisse  ipse  testatur^.  Uhi 
Flaviani  disciplina  usus  sit,  incertum;  patruum  vero  ejus 
Felicem,  'qui  in  arte  grammatica  floruit',  a  rege  valde  dilec- 
tum  esse,  cum  proferat  Paulus,  fortasse  ille  quoque  in  regia 
versatus  est  aida*.  Ihi  etiam  Paidtis  Ratchis  regis  tempore 
(a.  744 — 749J  commoratus  est :  in  qxtodam  die  fcsto  jjrinci- 
pem  pocxdum ,  quod  Alhuini  jussu  ex  capite  Cunimundi 
regis  Gepidorum  caesi  factum  erat,  manu  tenentem  et  con- 
vivis  suis  ostendentem  ^y^f^^iesens  vidit  (II,  28j.  Postea  Adel- 
pergae,  Desiderii  regis  filiae,  itxori  ducis  Arichis,  qui  et  ipse 
genere  erat  Forojuliensis,  familiaritate  conjunctus  est.  Ejus 
studiis  favit^,  ah  ea,  ut  ipse  calamum  arriperet,  adductus  est. 
Exstat  carmen  a.  763.  compositum ,  omnium  quae  a 
Paulo  scripta  hahemus,  quantum  indagari  potest,  antiquis- 
simum,  quo  de  sex  aetatihus  mundi  disseruit ;  litteris  vero, 
a  qxiihus  singidae  strophae  incipiunt,  Adelperga  pia  salu- 
tattir.  Quod  a  h.  m.  Knust  ex  cod.  Matritensi^  descriptum 
hoc  loco  luci  dandum  duximus  '. 

Thnavus  fluvlus,  ad  quem  Paulum  natum  esse  Epitaphium.  re/ert,  castn 
illius   moenia  haud  ajjiuit.  1)   An  striclo  sensu  nohilem  familiam  di- 

cas,  cum  Dahnio  p.  3  sq.  duhitari  potest.  Paulus  de  fraire  suo  et  .so- 
rore  dicens:  Nobilitas  periit  miseris,  accessit  aegestas,  de  familiae  statu 
domestico  cogitasse  videtur.  Hildrici  vero  verha:  Eximio  dudum  Bar- 
dornm  stemmate  gentis,  non  ad  totam  Langohardorum  gentem,  sed  cer- 
tum  gentis  stemma  rcferenda  esse,  censeo.  2)  De  te^nj^ore  nihil  certi 

constat ;  sed  carmine  ad  Karolum  inter  a.  781.  et  786.  scripto  (infra 
p.  9J   ait:  iam  gravante  senio,   quod  quinquagenarius  vix  dicere  potuisset. 

3)  V.  infra  p.  9.     De  qiio  cf.  L.  Miiller,  Bhein.  Museum  XXIII,  p.  202. 

4)  Scholae  eiiam  in  aula  esse  poterant.  5)  qui  elegantiae  tuae  studiis 
semper  fautor  extiti.  Epist,  ad  Adalp.;  'studiis'  in  editione Hartelii  {p.  14. 
n,  1)  minus  recte  omittitur,  6)  ^.16,/.  52;  cf.  Arch.  VIII,  187. 
Eosdem  Belhmann  in  cod.  Florentino,  Strozzi  46,  memhr.  8,  s,XIV,f.  10'. 
invenit,  sed  minus  accurate  scrijjtos.  Qui  sequuntur  versus  de  annis  a  prin- 
cipio,  a  V.  Cl.  Baist  descripti,  Pauli  esse  nequeunt,  quippe  qui  ita  computent: 

Sunt  octodecjm   et  sexcenti  a  baptismo  Domini 
Anni  usque  ad   Scotorum  mortem  regis  Domnali.  — 

Alios  cjusdem  argumenti   versus  a    Theodefrido    compositos    exhihet   cod. 

Sang,  Nr.  2,  s.    VIII;    v.   Scherrer  Cat.  p.  2.  7)  Apographuvi  sibi 

transmissum  nuper  Dahn  p.   76.  imprimi  fecit. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDOEUM.  3 

Item  versus  Pauli  cliaconi  cle  annis  a  principio. 

A  principio  seculorum  usque  acl  diluvium 

duocenti  c|uadraginta  cluo  bina  milia 

evoluta  supputantur  annorum  curricula. 
Dehinc  usque  quo  iidelis  Abraliam  exortus  est 

novies  centeni  duo  quadraginta  pariter 

sibi  successisse  amii  scribuntur  ex  orcline. 
Ex  hoc  tcmpore  quouscjue  Moysi  in  heremo 

praeceptorum  instituta  tradiclit  Altissimus 

annos  quinque  et  quingentos  praeterisse  terminos. 
Legis  datae  a  diebus  et  conscriptae  caehtus 

usque  cpio  tempkun  dicavit  rex  sapientissimus 

cjuadringenti  octoginta  orbes  evoluti  sunt. 
Percurrit  hinc  annalis  ordo  sua  spacia 

quingentenis  et  bissenis  annis,  Babylonica 

ctonec  popuhmi  vastabit  Israel  captivitas. 
Exhinc  usc{ue  quo  sahitem  Virgo  mundi  peperit, 

qviem  prophetae  praedixerunt  venturum  Emmanuel, 

octodeceni  et  quingenti  peracti  sunt  circuh. 
Rex  eternus  mundum  venit  restaurare  perditum 

quinque  miha  expletis  annis  a  principio 

centum  atque  nonaginta  novem  hinc'*  per  calculum. 
*Glorioso  ab  adventu  Redemptoris  omnium  *p.  u. 

ad  hunc  usque  prima  annum  in  quo  est  indictio 

septingenti  sexaginta  trescpie  simul  anni  sunt. 
Alta  pace  nunc  exultat  regio''  Ausonia 

Desiderio  simulque  Adelchis  regnantibus 

florentissimis  et  piis,  cum  haec  annotata  sunt. 
Principatum  Beneventi  ductore  fortissimo 

Ai"echis  regnante,  frcto  Superni  auxiho, 

Adelperga  cum  tranquilla  stirpe  nata^  regia. 
ludex  veniet  supernus  vehit  fulgor  caelitus; 

dies  set  aut  hora  quando,  non  patet  mortalibus. 

felix  erit,  cpiem  paratum  invencrit*'  Dominus. 
Ante  tuum,  iuste  iudex,  dum  steterit  solium 

Arechis  benignus  ductor  cum  praeclai-a  coniuge, 

dona  eis  cum  electis  laetari  perenniter! 

Eadem.  Adelperga  monente  Pauhis  grandius  opus  sus- 
cepit,  historiam  Romanorum   ah  Eutropio  scriptam  augen- 

a)  chesl  1.         b)  A,  r.  1.  c)  stirpcutata  regio  1.  d)  invenerit,  steterit  pro- 

nimtiandiim  crit. 

1* 


4  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

dam  et  continuandam^.  Quae  ciim  alio  Monumentorum 
volumine  edenda  sit,  de  ejus  consilio  et  indole  hic  loqui 
supei^sedemus. 

Si  epitaphium  Ansae  reginae,  matris  Adeljyergae,  quae 
cum  viro  Desiderio  exul  in  Franciam  abducta  erat,  sed 
sepxdturam  in  patria  terra  nacta,  recte  Paulo  trihuitur,  in 
kis  annis  coUocanda  erit^.  Alia  quoque  tunc  eum  compo- 
suisse  carmina,  qualia  posterioris  aevi  scriptores  ei  attri- 
buunt,  verisimile  est,  nec  tamen  certi  quidquam  statuere 
licet^. 

Neque  compertum  habemus,  ^itrum  tunc  temporis  sacros 
jam  receperit  ordines,  quibus  postea  eum  traditum  videmus. 
Certe  libros,  quibus  ad  historiam  Romanam  comj)onendam 
opus  erat,  facilius  in  monasterio  quam  in  palatio  compa- 
rare  poterat*. 

Celeberrimum  vero  illud  S.  Benedicti  monasterium  in- 

gressus  est,  iibi  etiam  Ratchis  rex  solio  regali  dejectus  re- 

fugium  invenit.    Nec  video,  quid  vetet,  ne  Paidum  jam  tunc 

regeni  secutum  esse  statuamus^.     'Eo2id,   inops ,  tenuis' ,   ut 

'p.ib.  ijjsius   verbis  utar,   carmen   *in   laudem  S.  Benedicti  com- 

1)  Epistola  Adelpergae  missa  prhnum  a  Champollion  in  Amati  editione 
p.  XXIV,  post  a  Papencordt,  Gesch.  d.  Vand.  Herrschaft  p>-  398  (inde 
Dahn  ji.  77);  Endlicher ,  Catal.  cod.  phil.  Vind.  I,  pj.  iOQ ;  nnper  a 
Hartel,  SB.  d.  W.  Ahad.,  LXXI,  p.  294,  prelo  subjecta  est.  —  Ante 
o.   774.    scrijitam  ^jM<«i    Dahn  p.   14  sq.  2)  Annus  mortis  non  con- 

stat.  Dahn  p.  68.  jam  Ansa  viva  coviposUum  putat,  de  Paido  auctore 
clubitat.  3)  Bethmann  p.  237.  290.  292.  293.  Ble  iwstea  in  semi- 
nario  Vendensi  codicem  s.  XI.  invenit,  qui  inter  alia  Versus  in  festo 
S.  Mercurii  contimdt,  ap.  G-iovanni  in  libro  de  sancti  Actis  et  transla- 
tione  a.  1730.  edito  p.  4G.  impressos,  quos  fortasse  Pauli  esse  opinatus 
est;  idem  de  aliis  ib.  p,  248.  editis  versibus  judicavit.  —  i?i  cod.  Sang, 
Kr,  573,  p.  476,  V.  CI,  DUmmlero  monente,  carmen  legitur  inscriptum: 
Ante  fores  basilicae ,  eodem  viodo  dispositum  quo  versus  in  laudem 
S.  Benedicti,  quod  ita  finit: 

Pectora  vestra  sonet:  parce  et  miserere,  precamur; 
Parce,  Christe,  Ai'ichis,  pectora  vestra  sonet. 
Hoc  quoque  Paido   adscribi  posset.  4)  Etiam  Eutropium  Adelperga 

a  Paido    nactus    est,  5)    De    tempore    quo   Paidus    Casinum   venerit, 

nihil  constare,  Bethmann  clare  exposuit  p.  238;  ea  refutans  quae  Epn- 
taphium  et  Anonymiis  Salernitanus  tradunt.  Paidum  cum  Adelperga, 
Desiderii  regis  filia,  Beneventum  venisse,  inde  Casinum  adiisse,  satis  pro- 
babilis  Watteiibachii  esset  conjectura,  si  iis  fidem  haberemus  quae  de 
Paidi  officio  in  aida  Desiderii  refert  Chronicon  Salernitanum.  Quae  si 
rejiciamus,  neque  Epitaphium  sequamur,  non  est,  cur  cum  Dahnio  opi- 
nemur,  Paulum  seriiis  tantum  ex  saeculari  vita  in  ecclesiasticam  vel 
monachicam  esse  transgressum.  Ubique  animum  pirodit  clerici,  Kihilo- 
minus  sententia,  quam  projJosuit  Giesebrecht,  De  litt,  stud,  p>-  26,  stare 
potest,  Paidum  non  in  monasterio  liberalibus  studiis  esse  instructum,  sed 
ij)sum  potius  inter  raonacho  humanorum  disciplinarum  semina  dispersisse. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  5 

jjosuit  (I,  2Q);  quod  vix  dixisset,  si  diutius  patriam  Foro- 
jtdiensem  et  saectdares  opes  reliquisset. 

Quae  si  minus  placent,  ad  Karoli  Magni  tempora  haec 
referamus  oportet^,  qui,  Langohardorum  regno  destructo  et 
paido  post  Rodgaudo  Forojuliensi  dtice  devicto'^  (a.  176), 
Pauli  fratrem  Arichim  captivum  in  Franciam  duxit  ejusque 
res  fisco  attrihuit;  id  quod  totam  familiam  ipsumque  Pau- 
lum  graviter  afflixit.  Sex  evolutis  annis  hic  regis  gratiam 
carmine  imploravit.  Quod  genuinum  vitae  ejus  testimonium 
hic  inserendum  duximus^. 

Item  versus  Pauli  ad  regem  precando. 

Verba  tui  famuli,  rex  summe,  adtende  serenus, 

Respice  et  ad  tletum  cum  pietate  meum. 
Sum  miser,  ut  mereor,  quantum  vix  uUus  in  orbe  est; 

Semper  inest  luctus  tristis  et  hora  mihi. 
Septimus  annus  adest,  ex  quo  nova  causa  dolores 

Multiplices  generat  et  mea  corda  quatit. 
Captivus  vestris^  extunc  germanus  in  horis 

Est  meus^  afflicto  pectore,  nudus,  egens. 
Illius  in  patria  coniux  miseranda  per  omnes 

Mendicat  plateas  ore  tremente  cibos. 
Quattuor  hac  turpi^  natos  sustentat  ab  arte, 

Quos  vix  pannuciis  praevalef^  illa  tegi. 
Est  mihi,  quae  primis  Christo  sacrata  sub  annis 

Excubat  egregia  simplicitate  soror. 
Haec  sub  sorte  pari  hictum  sine  iine  retentans, 

Privata  est  ocuhs  iam  prope  flendo  suis. 
Quantulacumque  fuit,  direpta  est  nostra  supellex, 

Nec  est,  heu!  miseris  qui  ferat  uhus  opem. 
Coniunx  est  fratris  rebus  exchisa  paternis, 

lamque  sumus  servis  rusticitate  pares; 

Nobihtas  periit  misei'is,  accessit*^  aegestas. 

Debuimus,  fateor,  asperiora  pati; 
Sed  miserere,  potens  rector,  miserere,  precamur, 

Et  tandcm  finem  his,  pie,  pone  mahs! 

a)  extris  Vat.  b)  virpi  Par.,  quod  Betlimann  prae/erendum  duxit.  c)  quis  valet 
i.  tegit   Vat,  d)  successit  Vat. 

1)  Ita  Dahn  p.  23,  qui  huic  conjecturae  nhnium  tribuii.  2)  Ita  Beth- 

mann  p.  240.  recte  statnisse  mihi  videtur.  3)  Ediderunt  Leheuf  p.  414. 
ex  cod.  Paris.;  3Iai,  Class.  auct.  F,  50,  ex  cod,  Vat,;  quibus  Beihmann 
in  textu  recensendo  usus  est. 


6  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

Captivuni  patriae  redcle  et  civilibus*  arvis, 
Cum  modicis  rebus  culmina  redde  simul; 

Mens  iiostra  ut  Christo  laudes  in  secla  fi-equentet, 
Reddere  qui  solus  praemia  digna  potest. 

*p.  16.  ^Ut  id  quod  petehat  facillus  adipisceretur^,  Panhis  idtra 

Alpes  2^^"ofecttis  et  diutiiis  hic  commorari  coactus  est,  id 
qnod  epistola  ad  Theudemarem  ahhatem  Casinensem,  a  ripa 
Mosellae  d.  10.  Januarii,  anno ,  vt  videtur  783^,  scripta^ 
luctdenter  exposuit. 

Incipit  epistola*. 
Amabillimo  et  totis  milii  precordiis  dilecto  domno  meo 
patri  abbati  Theudemari  Pauhis  pusillus  lilius  supplex.  Quam- 
"sas  prolixa  teiTarum  spatia  corpore  tenus  a  vestro  consortio 
dividant,  imigit  me  tamen  utcumque  vestro  coetui  tenax  et 
(^uae  dividi  numquam  poterit  caritas,  tantusque  singidis  pene 
momentis  me  vester  meorumque  seniorum  et  fratrum  amor 
excruciat;  quantum  nec  epistolaris  valet  relatio  nec  pagel- 
larum  exponere  brevitas.  Cum  enim  mentib  subeunt  occu- 
pata  tantum  in  divinis  operibus  otia  ac  mei  statio  hospitioh 
gratissima,  cum  vester  pius  et  rehgiosus  atfectuS;  cum  sancta 
tantorum  Clmsti  mihtum  divinis  cuhibus  insudans  catei'^'^, 
cum  singidorum  frati'um  in  diversis  virtutibus  exempla  fid- 
gentia,  cum  didcia  supernae  pati'iae  perfectiouum  colloquia: 
hereo,  stupeo,  langueo,  nec  inter  imo  pectore  tracta  suspiria 
retinere  lacrimas  possum.  Inter  cathohcos  et  christianis  cid- 
tibus  deditos  versor;  bene  me  omnes  accipiunt;  benigniter 
mihi  affatim  amore  nostri  patris  Benedicti  et  vestris  meritis 
exhibetur;  sed  ad  conparationem  vesti'i  coenobii  mihi  pala- 
tium  carcer  est,  ad  conlationem  tantae  quae  apud  vos  est 
quietis  hic  mihi  degere  tempestas  est;  solo  ab  hac  pati'ia 
debih  corpuscido  teneor,  tota  qua  sohini  valeo  mente  vobis- 
Gum  sum.  Videorque  mihi  nunc  suavibus  nimium  vestris 
interesse  concentibus,  nunc  consedere  satiandis   in  caenaculo 

a)  genitalibus    Vat.         b)  mentis  c. 

1)  Hanc  oh  causam  Paiilum  ad  Karolum  venisse,  epistola  mox  aferenda 
aperte  indicaf,  Keque  magni  faciendum  est  quod  posterioris  aevi  tradunt 
scriptores,  Sigebertus  de  SS.  eccl.  c.  80,  ed.  Fahricius  p.  102:  propter  scien- 
tiam  litterarum  a  Carolo  Magno  imperatore  adscitus;  Hugo  Flor.,  SS.  IX, 
j:).363:  de  monasterio  montis  Cassini  venit  in  Galliam,  attractus  amore  et 
opinione  prefati  principis  Karoli  precellentissimi  imperatoris.  Rerum  Itali- 
carum  scrijytores  de  hac  rei^rorsus  tacent.  2)  Ita  Bethmann  p.  297.  Pau- 
lum  tumjam  diutius  Casino  abesse,  epistola  iiinuit.  Ideo  carinen  illud  a.  782. 
in  Gallia  scrijisisse  2>iitandus  est.  3)  E.v  cod.  Paris.  Kr.  528,  /.  127, 

descripsit   V.  Cl,  Wattenbach ;  edid.  Lebeuf  p,  297;  inde  Dahn  x>.  79. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOKUM.  7 

plus  lectione  qiiam  cibo,  nunc  singulorum  considerare  in  di- 
versis  ofticiis  studia,  nunc  gravium  iam  senio  seu  langui- 
dorum,  quomodo  quisque  valeat,  perdiscere  causas,  nunc  ad 
instar  mihi  paradisi  dnecta  sanctorum  terere^  limina. 

Crede,  pater  et  domine,  crede  sacra  et  venerabilis  phal- 
lanx,  solo  me '^  affectu  misericordiae,  solis  pictatis  precibus*^, 
solis  animae  hic  profectibus  ad  tempus  deteneri;  et  quod 
his  est  amplius,  tranquilH'*  nostri  regis  et  domini  potestate. 
Ceterum  quam  primum  valuero  et  mihi  caeh  Dominus  per 
pium  principem  noctem  maeroris  meisque  captivis  iuga  mi- 
seriae  demiserit,  si  tamen  quomodocumque  clementissimi  prin- 
cipis  iocundum  quivero  emereri  permissum,  mox  ad  vestra  con- 
sortia,  nuUaahavitacomite  detentus  occasione,repedabo.  Nullae 
me,  credite,  divitiae^  nuUa  predia,  nulla  flaventis  ^  metalH  copia, 
nullus  quorumhbet  affectus  a  vestro  *"  poterunt  separare  collegio. 
Te  itaque,  pater  dulcissime,  vosque,  o  carissimi  patres 
et  fratres,  inploro,  pro  me  continue  beatissimum  communem 
patrem  et  preceptorem  poscere  dignamini  Benedictum,  ut 
suis  apud  Christum  obteneat  meritis,  ut  me  quantotius  digne- 
tur  reddere  vobis.  Spero  equidem  in  Deo  nostro,  qui  num- 
quam  in  bonis  patitur  desideriis  quemquam  fraudari,  quod 
me  secundum  anhelantis  mei  cordis  desiderium  vobis  citius 
restituat  cum  congruo  fructu.  Supcrfluum  vobis  aestimo, 
ut  effundatis  preces  pro  nostris  dominis  eorumque  exercitu, 
scribere,  cum  sciam,  vos  in  hoc  ipso  semper  insistere;  pro 
domno  ilL  s  abbate,  sicut  et  facitis,  Christum  deposcite,  cuius 
hic  singulari  post  principalem  munificentiam  *nutrior  largi-*p.  17. 
tate.  Tanta  mihi^  carissimi,  vestra  illuc  copia  existit,  ut,  si 
veUim  vos  singulariter  nuncupare,  tota  haec  vestris  nomi- 
nibus  pagina  non  possit  sufficere.  Unde  generaliter  omnibus 
et  opto  et  scribo  salutem,  obsecrans,  ut  non  obUviscamini 
niei.  Te  vero,  mi  domine  et  venerabihs  abba,  seu  quicum- 
que''  es,  nonne  preposite,  peto,  ut  mihi  scribi  faciatis  de 
vestra  fratrumque  salute ,  vel  quales  vobis  fructus  presens 
annus  adtulerit;  utque  eorum'  fratrum  mihi  dirigatis  cum 
nominibus  numerum,  qui  mundanis  exuti  vinculis  migrarunt 
ad  Christum.  Nam  plurimos  obiisse  audio ;  sed  nominatim 
nonnum'^  ilL,  qui,  si  vere  ita  est,  mei  cordis  partem  non 
modicam  abstulit  secum.  Vale,  pater  sanctissime,  et  memor 
csse  dignare  fihoU  tui. 

lam  flucbat  decima  de  monse  diecula'  lani, 
Margine  dc  vitreae  cum  sum  directa  IMosellae. 
Cum  ])ati'e  mclhfluo  fratres  sine  finc  valete! 

a)  terroro  c.  b)  mea  c.  c)  ila  corrcxi;  patribus  <?.;  visccribus  Leh.  d)  tranfiuilla  ? 
e)  labentis  corr.  flaventis  c.  f)  vero  c.  g)  pro  nomine  ponitum.  h)  quocumquo  es 
nomiucp  Leb.^q.c.n.postinserlacenselBE.  i)unumc.?  k)./c>r.'asjc  nom.ill.  l)deicolac. 


8  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

Karolus  vero  virinn  eruditum,  linguarinn  plurium  gna- 
rum ,  scrijytis  celehrem ,  secinn  retinere  ejusque  opera  in 
litterarum  studiis  excolendis  aliisque  negotiis  perjiciendis 
uH  cnpiehat.  Cui  quamvis  aliquandiu  refragrat^is  esse  vi- 
deatur,  cessit  tamen,  ejus  servitio  se  dedit,  immo  familiaritate 
et  amore  regi  conjunctus  est.  Testes  sunt  carmina  inter 
Karolum,  Petro  Pisano  calamum  ducente,  et  Paidum  com- 
mutata,  ex  quihus  duo  hoc  loco  repetere  luvatK 

Item  versus  Petri  grammatici. 

Nos  clicamus  Christo  laudem  Genitoris  unico, 
mundi  legitur  librorum  qui  creator  paginis, 
cuius  line  clemens  venit  liberare  perditos. 

Ante  secula  qui  natus  paterna  substantia, 

ut  salvaret  quos  creavit  carnem  nostram  induit, 
et  innumeris  ostendit  virtutem  miraculis; 

Rupit  tartara,  calcato  draconis  imperio, 

cuius  mors  terrarum  orbem  vastabat  invidia, 
vinctos  diu  paradysi  perduxit  ad  gaudia. 

Qui  te,  Paule,  poetarum  vatumque  doctissimum, 
linguis  variis  ad  nostram  lampantem  provinciam 
misit,  ut  inertes  aptis  fecundes  seminibus. 

Greca  cemeris  Homerus,  Latina  Virgilius, 

in  Hebrea  quoque  Philo,  Tertulhis  in  artibus, 
Flaccus  crederis  in  meti'is,  Tibullus  eloquio. 

Tu  nos  gestu  docuisti  exemplorum  crederc, 
quod  amoris  agro  nostri  plantatus  radicitus 
tenearis,  nec  ad  prisca  cor  ducas  latibula. 

Cum  grammatice  Latinis  fecundare  rivuhs 
non  cesses  nocte  dieque  cupientis  viscera 
partiumque  ratione  Grecorum  sub  studio: 

Haec  nos  facit  firmiores  docti'ina  laudabihs, 
vestra  de  permansione  qua  fuit  dubietas, 
quod  te  restis  nostrae  cinxit  nec  dimittit  anchorae. 
'p.  18.    "Credimus  post  Grecam,  multis  quam  ostendis,  regulam 
te  iam  doctis  traditurum  Hebreorum  studia, 
quibus  ille  Gamalihel  doctor  legis  claruit. 

Magnas  tibi  nos  agamus,  venerande,  gratias, 
qui  cupis  Greco  susceptos  erudire  ti'amite. 
quam  non  ante  sperabamus,  uunc  surrexit  gloria. 

Haud  te  latet,  quod  iubente  Christo  nostra  fiha, 
Michaele  comitante,  sollers  maris  spatia 
ad  tenenda  sceptra  regni  transitura  properat. 

1)  Ex  cod.  Paris.  Xr.  328.  Leheuf  edidit,  Beihmann  iierum  descripsit. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

Hac  pro  caiisa  Grecam  cloces  clericos  grammaticam 
nostros,  ut*  in  eius  pergant  manentes  obsequio, 
et  Graiorum  vicleantur  eruditi  regulis. 

V  e  r  s  u  s   P  a  u  1  i. 

Sensi,  cuius  verba  cepi  exarata  paginis. 

nam  a  magiio  sunt  directa,  quae  pusillus  detulit; 

fortes  me  lacerti  pulsant,  non  inbellis  pueri. 
Magnus  dicor  poetarum  vatumque  doctissimus 

omniumque  praeminere  gentium  eloquio 

cordis  et  replere  rura  fecundis  seminibus. 
Totum  hoc  in  meam  cerno  prolatum  miseriam; 

totum  hoc  in  meum  caput  dictum  per  hyroniam; 

eheu  ^ !  laudibus  deridor  et  cacinnis  obprimor. 
Dicor  similis  Homero,  Flacco  et  Vergilio, 

similor  Tertullo  sive*^  Philoni  Memphitico^ 

tibi  quoque,  Veronensis  o  Tibulle,  conferor, 
Peream,  si  quenquam  honmi  imitari  cupio, 

avia*^  qui  sunt  secuti;  pergentes  per  invium 

potius  sed  istos  ego  conparabo  canibus. 
Graiam  nescio  loquellam,  ignoro  Hebraicam; 

tres  aut  quattuor  in  scohs  quas  didici  syllabas, 

ex  his  mihi  est  ferendus  maniphis  ad  aream. 
Nulla  mihi  aut  flaventis  est  mctalH  copia 

aut  argenti  sive  opum,  desunt  et  marsuppia. 

vitam  Htteris  ni  emam,  nihil  est  quod  tribuam. 

Pretiosa  quaeque  vobis  dona  ferant  divites; 

ahi  conportent  gemmas  Indicosque  lapides; 

meo  pura  tribuetur  vohmtas  in  munere. 
Anchora  me  sola  vestri  hic  amoris  detinet, 

nectar  omne  quod  praecelht  quodque  flagrat  optime. 

non  de  Htteris  captamus  vanae  laudem  gloriae. 
Nec  me  latet,  sed  exulto,  quod  pergat  trans  maria 

vestra^  rector,  et  capessat  sceptrum  pulchra  flHa, 

ut  per  natam  regni  vires  tendantur  in  Asiam. 
Si  non  ampHus  in  iUa  regione  clerici 

Graecae  profcrunt  loquilhie,  quam  a  me  didicerint, 

vestri,  mutis  simihati  deridentur  statuis. 
*Sed  omnino  ne  Hnguarum  dicam  esse  nescius, 

pauca,  mihi  quae  fuerunt  tradita  puerulo, 

dicam;  cetcra  fugcrunt  iam  gravante  senio: 

a)  deest  c.        h)  heu  c.        c)  seu  c.         d)  avTa  c. 


p.  19. 


10  PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM. 

De  pucro  qui  iii  glacie  extinctus  est. 
Trax  puer  aclstricto  glacie  clum  ludit  in  Hebro, 

Frigore  concretas  pondere  rupit  ar^uas. 
Dumque  imae  partes  rapido  tralierentur  ab  amni, 

Fraesecuit  tenerum  lubrica  testa  caput. 
Orba  quod  inventum  mater  dum  conderet  urna, 
^Hoc  peperi  flamrnis,  cetera',  dixit,  'aquis'. 
Haec  non  multo  ijost  annum  781.   scripta  sint  op>orfet, 
quo  Rothrud,   Karoli  filia ,  imperatori  Constantinopolitano 
est  desponsata  >.     Altero  carmine  Sigefridi   regis  Danorum 
mentio  fit,    cujus    legati    a.  1S2.  Karolum  adierunf^ :  con- 
versionem    ejus,    jocose    ut    videtur,    rex    Paido    injungere 
voluit^,      Karoli  jussu   epitaphia    sororum ,    uxoris    Hilde- 
gardis ,    quae  a.  783.  ohiit,  et  filiarum  duarum  comjyosuit*, 
Tunc   etiam   excerpta  ex   libris   Pompeii  Festi  facta  credi- 
derim,  quae  Karolo  transmissa^   sine   causa  alteri    cuidam 

1)  Ann.  Lauresh.,  SS.  7,  p    32,  2)  Ann    Laur.  maj. ,   ib.  p.  162. 

3)  V.  carmina  II  et  III,  Z.  f.  D.  Alt.  l.  l.  p.  452.  Ibique  alia  sunt 
collecta.  4)  G.  Mett.,  SS.  II,  p.  265.  5)  Epistolam  ex  cod.  Mona- 
censi  Nr,  14734,  s.  X,  descriptam  cuvi  lectoribus  communicamus,  ut  ij)si 
judicare  queant,  num  Pauli  ingenio  respondeat: 

Divinae  *  largitatis  munere,  sapientia  potentiaque  praefulgido  Ca- 
ralo**  regum  sublimissimo  Paulus  ultimus  servulus.  Cupiens  aliquid 
vestris  bibliothecis  addere,  quia  ex  propriis  perparum  valeo,  neces- 
sario  ex  alieno  miituavi.  Sextus  ^  denique  Pompeius  Romanis  studiis 
affatim  eruditus,  tam  sermonum  abditorum,  quam  etiam  quarundum  cau- 
sarum  origines  aperiens,  opus  suum  ad  viginti  usque  ^  prolixa  voluraina 
extendit;  ex  qua  ego  prolixitate  superflua  quaeque  et  minus  necessaria 
praetergrediens ,  et  quaedam  abstrusa  penitus  stilo  proprio  enucleans, 
nonuuUa  ita  ut  erant  posita  relinquens,  hoc  vestrae  celsitudini  legendum 
conpendium  e  obtuli ;  in  cuius  serie,  si  tamen  lectum  ire  non  dedigna- 
bimini,  quaedam  secundum  artem ,  quaedam  iuxta  ethimologiam  posita 
non  inconvenienter  invenietis,  et  praecipue  civitatis  vestrae  Romuleae, 
portarum,  viarum,  montium,  locorum  tribuumque  vocabula  diserta  rep- 
perietis,  ritus  praeterea  gentilium  et  consuetudines  varias,  dictiones 
quoque  poematis'  et  historiographis  familiares,  quas  in  suis  opusculis 
frequentius  posuere.  Quod  exiguitatis  meae  munusculum  si  sagax  et 
subtilissimum  g  vestrum  ingenium  non  usquequaque  •'  reppulerit,  tenui- 
tatem  meam  vita  comite  ad  potiora  excitabit. 

Adduntur  versus: 

Multa  legit  paucis  qui  librum  praedicat  istum ; 

Hoc  servus  fecit,  Karolo  rege,  tuus. 
Sic  una  ex  multis  nunc  fiat  ecclesia  templis ; 
Det  David  vires  scilicet  ipse  Deus. 
Urbs  Romulea    etiam  Hist.  Lang.  II,    23.  et  G.  Mett.  p.  265.    diciiur ; 
extremus  b.  Benedicti  servulus    scribit  Paulus  in  homilia,    Migne  XCV, 
p,  1577.  —  De  opjtimo  cod.  Paris.  Kr.  7662.  r.  ib.  j).  1704. 

a)  deest  ed,  b)  domino  regi  C.  ed.  c)  Festus  ed.  d)  deest  ed.         e)  com- 

pendio  ed.         f)  poetis  ed.         g)  subtilismum  c.         h)  quave  c. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  11 

Paulo  ^ recentiores  *trihuerevoluerunt'^:  noster  certe  inHistoricCf.  20, 
Langohardorum  iis  iisus  est.  Sed  etiam  majus  opus  'Paido 
diaconOffamiliari  cUentido  nostro' rex injunxit,  'quo tractattis\ 
■  lU  ait  epistola  ipsius  nomine  scripta^,  'atque  sermones  diver- 
sorum  catholicorum  patrum  perZe^ens  et  optima  cquaeque 
decerpens,  in  duohus  voluminihus  per  totius  anni  circulum 
congruentes  cuique  festivitati  distincte  et  ahsque  vitiis  oh- 
tidit  lectiones'. 

Quod  cum  liac  praefatione  regi  transmisit^ : 

Summo  apici  rerum  regi  domiuoque  potenti 
Dat  famulus  supplex  verba  legenda  suus. 
Ampla  mihi  vestro  est  liumili  devotio  servo 
Praeceptis  parere  tuis,  celeberrime  regum, 
Quem  dedit  omnicreans  Rector  miseratus  ab  altis 
Christicolum  popuHs  defensoremque  patremque. 
Sit  licet  eflfectus  modicis  pro  viribus  impar'', 
Ingens  ardenti  tamen  est  sub  corde  voluntas. 
En  iutus''  patris  Benedicti  mira  patrantis<= 
Auxilio  meritisque  piis,  vesti'ique  fideHs 
Abbatis  dominique  mei,  etsi  iussa  nequivi 
Explere  ut  dignum^  est,  tamen^  o  pietatis  amator, 
Excipe  gratanter,  decus  et  mirabile  mundi, 

a)  ita  Lugd.;  invir.  Mod.  b)   iustus  Mod.  c)  patrautibus  Mod.  d)   dictum 

Mod. 

1)  Talishoc  teinpore plane  ignotus  est.  Paulus  diaconus  Neapolitanaeecclesiae, 
qui  Acta  S.  Mariae  Aegyptiacae  de  Graeco  in  Latinum  transtulit  aliaque 
scri^Jsit,  Karoli  Calvi  tempore  vixit,  De  quo  cf.  Fahricius,  Bihl.  med, 
V,  p.  199  fed.  Flor.  1858^;  Bethmann  p.  323.  Posterius  etiam  vixisse 
videtur  alter  Paulus  diaconus  Casinensis ,  qui  codicem  scripsit  episto- 
larum,  PauU  (ap.  Mai,  Spicil.  V,  p.  XXII ,  minus  recte  commentarius 
dicitur  in  Pauli  epistolas),  v.   Tosti,  Hist.   Casin.  I,  p)-  104.  2)   Oh- 

jicitur  quod  in  codd.  nonmdlis  Paulus  pontifex  vel  sacerdos  dici- 
tur;  cf.  Bethviann  p.  321.  Sed  in  vetusto  iUo  Monacensi  nihil  ejusmodi 
legitur.  Et  in  antiquo  catalogo  hihliothecae  Laureshamensis,  Mai  Spicil. 
V,  193,  glossae  Pauli  diaconi  afferuntur,  quo  titulo  apite  excerpta  illa 
indicari  p)oterant.  Neque  quod  negligentius  excerpta  facta,  multa  defor- 
mata  sunt  vel  j)arum  intellecta ,  a  Pauli  ingenio  ahhorret.  Extrema 
epistolae  verha,  haec  in  primordiis  initae  cum  Karolo  familiaritatis  po- 
7ienda  esse,   ostendunt.  3)  LL.  I,  p.  44.     Ex    cod.    Carlsruh.    (olim 

Augiensi)  s.  IX,  quo  jam  3IahiUon  usus  erat,  Ann.  Bened.  II,  p.  328, 
denuo  ed,  Ranke,  TheoL  Studien  und  Kritiken  1855,  p.  387.  3)  Edi- 
tionem  paravit  Bethmann  ex  cod.  Batavo  -  Lugdunensi ,  Voss.  Lat,  4, 
s.  X,  et  Modoetiensi  (Lectionario  caractere  quadrato  s.  VIII),  qno  usus 
est  Frisi,  2Iem.  di  Monza  III,  152.  Exstat  etiam  in  cod.  Carlsruhaiio, 
olim  Augiensi,  ex  quo  partem  ed.  MahiUon  l.  l.  p.  329. 


12  PAULI  HISTOKIA  LANGOBARDORUM. 

Qualemcumque  tui  famuli,  rex  magne,  laborem; 
Quodque  sacro  nuper  mandasti  famine  condi, 
Nunc  opus  acceptans,  rutilo  comitare  favore. 
In  quo  si  quid  erit  labis "  vitiique  nocentis, 
Illuct  vestra  sagax  nimium  sapientia  purget,* 
Utque  legi  per  sacra  queat  domicilia  Christi, 
NuUius  titubante  fide  si  sensibus  altis 
Enixe,  ut  cupio,  vesti'is  utcumque  placebit, 
Firmum  ordo  capiat  vestra  sanctione  vigorem. 

Quae  hic  de  ope  sancti  Benedicti  et  ahhatis  'domini 
sui'  dicta  sunt  suadere  videntur,  ut  grandem  hanc  homi- 
liarum  collectionem  a  Paido  Casinum  reverso  demum  ahso- 
lutam  esse  statuamus '. 

In  Francia  vero,  Angilramno  episcopo  Metensi  petente'^, 
prope  quem  in  quodam  urhis  monasterio  diutius  vixisse  vi- 
'x,.2i.detur^,  Gesta  scripsit  episcoporum  Metensium,  opus  ^ad  ima- 
ginem  Gestorum  pontijicum  Romanorum  conceptum,  cujus 
simile  cis  Alpes  nondum  exstahat,  quod  postea  vero  quam 
plurimi  sunt  imitati.  Quo  etiam  ut  Karoli  majores,  Arnolfum 
episcopum  ejusque  j^^i^opaginem  ijysumque  Karolum  celehra- 
ret,  nactus  est  occasionem^.  Praeterea  tunc  fortasse,  Adal- 
hardo  ahhate  Corhejensi  flagitante,  Gregorii  1.  papae  epn- 
stolas  descrihendas  emendandasque  suscepit,  sed  aegritudine 
impeditiis  nonnisi  minori  earum  jJfirti  hanc  curam  impendere 
potiiit^.  Epistolam  huic  lihro  piraemissam  ex  codice  arche- 
typo,  func  in  hihliotheca  S.  Germani  Parisiensi  asservato, 
cujus  fata  nescimus,  descriptam  Mahillon  edidit  partemque 
aeri  incidere  fecit^.  Quam,  cum  auctoris  vitae  et  studiis 
lucem  afferat,  hic  qiioque  inserendam  duximus. 

a)  labiis  Lugd.   3Tod. 

1)  Ita  recte  Dalin  p.  48  sq.  contra  Bethmannxim  (p.  265  n.  301;  cf.  famen 
p.  249.  272J.  2)  Hist  Lang.  VI,  16.  3)  Eplstola  snpra  editapirocul  duhio  hic 
scripta  est.  Keque  tamen  locus  a  Fertzio,  SS.  II,  p.  260,  allattis  (ib. 
j}.  263^  docet,  Paiilum  dum  scriberet  ibi  praesentem  fuisse.  4)  Cf.  quae 
BonneU,  Anflinye  p.  45,  contra  Bethmcmniira p.  266,  qui  etiam  aJtiora  Paido 
tribuere  voluerat  consiUa,  monuit.  Inter  gloriosa  Karoli  facta  etiam 
Langobardorum  subjectionem  recenset  et  ^clementem  regis  moderationem\ 
qiia    'victoriam  temperavit',   praedicat.  5)    Totus  epistolae  tenor,  et 

singula  verba,  ut  'Paulus  supplex',  rquae  de  se  'paupere'  scribit,  quod 
Mosellae  mentionem  facit,  omnem  dubitationem  toUunt,  quin  Paulus  hic 
revera  noster  sit  Casinensis.  JlabiUon,  Ann.  II,  p.  284,  ipsum  jam  senem 
in  suo  monasterio  hoc  opus  suscepisse,  opinatus  est.  Certe  nimis  audacter 
Bethmann  p.  298.  epistolam  ad  JloseUam  scriptarn  contendit.  Rheni  et 
MoseUae  mentionem  etiam  postea  facere  poterat;  sed  'pauper  et  cui  de- 
sunt  iibrarii'  fortasse  magis  itineri  GaUico  quam  monasterio  Casinensi 
conreniunt.  Adalhardus  ipse  aUcpiavidiu  ante  a.  780.  hic  monachus  ver- 
satus  est,  Vita  c.  12,  SS.  II,  p.  525 ;  cf.  MabiU.  Ann.  II,  p.  252.     6)  Acta  I, 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  13 

Carissimo  fratri  et  domino  Adalardo,  viro  Dei,  Paulus 
supplex.  Cupieram,  dilecte  mi,  aestate  praeterita  videre 
faciem  tuam,  quando  illis  in  partibus  fiii;  sed  praepeditus 
lassitudine  sonipedum  ad  te  venire  non  potui.  Interioribus 
tamen  oculis,  quibus  solis  valeo,  tuae  fraternitatis  dulcedinem 
frequenter  aspicio.  Volueram  equidem  tuis  imperiis  iam  ante 
parere;  sed,  utj)ote  pauper  et  cui  desunt  librarii,  prius  hoc 
facere  nequivi,  maxime  cum  me  tam  prolixa  valitudo  contri- 
verit,  ut  a  mense  Septembrio  paene  usque  ad  diem  nativitatis 
Domini  lectulo  detentus  sim,  neque  licuerit  clericulo  illi,  qui 
haec  eadem  utcumque  scripsit,  manum  ad  atramentarium 
mittere.  Suscipe  tamen,  quamvis  sero,  epistolas  quas  desi- 
derasti;  et  quia  mihi  eas  ante  relegere  prae  occupatione 
totas  non  licuit,  34  ex  eis  scito  relectas  et  prout  potui  emen- 
datas  esse,  praeter  pauca  loca,  in  quibus  minus  inveni,  et 
tamen  meo  ea  sensu  supplere  uokii,  ne  viderer  tanti  doctoris 
verba  inmutare.  Quibus  in  locis  et  forinsecus  ad  oram 
zetam,  quod  est  vitii  signum,  apposui.  Tua  itaque  fraterai- 
tas,  si  se  facultas  dederit,  reliquas  epistolas  ad  emendatiorem 
relegere  studeat  codicem,  sed  et  loca,  in  quibus  minus  habe- 
tur,  nihilominus  supplere.  Hoc  tanien  sanctitati  tuae  suadeo, 
ne  passim  propter  aliqua,  quae  in  eis  minvis  idoneos  latere 
magis  quam  scire  convenit,  publicentur.  Vale,  frater  ama- 
bilis,  semper  in  bonis  gHscens;  et  cum  mentem  ad  superna 
tetenderis,  memento  mei. 

Ante  suos  refiuus  Rhenus  repedabit  ad  ortus, 

Ante  petet  fontem  clara  Mosella  suum, 
Quam  tuus  e  nostro,  carum  ac  memorabile  semper 

Dulce  Adalard  nomen,  pectore  cedat  amor. 
Tu  quoque,  si  felix  vigeas  de  munere  Christi, 

Esto  memor  Pauli  tempus  in  omne  tui. 

Pmihis  ])er  2^Zzt?'es  annos  in  Francia  degens  diversas 
ejus  regiones  visitavit,  mox  regem,  ut  opinari  fas  est,  co- 
mitatiis ,  mox  fortasse  celehriora  sui  ordinis  monasteria 
^orationis  causa'  adiens.  Theodonis  villam^  venit,  Pictavi 
db  Apro  S.  Hilarii  ahhate  "rogatus  celeherrimo  poetae  For-'v. 
tunato  epitaphium  composnif^;  etiam  in  horeales  Galliae 
partes  ^^'^'ofectus  esse  videtur^,  vix  famen  Rhenum  trans- 
gressus. 

Post  aliquot  annos  vero  in  patriam  rediit;  id  quod  rege 
permittente  factum  sit,  oportet,  cum  Paidum  intima  familia- 

2).  397;  Ann.  II,  p.  284;  De  re  dipl.  p.  360.     Codicem  a.   1791.  furto 
esse   ahlatum,    V.  Cl.  DeUsle  retulit;  v.  N.  Arch.  I,  p.  607.  1)  Hist. 

Lanc/.  I,  5.  2)  Hisf.  Lang.  II,  13.  3)    V.    supra  epistolam  ad 

Adalhardum. 


14  PAULI  HISTOKIA  LANGOBARDORUM. 

rifate  etiam  post  Karolo  junctum  videamus '.  Sed  Arichi  diici 
quoque  amicitiam  servavit,  eique  a.  787.  mortuo  epitaphium 
confecit,  venerationis  et  amoris  insigne  monumentum'^. 
Romae^,  his  fortasse  annis*,  vitam  scripsit  Gregorii  I. 
papae.  In  monasterio  vero  Casinensi  sermones,  quales 
plures  exstant^,  aliaque  comptosuit.  Cum  Karolus  regu- 
lam  sancti  Benedicti  peteret,  a  Paido  epistola  '■dictata 
est',  quacum  Theudemarus  abbas  et  conventus  illam  trans- 
miserunt^.  Praeterea  discipidos  etiam  aliunde  venientes 
in  litteris  erudivif.  Per  idtimos  vero  vitae  annos  lihro 
operam  navavit,  qui  inter  rerum  medii  aevi  scriptores  in- 
signem  loctim  ipsi  vindicat.  Cum  quondam  de  historia 
Romnna   continuanda   cogitasset,    nunc   gentis    suae   gesta 

1)  Ejus  rei  lucidenta  suiit  testimonia  caiinina  a  Karolo  Casinum  missa, 
de  quihus  V.  Bethmann  p.  248  sqq.  2)  Quod  servavit  Chron.  Salern, 

I,  20,  2^-  482.  Siinilibus  verbis  laudatur  in  carmine  inedito  Cod. 
Harlei.  Nr,  3685,  a.  V.  Cl.  Diimmlero  mecum  communicato,  quod  non 
sine  causa   Paulo  tribueris: 

Catholicus  princeps  Aricliis,  tam  corpore  pulcher 
Pectore  quamque  magis  virtute  insignis,  et  armis 
Omnia  couponens,  quem  sic  sapientia  compsit, 
Redderet  ut  variis  satis  artibus  esse  potentem, 
Quo  merito  Latie  dicatur  gloria  gentis 
Bardorum   et    culmeu,  pietatis   cultor  et  index, 
lusticieque  tenax,  summus  servator  honesti; 

Iste  pater  patrie,  lux omne  suorum, 

Mente  satis  vigili  pensare  et  acumine  raagno 
Tempore  supremo  ventura  pericula  seclo  etc. 

Sunt  fortasse  '  Versus  ad  Arechis' ,  quos  Petrus  Casinensis  recenset ;  v. 
p.  17  n.  3)  Romae  scriptam  ostendunt  verba  c.  1 :  in  hac  ui'be  Ro- 
mana;  cf,  c.  4:  intra  urbis  huius  muros ;  c.  23.  29:  in  hac  civitate 
Romana.  Paulum  auctorem  esse ,  non  solum  codicum  probatur  auctori- 
taie,  sed  etiam  cap.  10.  comparatione  cum  Hist.  Lang.  IIT,  23.  et  Gre- 
gorio  Turonensi,  ex  (\uo  haec  sumta  sunt.  4)  Hist.  Lang.  III,  24; 
ante  aliquod(t)  annos.  Cur  Bethmann  p.  304.  vitavi  hanc  scriptam 
putet ,  anteqriam  Paulus  monasterium  ingressus  sit ,  non  video.  Verba 
c.  6 :  nos  tamen  credere  decet  nihil  eum  monasticae  perfectionis  perdi- 
disse  occasione  curae  pastoralis,  monacho  convenire  patet.  5)  Beth- 
mann  p,  302,  Homilias  a  2Iartenio  et  Jlaio  editas  coUegit  Migne  XCV, 
p.  1566.  Tertia  integra  edita  exstat  ap.  Tosti  j^.  106 — 112;  if.  Bihl. 
Cas.  I,p.  242.  II,  p,  52.  De  Paido  auctore  sine  causa  dubitat  Dahn  p>,  69, 
6)  Epistula  ad  regem  Karolum  de  monasterio  sancti  Benedicti  directa  et 
a  Paulo  dictata.  Ed,  Jaffe,  Bihl,  IV.  p.  358.  Codices  etiam  Piomae  in 
bihl.  Barber.  XI,  64  et  fuderti  vidit  Bethmann;  Arch.  XII,  p.  379.  530. 
In  anno  791.  eam  coUocatDahn,  7)  Johannis  G.  episc.  Xeap. :  Alios  deinde 
clericos  in  monasterium  sancti  Benedicti  Paulo  levitae  destinavit  fepi- 
scopus  Stephanus).  Unus  vero  de  istis  lohannes  nomine,  qui  post  dia- 
conus  ordinatus  est,  apprime  eruditus  eftulsit.  His  cur  fidem  deneget 
Dahn  p.  73,  non  video. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBAEDORUM.  15 

enarranda  snscepit.  Nec  ta^nen,  quo  tempore  Historia 
Langobardorum  incepta  sit,  vel  quo  anno  mors  ipsnni  ah 
opere  imperfecto  avocaverit,  constat.  Sed  ante  Karoli  coro- 
nationem  Romanam  eiim  ccdamum  deposuisse,  conjicere  licet. 
Diem  ohitus  13.  Aprilis  Necrologium  Casinense  annotavitK 
JEjus  memoriam  vero  celebrat  carmen  in  ij)so  monasterio 
sive  ah  Hildrico  ejus  discipido  sive  suh  liujus  nomine  fac- 
tum  et  tumido  inscriptum,  quod  quamvis  errore  non  careat, 
grave  tamen  *vitae  et  meritorum  ejus  testimonium  est  /m-'p-23. 
hendum"^ ;  quo  nec  lioc  loco  carere  p>ossumus^. 

E  p  y  t  a  p  h  y  u  m  P  a  u  1  i  cl  i  a  c  o  n  i. 
Perspicua  clarum  nimium  cum  faraa  per  aevum 
Astra  simul  iunctum  pang-ant  te  caetiLus  almis : 
Veridicos,  Igvita,  tuos  quis,  summe,  triumphos 
Lucifluis,  Paule,  poterit  depromere  dictis? 
IJt  tua  sed  lector  properans  huc  noscat  et  hospes 
Sacrata  tumulo  requiescere  membra  sub  isto, 
Laudis,  amande,  tuae  summatim  carmine  digno 
Ahniflcos  actus  dignum  est  reserare  canendo. 
Eximio  dudum  Bardorum  stemmate  g-entis, 
Viribus  atque  arniis  quae  tunc  opibusque  per  orbem 
Insignis  fuerat,  sumpsisti  generis  ortum. 
Tam  digna^,  postquam,  nitidos  ubi  sepe  Timabus 
Amnis  habet  cursus,  genitus  tu  prole  fuisti, 
Divino  instinctu  regalis  protinus  aula 
Ob  decus  et  kimen  patriae  te  sumpsit  alendum. 
Cum  tua  post  ibidem*^  popuhs  et  regibus  altis 

a)   digna  est  r,.  b)   ila  forr.;  tibidem  c. ;  Tibridem  edit. 

1)  Eidus  Aprilis  obiit  venerandus  memoriae  domnus  Paulus  diaconus 
et    monachus;    c/.    Bethmann   ^;.   249.  2)    Leyitur    in    cod.    Casin. 

Nr.  353,  /.  286,  vix  tamen  s.  X.  medio ,  ut  Bethmann  ^jit^aytV, 
p.  250  n.,  sed,  ut  ernditi  Casinenses  et  V.  Cl.  Sickel  me  i^etente 
agnoverunt ,  s.  XI.  exeunte  folio  vacuo  relicto  inscriptum.  Aperti 
vero  scrihendi  errores ,  veiustius  exem^ylar  hic  exceptum  esse ,  j^robant. 
Quae  Chronici  Salernitani  auctor  c.  37,  jj.  489:  super  eius  tumuluin 
partim  quae  in  hoc  mundo  gessit,  partim  de  eius  prudenciis,  quove 
temporibus  perdurasset,  sacris  litteris  exaratum  invenimus,  eadem  /uisse 
videntur,  temporum  notis  aucta,  quae,  vix  versibus  expressae,  in  codice 
non  sunt  repetiiae.  Dahn  epitaphio  omnem  denegandam  putat  fidem, 
quia  de  tempore  quo  Paulus  monasterium  Casinense  ingressus  est  minus 
recte  refcrat.  Sed  Hildricus  fortasse  puer,  cum  Paulus  post  piures  an- 
nos,  ^aula  regia  et  gloria  saeculi  relicta,  in  monasterium  rediret  et  denuo 
'colla  s.  Benedicto  subderet\  jj}-<H(iV«rt.s'  vifae  monasticae  aut  nescire  aut 
consulto  praeterire  poterat.  Cf.  praeterea  riuae  monui  Gott.  Gel.  Ani!. 
181Q,  p>.  1515  sq.  3)  Priores  editiones  afert  Bethmann  p.  250.  Quihus 
adde  3figne  p.  429;  Dahn  p.  103. 


16  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

Tunc  placida  cunctis  vita  stucliumque  maneret: 
Omnia  sophiae  caepisti  culmina  sacrae, 
Rege  monente  pio  Ratchis,   penetrare  decenter. 
Plurima  captasses  dign?  cum  dogmata  cuius, 
Resplendens  cunctos  superis  ut  Foebus  ah  astris: 
Arctoas  rutih:)  decorasti  himine  gentes. 
Etsi*  iam  nimium  fluidi  cum  gloria  saecli 
Condignis  ditaret  ovans  te  sedule  gazis: 
Lucis  ob  aeternae  vitam  sine  fine  beatam 
Audacter  sprevisti  huius  devotus  honores, 
Regis  et  inmensi  fretus  pietato  polorum, 
Vernanti  huc  domino  properasti  pectore  Christo 
Subdita  colla  dare  Benedicti''  ad  septa  beati; 
Exemplis  mox  comta  tuis«=  ubi  contio  sacra 
Tum  iubar  ut  fulgcns  caepit  radiare  coruscis. 
In  te  nam  pietas  iugiter,  dilectio  dulcis, 
IVectareus  et  j^acis  amor,  patientia  victrix, 
'p.  24.        *SimpHcitas  sollers  nimium,  concordia  summa, 

Omne  simulque  bonum  semper,  venerand?,  manebat. 
j\mic  ideo  caeli  te  gemmea  regna  retentant; 
Sideream  retines  pai-iter  per  saecla  coronam. 

Hoc  tibi,  posco  sacer,  gratum  sit  carmen  honoris, 
Hildric  en  cecini  quod  Licrimando  tuus. 

Quem  requiem  captare  tuis  fac,  queso,  perennem 
Sacratis  precibus,  semper  amande  pater! 

Saeculo  X.  vero  fama  popularis  etscriptorisfahidas  vendere 
ciipidi  levitasdePaido,  viro  in  Italiainferiori  celeherrimo,  tra- 
diderunt^ ,  quae  a  vero  plane  ahhorrere ,  primo  nunc  ])atet 
aspectu,  quae  tamen  alii  ejus  regionis  auctores,  Leo  Ostiensis  ^, 

a)  Ec  sin  c.       h)  fortctise  hgendtim:  ad  Benedicti.  c)  ita  ed. ;  evanuit  vox  in  cod. 

1)   Chron.  Salern.  c.  0,  *S',S'.  ///,  p.  476;  .36.  37,  p.  488.  2)  /,   15, 

SS.  F//,  ^;.  591.  Addit,  Fatihim  Desiderii  fuisse  ^wtariiDu,  et  de  scrip- 
tis  ejus  haec  monet :  In  historia  etiam  Romana,  quam  Eutropius  breviter 
composuerat,  eiusdem  Adelpergae  rogatu  plurima  liinc  inde  ex  liistoriis 
ecclesiasticis  addidit.  Ad  ultimum  vero  duos  libellos  a  tempore  luliani 
apostate ,  in  quem  ipsam  liy.storiam  Eutropius  terminaverat,  usque  ad 
tempora  primi  lustiniaui  imperatoris  eidem  annexuit.  Necnon  et  uni- 
versas  fere  annalis  computi  lectiunculas  rithmice  composuit....  Histo- 
riam  quoque  gentis  suae,  id  est  Langobardorum,  et  nonnuUa  alia  scripta 
eleganti  stilo  composuit.  Inter  quae  versus  quoque  reciprocos  elegiaco 
metro  digestos  et  liymnum  de  singulis  beati  Benedicti  miraculis  satis 
diserto  sermone  conscripsit.  Praeterea  de  carmine  a  Karolo  ipsi  misso 
refert.  Petriis  Casinensis  haec  ita  aiixit,  De  vir.  ill.  Cas.  c.  8  (ed.  Fa- 
bricius  p.  107j;  Paulus  Aquileiensis  patriarcliii  diaconus  regisque  Desi- 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  17 

lohannes  Vidturnensis \  Romualdus  Salernitanus'^ ,  latius 
propagariint:  Paulum  consiliarium  dilectissimum  et  Jidelis- 
simum  regis  Desiderii  fitisse,  quo  devicto  bis  terve  in  Ka- 
roli  necem  eum  conspirasse,  ideo  aliis  poenis  relaxatum  in 
exilium  missum  esse ,  sed  fuga  elapsum  tunc  demum  Bene- 
ventum  ad  ducem  Arichim  venisse,  hoc  mortuo  in  S.  Bene- 
dicti  coenohio  sanctae  religionis  habitu  indutum  esse  et  ita 
usque  ad  vitae  Jinem  et  litferarum  studio  et  humilitate 
necnon  et  taciturnitate  excelluisse.  Neque  rectius  Paidus 
Aquilegiensis  ecclesiae  diaconus  dicitur^,  sed  in  monasterio 
Casinensi  hunc  primiim  ordinis  ecclesiastici  gradum  *  asse- 
cutus  esse  putandus  est.  Quae  vero  de  commentario  in 
regulam  S.  Benedicti  scripto^  et  palatio,  quod  in  urbe  sua 
Arichis  dux  construxerat,  a  Paulo  versibus  ornato  Salerni- 
tanus  tradit,  comperta  habere  potuit. 

derii  notarius  sub  Theodemario  abbate  ad  Casinum  perveniens  mona- 
sticumque  scema  suscipiens,  sanctitate,  gravitate  suo  tempore  singularis, 
philosopLia  quoque  a  pueritia  eruditus.  Composuit  in  laudeni  beatissimi 
Benedicti  versus  elegiaco  metro  digestos ;  liymnos  quoque  sancti  lohan- 
nis  baptistae  sanctique  Benedicti,  versus  ad  Carolum  imperatorem,  ad 
Aricbis  Beneventanum  principem,  sanctique  Fortunati  episcopi  vitam  ele- 
ganter  descripsit;  homilias  quoque  quiuquaginta,  sancti  pontificis  Gregorii 
vitam,  in  regula  sancti  Benedicti  expositionem,  ac  de  ingressu  Lango- 
bardorum  in  Italiam,  origine  regnoque  eorum  historiam  valde  luculen- 
tam  edidit.  In  historia  autem  Eutropii  quam  plurima  adiunxit.  Uni- 
versas  etiam  lectiunculas  a  priiicipio  mundi  usque  ad  suam  aetatem 
una  cum  annali  computo  rithmice  composuit  Fuit  autem  temporibus 
Caroli  imperatoris.  Sepultus  est  in  eodem  cenobio  iuxta  ecclesiam 
sancti  Benedicti  ante  capitulum.  Cf.  quae  de  his  monuit  Bstkmann 
p.  251   n.  1)  Muratori  /,   2,  p.  326.  2)  Muratori    VII,  p.   144. 

150.  In  nova  SS.  Vol.  XIX.  editione  omissa.  3)  c.  37,  j^-  489. 
Quod  Leo  omisit.  4)  Paulus  a  se  ipso  in  homilia  de  s.  Binedicto 
(Bethmann  j).  302J  et  a  coaevis  saepissime  'diaconus^  vocatur ;  'levita\ 
quod  idem  significat ,  in  epitaphio  et  in  Johannis  G.  epp.  Neap. 
Cf.  Bethmann,  p.  254  n.  'diaconus  et  philosophus''  audit  in  cod.  Casin. 
(Migncp.  1574J.  5)  c.  37,  p.  488:  Set  dum  valde  fuisset  nempe  oratus  a 
patre  ipsius  monasterii  simulque  quippe  et  a  fratribus,  ut  praedictam  regu- 
lam,  quicquid  obscurius  invenire  ibidem,  in  patulo  proderet,  ipse  vero  obe- 
dienter  omnimodis  se  talia  nimirum  adimplere  respondit,  atque  quicquid 
obscurius  ibidem  repperire  potuit,  mirabili  relatione  in  patulo  protulit, 
codijemque  illum  'super  regulam'  appellari  praecepit.  Scripsit  autem 
et  alia  nonnulla  opuscula  sermone  luculento.  Cf.  hac  de  re  Bethmann 
j).  299.  Codex  Bohiensis  s.  X.  aperle  dicit:  Incipit  expositio  Pauli 
diaconi  super  regulam  sancti  Benedicti  abbatis.  Cui  fidem  hahendam 
esse  puto.  —  IJAd.  p.  489:  ipsum  palatium,  quod  princeps...  Arichis 
struxit  in  memorata  Salernitana  urbe,  undique  ipsum  versibus  illu.-itravit. 
Set  quia  fuerunt  sequestrati  et  propter  longo  tempore  sunt  vetustati, 
numerare  legereque  illos  nequivimus.  Nam  si  in  una  quippe  pagina 
fuissent  nexi ,  comparare  illos  profecto  potuissemus  Maroui  volumiua 
nimirum   Catonique    sive  profecto    de    aliis    sophistis.     Nmn    'Versus  in 

2 


18  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

25.  *Apud  eum  de  Historla  Langobardorum  ne  verhum  qui- 

dem.  oed  saeculo  jjrius  Erchempertus  scripsit:  Langobar- 
dorum  seriem,  egressum  situmque  regni,  hoc  est  originem 
eorum,  vel  quomodo  de  Scandinavia  insula  egressi  ad  Pan- 
noniam,  iterum  a  Pannonia  Italiam  transmigraverint  regnum- 
que  susceperint,  Paulus,  vir  valde  peritus,  compendiosa  licet 
brevitate  set  prudenti  composuit  ratione,  extendens  nichi- 
lominus  a  Gammara  et  duobus  liberis  eius  liystoriam  Ratchis 
pene  usque  regnum.  Et  mox  non  solum  in  patria  terra 
sed  j)er  totum  Franciae  regnum  propagatus,  lectus  et  ex- 
scriptus  est  liher ,  quo  Patdus  res  a  p)opularihus  gestas 
memoriae  tradere  studuerat. 

Opus  pi^ocid  duhio  ah  ipso  auctore  in  sex  lihros  est 
digestum;  lihri  in  capitida  divisi;  cuique  lihro  capifum 
index  praemissus.  Liutprandi  regis  ohitus  sexto  lihro  Jinem 
facit;  in  cujus  idtimo  capitulo  cum  Paulus  dicat:  miracidum 
quod  posteriori  tempore  gestum  est,  in  loco  proprio  ponemus, 
de  historia  ulterius  deducenda,  id  est  lihro  certe  septimo 
adjiciendo,  quin  ipse  cogitaverit,  duhitari  nequit^.  Ideo, 
ut  videtur,  liher  praefatione  caret,  ita  ut  de  ejus  consilio 
et  fontihus   nonnisi  ex  ipso  judicari  possit. 

Ut  res  a  sua  aetate  remotas  narraret,  Paidus  quotquot 
potuit  suhsidia  satis  diligenter  adhihuit^.  Brevem  itlam 
Langohardorum  historiam  Originis  nomine  inscriptam  inte- 
gram  fere  recepit;  etiam  quae  fahulosa  ijysi  videhantur 
cum  lectorihus  communicare ,  ohservationihus  suis  additis, 
fas  duxit  (1,  d>).  Cxim  his  alieram  conjunxit  narrationem, 
quae  prorsiis  diversa  de  sedihus  et  migratione  gentis  illius 
tradidit,  haec  inter  se  pugnare  vix  animadvertens  vel  parum 
curans.      Postea  piraesertim   Secundi    episcopi    Tridentini^ 

trihunalV  a  Hauptio  et  DUmnilero  (Z.f.  D.  Alt.  XII,  p.  460j  editi  kuc 
pertineant,  incertum  est ;  ne  Pauli  nomen  quidem  indicant.  Sine  causa 
vero  Leo  Ostiensis  idem  de  palatio  Beneventano  dixit;  v.  Bethmann 
jj.  251    n.   1.  1)   Quod   Erchempertus    loco   supra    allato    dicit,    certe 

ad  initium  regni  Batchis  referendum  est.  Quae  vero  de  causa  addit, 
qua  Paulus  adduci  potuerit,  xit  calamum  hoc  loco  deponerel,  iii  mera 
conjectura  consistunt.  2)  De  fontibus    historiae  Langobardorum  dili- 

genter    tractavit  B.  Jacobi  Halensis.  3)  Bx    codice    Weingartensi  hoc 

ejus  fragmentam  ad  a.  580.  jjer/inejis  edidit  Bonelli,  Kotizie  storiche 
della  chiesa  di  Trento  III  (Trento  1762^,  p.  483;  inde  Troya,  Codice 
dipl.  Kr.  8 ;  Bethmann,  Arch.  X,  p.  350 ;  Baudi  di  Vesme,  Edict.  p. 
LXXVJ:  A  principio  usque  ad  passionem  Domini  sunt  anni  5229,  passo 
Christo  usque  in  presentem  annum  sunt  554 ,  et  a  presente  pascha 
iuxta  prophete  eloquium,  secundum  quod  humane  fragilitati  datur 
capere  intellectum,  restant  de  presenti  seculo  anni  217.  Et  in  hoc 
supra  memorato  auno  fuit  bissextus,  residentibus  in  Italia  Longobardis 
ann.  12,  eo  quod   secunda  indictione   in   ea   ingressi  sunt  mense  Maio. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  19 

libro  adjutus  est,  qui  saeculo  VI.  exeunte,  VII.  ineunte 
vixit  (ohiit  a.  612j  et  Paulo  teste  'succinctam  de  Langohar- 
dorum  gestis  composuit  historiam'  (IV,  42;  cf.  III,  28.  IV,  21), 
qua  fortasse  etiam  antiquiora  illa  tempora  tetigitK  Certe 
Paidus  quaecumque  de  rehus  s.  VI.  et  VII.  gestis  accuratius 
refert  ex  hac  sumsisse  "putandus  esf^,  qua  destitutus  hrevem'  p.2q. 
et  jeju7iam  tantum  temporum  subsequentium  notitiam  dedit 
(IV,  23  sqq.).  His  vero  ea  inseruit  quae  de  imperatorihus 
Constantinopolitanis,  de  regibus  Francorum,  de  scriptoribus 
ecclesiasticis ,  de  monasterio  S.  Benedicti  comperta  hahuit, 
ita  ut  generalem  fere  s.  VI. —  VIII.  historiam  conderet,  quae 
historiae  Romanae  in  medio  saeculo  VI.  desinentis  quasi 
continuatio  possit  haberi.  Ad  manus  ei  fuerunt  Plinii 
historia  naturalis,  Servii  commentarius  in  Vergilium,  quem 
Donati  nomine  laudat  (II,  23),  Catalogus  provinciarum  Ita- 
liae  infra  edendus  (II,  20),  Isidori  chronicon  et  Etymologiae, 
Gregorii  I.  Blagni  dialogi  et  epistolae ,  Gesta  pontificum 
Romanorum  ad  Gregoriuni  II.  usque  deducta,  Marci  carmen 
in  laudem  S.  Benedicti  (I,  26 j,  Eugippii  vita  Severini,  Aut- 
perti  vita  Paldonis  et  Tasonis  (VI,  AO),  Jordanis  liber  de 
rebus  Geticis  (II,  il)^,  Gregorii  Turonensis  Historia  eccle- 
siastica  Francorum,  in  qua  midta  etiam  de  Francorum 
hellis  ciim  Langobardis  gestis  invenit*,  Bedae  liber  de  sex 
aetatihus  mundi  et  Historia  ecclesiastica  Anglorum,  Di- 
gestorum  codex  (I,  25j,  Edictus  Rotharis  cum  additionihus 
Grimoaldi  (I,  21.  V,  33^,  epitaphi^im  Droctonis  quod  Ra- 
vennae  exstabat  (III,  19).  Praeterea  fastos  vel  annales  s.  V. 
(I,  25.  //,  14^,  fortasse  etiam  catalogum  ducum  Beneventa- 
norum^  et  Spoletanorum  habuisse  putandus  est.  Hura  vero 
eaque  magni  facienda  etiani  ex  popuU  ore  coUegit,  sive  car- 

Acta  sunt  siipia  sciipta  omnia  iu  civitate  Tridentina  in  loco  Anagnis, 
presedente  Agnello  episcopo  anno  3.  expleto.  Ego  Secundus  sennis 
Christi  scripsi  hec  conversionis  sacre  relegionis  mee  anno  15,  imperii 
Tiberii    anno    primo,    mense  lunio,  indict.   13.  1)    Secundi    codicem 

adhuc  s.  XII.  Brixlae  fuisse,  incerta  est.  notiiia',  Emmcrtj  ap.  Mone 
Anzeiger  1839,  p.  282.  2)  Cf.  Baudi    di   Vesme,    Edicta  Introd.  p. 

LXXlV,  qui  tamen  nimia  fiducia  de  singidis  locis  judicat.  Quae  Cont. 
Prosperi  Havniensis  de  Langobardis  narrat  notatu  valde  digna  ex  Se- 
cundo  sumta  esse,  Bethmann  (Arch.  X,  p.  381^,  Hille  (p.  lOj,  alii  sta- 
tuerunt.     Sed  recte  Jacohi   hoc  negavit.  3)    Unum    hunc    locwn   non 

magni  facerem,  nisi  in  historia  Bomana  saepius  eo  usus  esset.  Libri 
de  regnorum  successione  certa  vestigia  haud  inveni.  4)  Fredegarii 
epitomen  et  chronicon  inter  Pauli  fontes  non  retulerim,  quamvis  non- 
numquaju  (II,  5.  IV,  15.  43.  50^  similia  narret.  5)  Kimis  certe  de 
chronico  ducum  Beneventanorum  loquitur  Baudi  di  Vesme  p.  LXXIV. 
Tale  si  exstitisset,  iJi  Gestis  ejip.  NeapoUtanorum,  Vita  Barbati  ejus 
vestigia  deprehendere  deberemus. 

2* 


20  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

minihus  ferehantur  sive  singuUs  locis  narrahantur  (II^  8. 
III,  32.  VI,  5;  cf.  I,  21).  Saepe  ad  ea  provocat  quae  ah 
aliis  visa  audierat  (I,  2.  6.  13.  II,  8.  V,  19j.  Etiam  terra- 
rum  situm  cognoscere  et  descrihere  ipsi  curae  est:  priino  et 
secundo  praesertim  lihro,  cum  pauca  de  rehus  gestis  tradenda 
essent,  in  his  versatur.  Itallam  saejnus  pervagatus  —  jjrae- 
ter  Papiam,  Romam,  Beneventum,  etiam  Modoetiam  et  Astam 
eum.  vidisse,  verisimile  est  {IV,  22.  V,  G) ;  Larium  lacum 
carmine  celehravit^  —  de  ecclesiis  aliisgue  aedificiis  con 
structis  notitias  collegit  (IV,  48.  V,  34.  36.  VI,  1.  17.  58;. 
Nihilominus  vero  multa  et  gravia  ejus  notitiam  effugisse, 
scrip)torum  Byzantinorum  cdiorumque  monumentorum  quae 
exstant  comparatio  docet. 

Lihris  scriptis  Paulus  ita  iisus  est,  ut  non  raro  ipsorum 
verha  7'etineret,  id  quod  praesertim  in  locis  ex  Gregorio  et 
Beda  sumtisfactum  videmus,  alihi  vero  ea  paxdo  phisve  mu- 
taret,  augeret.  Eandeni  qua  in  historia  Romana  res  diver- 
sas  inter  se  conjunctas  videmus  levitatem^  hic  deprehendi- 
mus  3.  Neque  id  cavit,  ne  talia  adjiceret  quae  vel  verhorum 
sensum  turharent  vel  res  aliter  disponerent.  Temporum 
ordinem  parum  curat.  Quae  gentis  suae  gloriae  nimis  ad- 
versari  videhantur  silentio  praeterit'^.  Ecclesiae  catholicae 
addictus  Theodelindam  celehrat,  cujus  meritis  Langohardi 
'a  gentiUtatis  errore'  ad  cathoUcam  fidem  sunt  conversi 
(IV,  6),  non  tanien  acerhius  antiquiores  castigat  reges  qui 
fldem  profitehantur  Arianam.  Rarissime  judicium  prodit; 
aequo  animo  res  a  se  remotas  perstringit^.  Nimis  fahu- 
losa  respiut^,  fideUter  vero  quae  ex  ore  popidari  accepit 
reddidisse  videtur. 
27.  *  Narratio  his  praesertim  p>artihus  vivacior  quam  verior; 

nonnumqtiam  carmimim  antiquorum  relatum  audire  credas. 
Veteres  auctores  non  multos  affert  neque  viagnam  eorum 

1)  Z.  f.  D.  Alt.  XII,  2>.  451.  Dahnio  assentiri  nequeo,  qui  p.  66. 
hoc  carmen  Pauli    esse  negat.  2)    F.    quae    Bauch    dissertatione  sua 

2).  64.  de  Bomana  exposuit  historia.  Neque  Oechsli  p.  58.  et  Droysen, 
Forsch.    XV,   p.    175,    mihi    alia  persuadere  ])oluerunt.  3)  Singidis 

locis    haec   annotanda  duxi.  4)  Bethmann   p.   285.    henignius    de    eo 

judicasse  videtur.  Neque  Baudio  di  Vesme  'prors^is  assentiri  j^ossum 
dicenti:  ^Paidus  spectatae  omnino  fidei  quamvis  non  semper  recti  judicii 
historicus'.  5)  Qiiae  Dahn    p.   16.  de    operum    indole   dicit  probare 

nequeo.  6)  Sed    sanctorum    miracidis  firmiter    credidit.     lis   quae  I, 

26.  de  8.  Benedicto  canit  conferas  homiliam  (Migne  p.  1575.  1579J: 
Testatur  lioc  quod  loquitur  recens  illud  miraculum,  quod  ante  hoc  fere 
decennium  gestum  multisque  vestrum  est  cognitum,  mutum  scilicet  ante 
eius  lioc  corpus  sacratissimum  fuisse  locutum .  . .  quod  est  admirandum 
vehementius,  non  solum  loquelam  propriam,  hoc  est  barbaram,  coepit 
effari,  sed  simul  etiam  et  Latinam. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  21 

copiam  habuisse  videtur.  Ad  historiam  Romanam  augen- 
dam  praeter  Hieronymi  et  Prosperi  chronica  praesertim 
epitomen  quae  Aurelii  Victoris  nomine  fertur,  Orosium  et 
Jordanem  adhibuit,  praeterea  Frontinum,  Plinium;  an  Li- 
vium  viderit,  dubium  est.  Vergilii  locum  in  Historia  Lan- 
gobardorum  exscrip>sit  (I,  6);  alios  poetas  in  carminibus 
memorat  vel  imitatur. 

Paulum  jjlerosque  sui  saeculi,  praesertim  vero  teynporis 
anterioris  scriptores  lingua  puriore  superasse,  ex  eo  patet, 
quod  tam  Karolus  rex  quam  Adalhardus  abbas  stilo  ejua  ute- 
bantur  ad  libros  veteres  emendandos,  soloecismos  aliaque 
vitia  eliminanda^.  Et  quam  diligenter  in  hac  re  versatus 
sit,  ipse  epistola  ad  Adalhardum  data  profitetur.  Sunt 
qui  etiam  grammaticum  opus  ipsi  fribtierint'^. 

Vix  tamen  sermonem,  quo  in  Historia  Langobardorum 
usus  esf,  laudaveris.  Si  codicihus  antiqtiissimis  fides,  non 
raro  confra  grammaticae  regulas  peccavit  Paulus.  Linguae 
vulgarisj  qua  s.  VH.  et  VIII.  scriptores  tantum  non  omnes 
utebantur,  tam  Itali  qtiam  Galli,  vestigia  non  pauca  invenies. 
Non  certo  certius  constat,  quae  ipsi  Paulo,  quae  amanuen- 
sibus  sint  tribuenda.  Si  Historia  Langobardorum  aliis 
libris  negligentius  scripta  videtur  et  plura  barbarae  locutionis 
exempla  praebet,  considerandum  quidem  est,  opus  imperfec- 
tum  esse  et  vix  ab  ipso  Paulo  relectum.  Nec  tamen  afalsis 
verborum  formis  et  soloecismis  abstinuisse  censendtis  est^. 
Qua  de  re  cum  alibifuse  disseruerim  (N.  Archiv  I,p.  539  sq.), 
haec  breviter  monuisse  sufficiat^,  ne  lectores  offendant  quae 
nimis  barbare  exjjressa  deprehendenf.  Codices  etiam  pdura 
ejusmodi  p>raebent,  et  caute  ea  tantum  recepi  quae  certa 
eorum  auctoritate  fidciri  videbantur,  aliis  quae  magis  dubia 
erant  in  annotationes  relatis^. 

1)  Nescio  unde  Malillon,  De  re  dipJ.  p.  51,  hauserit,  cum  dicat,  Pau- 
lum  homiUas  per  annum  lecjl  soUtas  et  aUquot  Augustini  epistolas  inter- 
punctionis  signacuUs  illustrasse.  Certe  in  epistola  KaroU  encycUca  hac 
de  re    nihil.  2)   Cf.    Bethmann  p.    319,    qui    testimonia    collegit.     In 

cat.  bibl.  Lauresh.  ap.  Mai  Spicil.  V,  p.  19  (Rhein.  Mus.  XXIII,  p. 
390^  legitur:  Ars  grammatica  S.  Augustini.  Item  Pauli  Diaconi  ad 
Carolum  regem.  Id  vero  procul  dubio  ad  codicem  pertinet  nunc  Va- 
ticano-Palatinum  Nr.  1746,  ubi  f.  21'.  legitur:  Incipit  ars  Donati  quam 
Paulus  diaconus  expcsuit;  quo  titulo  Donati  artem  cpiam  dicunt  mino- 
rem  contineri,  A.  Wihnans  monnit  (Rhein.  Mus.  XXIII,  p.  39 7J.  V. 
Cl.  Keil,  Grammalicorum  latinorum  editor  dociissimus,  tale  PauU  opus 
minime  se  invenisse,  mihi  sc^-ipsit.  3)  JSliam  Einliardum    in  epistoUs 

et  translatione  S.  Petri  et  Marcellini  negUgenlius  Lalina  lingua  usum 
esse  quam  in    Vila  Karoli,    nuper  Diinzelmann   7nonuit.  4)   Simiiibus 

soloecismis  aUa  hujus  temporis  carmina  laborare,  jam  Giesebrechf,  De 
Utt.   stud.   p.  36    h.,   invitus  fere   concessit.  5)  Hoc   unum  addam: 


22  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

Sunt  quidem  quae  suadere  possint,  Historlam  Lango- 
bardorum  non  semel  editam  esse,  sed  illi  quae  in  plerisque 
exstat  codicibus  lihri  formae  aliam  praecessisse.  In  indice 
enim  capitum  libri  VL  idtima  duo  capitula  non  notata  sunt, 
semel  etiam  antecedens  (b^)  omissum,  et  ipsa  haec  capittda 
(b6 — b8)  codici  desunt  qui  singularem  Paidi  recensionem 
jyraebet  (B  2  infra  nominandus;  B  Ijamfne  destitutus  est). 
Haec  non  raro  Paidi  verba  mutavit,  quaedam  aliter  expres- 
'p-2B.sit,  quaedam  etiam  addidit,  quae  ab  *  ipso  auctore  profecta 
esse  credere  posses.  Sed  alia  ex  errore  nata  videntur  vel 
certe  Paido  haud  tribuenda  (I,  21.  adalingi  ^??'o  Lithingi;  II,  9. 
machedonus,  vocabidum  prorsus  inauditum  pro  marpahis), 
ita  ut  conjecturam  illam  tenere  vix  liceat.  Paidi  librum 
neutiquam  grammaticorum  manus  evasisse,  qui  sermonem 
elegantiorem  reddere  studerent,  aliis  codicibus  comparatis 
edocemur. 

Nam  mox  Historia  Langohardorum  magnam  famam  est 
nacta  latissimeque  divulgata.  Andreas  Bergomas  et  alii  eam 
continuandam  susceperunt ;  Erchemjyertus  res  Beneventanas 
gestas  descripturus  ad  ejus  exernplum  provocat.  Saepius 
excerpta  facta,  modo  ut  res  Langobardorum  brevius  narra- 
rentur,  modo  ita  ut  ea  quae  ad  res  Romanas  et  ecclesiasticas 
pertinebant  separatim  describerentur  (ita  in  cod.  Cheltenha- 
mensi  s.  IX).  Quotquot  de  rebus  Langobardicis  et  Italis 
pjostea  egerunt,  Paidi  libro  usi  suntK  Inter  quos  auctor 
qui  Gesta  episcoporum  Neapolitanorum  condidit  p>rimum 
in  Italia  locum  obtinere  videtur;  in  Francia  Regino"^.  Postea 
etiam  rerum  Danicarum  scriptor  Saxo  Grammaticus  Pau- 
lum  exscripsit^.  Codices  vero  innumerahiles  fere  per  totam 
Europam  sparsi,  ita  ut  vix  idlum  opus  historicum,  si  unum 
Martini  Oppaviensis  chronicon  excipias,  per  medium  aevum 
toties  sit  descriptum  quam  Pauli  Historia  Langobardorum. 
Etiamnum  plus  quam  centum  exstant  libri  manuscripti, 
sive  integri,  sive  mutili*;  aliorum  apud  recentioris  temporis 
scriptores  notitiam  hahemus;  non pauci prorsus  interciderxmt. 

quod  contra  Bethmanni  sententiam  et  contra  codicum  aliquot  auctori- 
tatem  ae  et  non  e  scripsi,  codice  einstolarum  Gregorii  Adalhardo  trans- 
misso  approhatur.  In  ipsius  epjistolae  sjjecimine  a  3Iabillonio  edito 
legitur:  aestate,  tuae,  pre.  1)   Quorum  magnam  p>artem    affert  Beth- 

mann  p.  316.  Omnium  primum  Einhardum  nominat ;  sed  nescio  an 
ad  errorem  ductus  Pertzii  verhis,  SS.  II,  p.  429,  q%d  p.  431.  Gesta 
tantum    episcoporum    Mettcnsiuvi    indicat,  2)  Ante    eum    Walafridus 

Strabo  Pauli  Gesta  Langohurdorum  laudat,  De  div.  off'.  c.  28,  ed.  Migne 
CXIV,  p.  962.  3j   l.    VIII,  ed.  Miiller  p.    418  sq.  4)  Bethmann 

a.  1851.  (Arch.  X,  p.  319J  98  recenset,  15  deperdilos  luget.  Hunc  se- 
quitur  Ahel,  Transl.  p.  XXI,  qui  114  notos  esse  dicit.  Nunc  108  in- 
dicare,  c.  20  deperditos  afferre  licet. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  23 

Unus  alterve  non  longe  a  Pauli  aetate  ahest,  alii  certe 
saec.  IX.  vel  X.  exarati,  plerique  posteriori  aetate  usque  ad 
artis  typographicae  incunabula  descripti.  De  quihus  parthn 
Bethniann,  partini  ipse  in  Annalihus  nostris  (Archiv  der 
Gesellschaft  VII,  p.  275  sqq.  X,  p.  317  sq.  Neues  Archiv  I, 
p.  535  sqq.)  fusius  egiraus.  Hic  singidos  hreviter  tantum 
recensemus ' ,  plures  discernenies  classes,  litteris  majorihus 
indicatas  (A  1  sqq.J. 

(1)  Omnium  qui  exstant  antiquissimus  est  codex  rescrip- 
tus  bihliothecae  Asisiensis ,  prima  m.anu  litteris  quas  di- 
cunt  uncialihus  saec.  VIIL  exeunte ,  ut  videtur,  exaratus, 
in  quo  fragmenta  lihri  II.  et  V.  deprehendit  Bethmann.  De 
quorum  indole  v.  N.  Arch.  I.  l.  p.  537. 

(2)  A  1.  Ecclesiae  cathedralis  Forojuliensis  (Ci- 
vitatensis),  in  ipsa  Paidi  patria,  ut  videtur,  exaratus, 
s.  IX,  medio,  manu  una,  calamo  continuo,  atramento  suh- 
fusco ;  quaterniones  formae  octonariae  erant  13,  e  quihus 
primi  folia  quinque  priora  cum  septimo  xdtimique  folium 
jyrim^im  cum  octavo  exciderunt ;  lineae  per  paginam  sunt 
27.  Bethmann ,  qui  in  ecclesia  majore  Forojuliana,  cano- 
nico  de  Orlandis  adjuvante,  hujus  ixretiosi  lihri  lectiones 
accurate  enotavit,  de  ipso  haec  praeterea  monuit:  ^Hahitus 
plane  ut  in  legum  codicihus  saecidi  IX;  litterae  initiales 
neque  ornamentis  neque  colorihus  insignitae,  macidis  solum- 
modo  nunc  viridis  nunc  crocei  coloris  distinctae,  forma  Mero- 
vingicis  simillimae.  Capitum  numeri  atramento  exarati  in 
calce  praecedentis  cujusque  capitis,  non  in  margine.  Vocum 
divisio  admodum  manca.  Scrihendi  compendia  piaucissima. 
Alia  manus  per  totum  codicem  hic  illic  quaedam  minus 
bene  correxit'.  Textum  hic  traditum  summae  esse  auctori- 
tatis,  cum  Bethmanno  non  possumus  quin  statuamus.  Neque 
tamen  mendis  caret,  et  in  verhorum  formis  exprimendis  non- 
numquam  ah  archetypo  scriha  recessisse  videtur.  Scripturae 
specimen  vide  in  tahula  I.  editionis  majoris. 

*(3)  A^.  V aticanus  Nr.A^ll,  olim  Sirleti,  membr.'p.i9. 
4.  s.  XI,  qui  praeter  Historiam  Langobardorum  tres  continet 
formulas:  Qualiter  patricius  sit  facienclus.  Qualiter  iudex 
constituendus  sit.  Qualiter  Romanus  fieri  debeat  (v.  Giese- 
hrecht  K.  G.  I,  p.  884j.  Inde  lihrum  Romae  scriptum  esse 
colligendum.  est.  Indices  per  singula  capita  sparsi,  id  quod 
scribae  tribuendum  esse  videtur'^.  Liher  cum  Al  affinitate 
conjunctus  neque   tamen  ex  hoc  fluxit,   nonnumquani  etiam 

1)  Omnes,  de  quibus  aliter  non  jnonui,  Bethmann  ipse  evolvit.  2)  Nam 

singulis  libris  verba  j^raemifit :  In  n.  D.  inc.   capitula  de  bistoria  Lan- 
gobardorum  etc. 


24  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

propius  ad  archetypum  accedere  videtur.  Correcturae  s.  XIII. 
illatae  non  magnae  sunt  auctoritatis.  Librum  cum  Murato- 
rii  editione  quam  accuratissime  comparavit  b.  m.  G.  H.  Pert:r. 
Cf.  Archiv   VII,  p.  310. 

(4)  A*2.  Vaticanus  Nr.  3852,  olirn  fortasse  S.  Co- 
lumbae  prope  Viennam^,  cujus  carta  in  codice  ligando prae- 
fixa,  s.  IX.  4.,  una  manu  exaratus,  fragmenta  tantum  prae- 
betj  nidla  librorum  vel  capitum  distinctione  servata.  Lec- 
tioneSj  td  Bethmann  recte  judicavit ,  egregias,  ipse  diligenter 
descripsif. 

(5)  A2\  Vaticanus  Nr.  1983,  membr.  s.  XV.  fol., 
quem  ex  A  2  descripjtum  esse  monuit  G.  H.  Pertz.  Eodem 
volumine  Pauli  historia  Romana  et  Aretini  descriptio  belli 
Gothici  continentnr. 

((3)  A2^.  Va t i canu  s  Ottobon i a n  u s  Xr.  941,  chart. 
s.  XVII,  itidem  ex  A  2  descriptus. 

(7)  A*2>.  Codex  monasterii  S.  Dominici,  Palatii 
in  Dalmatia  (Spalatro)  constituti,  olim  Forojuliensis  (Civi- 
tatensis)"^,  a  Bethmanno  in  villa  comitis  Strassoldi  Jeanniz 
prope  Utinum  a.  1851.  visus,  et  ab  ipso  ita  descriptus :  '■Co- 
dex  membr.  formae  quadratae ,  saec.  X.  in.  a  tribus  librariis 
exaratus ,  optime  conservatus ,  nil  nisi  Historiam  Lango- 
bardorum  continet.  Vocum  divisio  admodum  manca;  numeri 
capitum  margini  impositi;  litterae  initiales  pictae  nullae'. 
Cum  vero  ex  17  tantum  libri  I.  capitibus  lectiones  enotare 
posset,  recurrendum  erat  ad  collationem  inter  schedas  Do- 
minici  de  Pubeis  in  bibliotheca  Marciana  Venetiis,  XIV,  153, 
asservatam,  cujus  partem  ante  midtos  annos  b.  m.  Bluhme 
(cf.  Arch.  V,  p.  619),  partem  nuper  V.  Cl.  Heller,  integram 
vero  V.  CL  Joh.  Veludo ,  bibliothecae  praefectus,  diligen- 
tissime  exscripsit  nobisque  benevole  transmisif.  Ex  qua 
patet,  codicem  proxime  ad  A2>  accedere  (cf.  e.  gr.  V,  23); 
nonnumquam  cum  A  2  vel  A  5  convenit;  non  raro  veram 
confirmat  lectionem. 

1)  De  quo  vohimine  haec  Bethmann  monuit:  'Coniinentur  Bedae  chro- 
nicon;  Item  ex  lihris  Pauli  Orodi;  Itern  ex  lihris  cvjusdam  Pauli  hi- 
sforici  genlis  Langohardorum;  Yohisii  Meciani  distrihwio,  ifem  vocahula 
ac  notae  par:ium  in  rehus  pecuniariis  pondere  numero  mensura;  De 
variis  vocahuUs;  Ex  Uhro  TertidUani;  De  gemmis;  De  signis  ponderum; 
Sandi  Vaede  (sic)  ph.  ex  Ubro  explanarionum  secundo  in  Samiihelem; 
Item  ejusdcm  de  naturis  lapidum\  PeUc^ua  ah  aUa  rnanu  stmt,  ex 
Hieronymi  operihus  desumta.  2)    V.    ValentinelU,  Bihl.    manuscr.^  ad 

S.  Jlarc.  VI,  p.  149:  'Codex  Civitatensis  lihlioihecae  monasterii  S. 
Dominici  apud  S.  Laxiremium  Veneiiarum  hoc  saeculo  cesiit;  fato  iamen 
nohis  adverso  ante  monasieriorum  ahrogaiionem  a.  1867.  Venetiis  hahitam, 
Palatium  Dalmaiiae  ad  ejusdem  ordinis  monasterium  translatus  est\ 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  26 

(8)  A  3.  Vindohonensis  Nr.  443  (olim  Hist.  eccl. 
Nr.  81  j,  lihros  diverso  tempore  scriptos  continet ,  quorum 
unus,  Bedae  historia  ecclesiastica  Anglorum  s.  X,  notatus 
est :  Iste  liber  pertinet  monasterio  beatae  Mariae  Magdalenae 
in  Franckentale  ;  a.  1572.  'Laurentius  Moller  juris  utrinsque 
doctor  possedehat' '^  jjostea  in  hihliothecam  castelli  Amhras 
(Nr.  3l5j,  ind.e  Viennam  venit.  Paulus  s.  XI.  vel  XII.  maniv 
exaratus  est.  Lectiones  procurante  h.  m.  Pertz  diligenter 
enotavit  Pirsner.  De  quarum  indole  cf.  Arch.  VIJ,  p.  311; 
N.  Arch.  I,  p.  540. 

(9)^3*.  Vindohonensis  Nr.  7911  (Rec.  1951;, 
chart.  s.  XVIII.  fol.  'ex  collectione  P.  Hayrenhach' ,  in  125 
paginis  diligenter  exaratus,  procul  duhio  ex  A  3  descriptus. 
Locos  quosdam  cum  A  3  contulit   V.  CL  Dr.   V.  Bayer. 

*(10)  yl  3^.  Pesthinen  sis,  antea  haronis  de  Bran-'p-  sq. 
dau,  tunc  Nicolai  de  Jancovich,  ctijus  hihliotheca  a.  1832. 
in  museum  Ungaricum  transiit^,  olim  ^sororum  s.  Clare  in 
Argent.''^.  Liher  memhr.  4.  s.  XII.  plurihus  manihus  exara- 
tus,  cum  A  3  ita  convenit,  2it  ipsius  apographum  judicari 
posset,  nisi  uno  saltem  loco  (IV,  4)  ea  haheret  quae  in  A  3 
lacunae  signo  apposito  desiderantur  (cf.  Arch.  VII,  p.  313^. 
Lectiones   enotavit  G.  H.  Pertz. 

Sive   A  3   sive   3^   in    hihliotheca    Conradi    Peutingeri 
fuisse  videtur^,  cujus  editio  cum  his  valde  convenit  (Arch. 
VII,  p.  314;. 

(11)  ^3 b.  Vin dohonensis  Nr.  3177  (Hist.  eccl.  Ib), 
chart.  a.  1501*;  quo  praeterea  continentur  Victor  Vitensis, 
Jordanis  Getica,  Callimachi  Attila.  Multa  hahet  cum  A  3 
communia,  alihi^  tamen  ah  eo  ita  recedit,  ut  ex  alio  fonte 
eum  fluxisse  sit  statuendum ;  id  quod  loci  a  VV.  CL 
W.   Wattenhachio  et   V.  Bayero  enotati  docuerunt. 

(12)  /13*'.  Oxoniensis  Bodleianus  inter  Dorvilli- 
anos  Xj  /,  3,  38,  chart.  foL  s.  XV,  qiii  etiam  Jordanis  lihrum 
cum  Paidi  historia  conjungit.  Lectiones  a  V.  CL  P.  Paulio 
exscriptae  hunc  lihro  attrihuunt  locum, 

(13)  A  *4.  Vaticanus  Nr.  1984,  memhr.  foL  s.  XL 
ex.  scriptus,  ad  A  2.  3  prope  accedit,  midta  tamen  omittit 
(III,  25.  26.  32.  IV,  3.  6.  7.  11-13.  20.  23—25.  27.  2?^. 
30—35.  38—44.  46.  48.   V,  10.  16—29.  36.  37  partim,  38—41. 

1)  Cf.  Petzholdt,  Adresshuch  p.  313.  2)  Ita  Haenel  Iff/if,  yion  Aegnt., 
ut  Belhmann  scripdt,  Arch.  Vfl,  p.  312,  De  monasterio  S.  Clarae 
Strashurgensi  cf.  Stildtechr.   Slrassh.  II,  p.  878.  3)   In  cat.  lihrorum 

mss.  Feulingerorum,  Cod.  libl.  liom.  Barberinae  XXXVIII,  90,  Beth- 
manno    teste,    affertur:    'Historia    Langobardorxnn .  4)  Joh.    Faber 

episcopus    a.  1540.    universitai    Vindohonen»i  dono   dedit.  5)  Cf.  I, 

8.  9.    17. 


26  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

VI,  3.  10.  16.  18—27.  30.  33.  35.  38.  44.  45.  50-52.  55  his 
diebiis  —  nomine  fuitj.  Desinit  in  verhis  quae  ad  perticas 
(VI,  bb),  idtimo  quaternionis  folio  amisso;  quae  alia  s.  XII. 
mavus  siqyjjlere  incepit  sed  non  finivit.  Ita  Bethmann,  qui 
codicem  Romae  evolvit. 

(14)  A  4.  Bononiensis  S.  Salvatoris  Nr.  276, 
membr.  4.  s.  XI,  primo  quaternione  truncatus,  incipit  in 
medio  carmine  I,  26:  Pestis  iniqua.  Post  tertium  librum 
numeri  capitihus  non  jam  adscrihuntur.  Codex  ex  genuino 
fonte  haustus ,  plura  tamen  posterioris  temporis  vestigia 
ostendit. 

(15)  A  b.  Vaticanus  Ottohonianus  Nr.  1702, 
chart.  s.  XIV,  olim  Altaempsianus ,  uhi  Pauli  Historia  Ro- 
mana  et  Langohardoriim  sunt  conjunctae.  Haec  desinit  V, 
40.  i/i  verhis:  regem  esse,  ultimis  lihri  foliis  vacuis  relictis. 

(16)  Ab^.  Vindohonensis  Archivi  imper.  Nr.  771 
(Universal.  b),  chart.  s.  XV,  cum  praecedenti  ita  convenit,  ut 
ejus  apographum  videatur.  Quae  ihi  desunt,  manus  recentior 
s^ipplevit  ex  codice  quodam  classis  C  vel  D.  Hunc  evolvit 
V.  Cl.   W.    Waftenhach. 

(17)  ^5''.  Vindohonensis  Nr.  104  (Hist.  prof. 
bl6),  a.  1464.  Jacohi  Parleonis  Ariminensis  juy^is  doctoris, 
tum  Sambuci,  scriptus  hnami  mei  Georgii  Stelle  quondam 
Facini  civis  Janue',  membr.  s.  XV.  Proxime  ad  A  b  acce- 
dit ,  qtiocum  etiam  Historiam  Romanam  addit.  Pecidiare 
est,  W.  Wattenhachio  monente,  quod  indices  post  lihrum  sex- 
tum  coUecti  hahentur. 

(18)  J.  6.  Parmensis,  De  Rossi  II,  IV,  126,  memhr. 
s.  XII.  ex.  di,  manu  continua  Beneventi  scriptus  vel  ex  Be- 
neventano  exceptus.  Post  Paidum  leguntur :  Ab  adventii 
Longobardorum  usque  ad  annum  domni  Grimoaldi  sunt  anni 
ccxLi;  epistolae  Karoli  et  Alcuini  fictitiae  (ex  hoc  codice 
typis  datae  N.  Arch.  I,  p.  169j,  Constantini  et  Karoli 
epistolae.  Foliis  aliquot  deperditis,  Paidi  opus  lacunis  la- 
horat  (e.  gr.  I,  6 — 15j.  Librorum  V.  et  VI.  ordinem  scrlp- 
tor  mutavit(V,  11.  VI,  5.  V,  30.  V,  12.  14.  15.  13.  VI,  A), 
quaedam  omisit  (V,  33 — 41  j,  alia  de  suo  addidit,  ex  Vita 
Barhati  plerumque  sumta  (V,2.  1 ;  VI,  4  ex  Beda),  necnon 
novum  capitum  indicem  lihro  V.  praemisif.  Codicis  noti- 
tiam  h.  m.  Joh.  Merkel  Bethmanno  dedit. 

'p.  81.  *  Eodem   monenfe  Ystoria   Langobardorum,    a    b.  m.  G. 

H.  Perfz  descripfa  ex  Annalihus  Placenfinis  Gihellinis  cod. 
Londinensis  Harlei.  Nr.  3678  (v.  SS.  XVIII,  p.  409;.-  Igitur 
cum  circumquaque  —  subiugata  est,  Panli  lihrum  II,  non- 
mdlis  omissis,  praehet  ex  codice  A  5.  6  valde  simili  de- 
scriptum. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.  27 

(19)  A  7.  Matritensis  regius  V,  188,  memhr.  et 
chart.  s.  XIV,  in  Italia  vel  Helvetia  exaratus,  qui  nil  nisi 
Historiam  Langohardorum  continet,  jjostea  alio  assuto  ad 
Concilium  Constantiense  j^ertineiite.  Index  primi  lihri  deest. 
Paucula  enotavit  h.  m.  H.  Knust;  alia   V.  CL  Baist. 

A  prima  hac  codicum  classe  longius  recedunt  quos 
littera  B  indicavimus,  de  quoruni  indole  jam  supra  agendum 
erat,  quippe  qui  did)itationem  injiciant,  num  ah  ipso  Paulo 
fortasse  verha  ita  si^it  mutata  qualia  hic  legantur.  Ceteros 
antiquitate  praecellit 

(20)  B  1.  Havniensis ,  collect.  reg.  antiquae  Nr. 
21b8,  4:,  olim  Lindenhrogii,  pluribus  s.  IX.  vel  X.  manihus, 
quarum  specimina  in  tahida  II  addidimus,  in  Italia,  ut  vi- 
detur,  exaratus.  De  ptretioso  hoc  codice,  nohis  petentihus 
benevole  Berolinum  transmisso  et  quam  Jidelissime  cum  aliis 
comparato,  v.  N.  Arch.  I,  p.  540  sq.  Quaternionibus  pluri- 
bus  deperditis,  Paidi  liher  lacunosus  est  (desunt  III,  12 — IV, 
21.    V,  17-40.    TT,  17— 58j. 

(21)  B  2.  Mediolanensis  Amhr o sianus  C  12, 
membr.  fol.  s.  XI,  olim  wf  videtur  S.  Martini  Masciacen- 
sis,  qui  plurihus  manibus  scrip>tus  varia  continet  opera ', 
inter  quae  Paidi  historia  Romana  et  Lanqohardorum  necnon 
Jordanis  liber  de  rehus  Geticis  uni  debentur  amanuensi; 
specimen  scripturae  dedit  editio  Muratoriana.  Quamvis  in 
midtis  cum  B  1  conveniat,  aliud  tamen  Paidi  exemplar 
secutus  est.  Ultima  tria  libri  FZ.  capitula  omisit"-.  Cf. 
N.  Arch.  I,  p.  543,  uhi  accuratius  de  lihri  hujus  indole 
egimus.  Lectionis  varietatem,  jam  in  Muratorii  editione  ube- 
rius,  nec  tamen  id)ique  piciri  diligentia  exscriptam,  Bethmann 
denuo  schedis  suis  intulit. 

{22)  B  2^.  Vaticanus  Ottobonianus  Nr.  1378, 
olim  '■liher  ecclesiae  beati  Marcialis' ,  membr.  s.  XII.  in.,  tum 
in  fne  libri  VI,  tum  in  singidis  verbis  ita  cum  B2  con- 
venit,  xit,  Bethmanno  judice,  ex  hoc  descriptiis  sit  censendus. 
Indices  omisit. 

(23)  B  3.  Bernensis  Nr.  S3,  f.  ]04:  sqq.,  memhr.  fol. 
s.  XI,  pluribus  manihus  scriptus,  cui  recentiore  aetate  prae- 
ligatus  est  alius  codex  olim  S.  Remigii  Remensis  (cf.  Hagen, 

1)  Praecedunt  B^dae  historia  Anr/lorum,  Daretis  historia  Trojana,  Con- 
sulum  et  imperatorum  catalogus,  Epistolae  Jlieronymi  et  Senecae.  In 
fine  voluminis  exstant  Oesta  Apollonii  manca.  Eadem  in  codice  Mas- 
ciaeensi  conjuncta  erant  teste  catalogo  s.  XII.  in  cod.  Vaticano  Kr.  3324: 
Historia  Aiiglorum  Troianorum  Romanorum  Langobardorum  Gottonum 
in  uno  cod.   BETHM.  2)  Muratorli    annotationem    Tuitius    accuratam 

esse  (cf.  N.  Archlv  I,  p,  544J,  T'.  Cl.  Ileller,  codice  iterinn  inspecto, 
probavit. 


28  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

Catal.  cod.  Bern.  jy-  101  j.  Quam  proxivie  ad  B  1  accedit, 
ita  tamen  ut  scriha  ulthna  lihri  VI.  capita  ex  codice  classis 
D  suppleret.  Neqtie  indices  lihris  praemittuntur,  neque  sin- 
gulis  capitihus  argumenta  adscrihuntur  (I^  23.  excepto), 
quamvis  ad  medium  quartum  lihrum  usque  spatium  iis  sit 
relictum.  De  verhorum  indole  Bethmann  pauca  tantum 
enotanda  duxit,  quihus  V.  CL  A.  Stern  nuper  quae  ah  eo 
p>etieram  henevole  adjecit. 

(24)  B  4. '  Pa  r  is ie  nsis  Nr.  1 75G8  (Notre  Dame  121), 
memhr.  fol.  s.  XIII.  in.  nna  manu  exaratus'^,  proxime  ad 
B  \  et  ^  accedit  (cum  illo  in  argumeyitis  lihri  I.  —  c.  17. 
convenit;  N.  Arcli.  l.  l.;  hujus  singularem  VI,  58.  lectionem 
2)raehet). 

Cum  codicihus  classis  A  arctius  conjuncti  sunt  quos 
inscripsimus  C  et  D ,  quorum  major  pars  jam  cis  Alpes 
asservatur,  ihique  scripta  videtur. 

(25)  C  *\.  Cheltenhamensis  (hihliothecae  a  h.  m. 
Thom.  PhilUpps  relictae)  Nr.  1887,  olim  S.  Vincentii  Meten- 
sis ,   tum    Coll.    Claromontani   Nr.   683,  postea   Meermanni 

^^■*Nr.  796,  memhr.  s.  IX.  ex.  vel  X,  solum  Paulum  continet^. 
Initium  primi  lihri  (capitum  index  et  pars  cap.  1.  —  ea 
loco  occupassent)  atqiLe  ultimi  Jinis  (inde  a  VI,  24.  rever- 
tenti)  interciderunt;  sed  postea  qaatuor  folia  praemissa 
sunt  manu  s.  XIII.  scripta,  quae  indicem  primi  lihri  cum  12 
primis  capitihus  continent.  Variam  lectionem  a  Bethmanno 
saepius  frustra  quaesitam  hoc  anno  V.  Cl.  Paidi  enotavit. 
Codex  quamvis  ad  archetypum  recedere  ejusque  in  verhorum 
formis  vestigia  servare  videatur,  midtis  tamen  mendis  est 
macidatus.     Quam  proxime  ad  hunc  accedit 

(26)  C  1.  Lipsiensis  hihl.  civitatis  I,  QO ,  memhr. 
4:,  s.  IX— X,  uno  calamo  nitide  scriptus;  litterae  ornatae 
nullae;  vocum  divisio  manca.  Primo  quaternione  deperdito, 
incipit  I,  24.  (suspiria  sua  continere).  Capita  VI,  52.  et  53.  in 
calce  lihri  suppdeta  sunt.  Librarius  quisquis  fuerit  exemplar 
quod  secutus  est  satis  fideliter  descripsisse  videtur,  sed  ita 
u,t  sermonem  Latinum  parum  curaret,  nedum  auctoris  sen- 
sum  assequerettir.  Qua  de  re  cf.  quae  Arch.  VII,  p>.  ^VJ.  et 
N.  Arch.  I,  p.  544.  allata  sunt.  Codicem  primus  Boehmer, 
pjostea  Bethmann  cum  editis  contulerunt;  denique  a  hihlio- 

1)  N,  Arch.  I,  p.   543.   544.  B  \  &  inscriptus.  2)  Eodera  coniinentur 

Pauli  Hist,  jRornana,  Gesta  ApoUonii,  Gregorii  Tur.  Vitae  jiatrum,  Ex- 
cerpta  Paschasii,  Eieronymus  cle  virginitate,  Alani  poenitentialis.  3)  In 
cat,  lihrorum  coll.  Claromontani  minus  recte  ita  describitur :  'Pauli  D. 
libri  sex  cuni  praefatione  inedita.  In  capite  et  in  jine  codicis  habetur 
officium  nocturnum  epiphaniae  cum  notis    7nusicis\  BETHM.  4)  La- 

cunam  III,  34,  quam  C*  1,  non  vero  C  1,  habet,  proprio  Jlarte  explevii. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  29 

thecae  'praefecto  V.  Cl.  Naumanno  benevole  mecum  commu- 
nicafum  ad  editionem  Jianc  parandam  adhihere  'potui. 
Scripturae  specimen  vide  ?*w  tabula  I.  editionis  majoris. 

(27)  C2.  Parisiensis  Nr.  6158,  olim  Puteanus,  membr. 
s.  XII,  nil  nisi  Paidum  continens.  Ex  C*l  descriptus  vide- 
tur.  Ctim  edifis  contidit  Schneegans.  Cf.  Arch.  VII,  p.  319  sqq. 

(28)  C3.  Parisiensis  Nr.  5873,  olim  Colbertinus, 
membr.  s.  XII;  ctd  s.  XIV.  Jordanis,  Gesta  Alexandri,  Gesta 
Trevirorum  sunt  annexa.    Quaternio  pj-imi/s  et  tdtima  dua 

folia  Paidi  evulsa  in  cod.  Parisiensi  Nr.  1750  reperit  Beth- 
mann,  necnon  hujus  libri  lectiones  a  Grotio  esse  inscriptas 
edifioni  Basileensi  (in  bihl.  Lugdunensi  Voss.  Lat.  fol.  449j 
perspexit. 

C2  et  3  necnon  D  1  cum  C  1  in  eo  conveniunt,  quod 
VI,  52.  et  53.  in  fine  libri  ponunt.    Eadem  prorsus  omittunt 

(29)  C'4^.  Parisiensis  Nr.  6160,  7nanu  coaeva  in- 
scriptus:  Hunc  libriim  dedit  domnus  Samson  Remensis 
archiepiscopus  Sanctae  Mariae  Igniaci,  membr.  s.  XIII.  Paido 
passio  S.  Vifi  suhjuncfa  esf.  Indices  capitumque  numeri 
nidli.     Praeter   VI,  52,  53.  etiam  II,  32.  omiftitur. 

(30)  C4:^.  Bruxellensis  Nr.  9184,  olim  societatis 
Jesu  Brugensis ,  a.  1227.  mami  nitidissima  exarafus ; 
magnam  lihrorum  historicorum  collectionem  ])raebet,  quippe 
quo  Gesta  Trevirorum,  Historia  miscella,  Hugonis  Floria- 
censis  historia,  Gesfa  Francorum,  Genealogia  comitum  Bu- 
lonensium  sint  conjuncta  (cf.  Arch.  VII,  p).  529;  SS.  IX, 
p.  341;  Bull.  de  Vacad.  de  Brux.  2.  ser.  7F(1858),  p.  169). 
Libros  non  distinguit  praeferquam  quod  qtiarto  suhjicif: 
Expl.  liber  quintus,  incipit  liber  sextus,  ef  quinto:  Incipit 
liber  septimus.  Capitum  divisionem  scriba  ex  ingenio  in- 
stituit  argumentaque  singxdis  quihusque  imp>osuit  a  se  in- 
venta.     Ceterum  cum  C 4^  plane  convenit. 

(31)  C5.  Audomarensis  Nr.  136,  chart.  fol.  s.  XVI, 
in  quo  Historiam  Langobardorum  nomina  gentium  anti- 
quarum  et  catalogus  episcoporum  Florentinorum  ad  a.  us- 
que  1411.  antecedunt;  Patdi  vero  operiliber  septimus  additus 
est,  quo  historia  ad  Karoli  M.  vsque  tempora  deducitur. 
Ad  simile  exemplar  ac  C 4^-  ^-  hunc  referendum  esse  librum, 
eo  probatur  quod  II,  32.  brevis  tantum  ex  indice  facfa  no- 
titia  datur ;  adsunt  tamen  VI,  52.  53. 

Idem  de  codice  manuscripto  Abrahami  Ortelii,  Ham- 
hurgensis  ecclesiae  decani,  quo  usus  est  Frid.  Lindenbro- 
gius ,  monitum  videmus  (ed.  Lind.  1595,  p.  299^.  Cujus 
fata  ignoramiis.    Cf.  Arch.    VII,  p.  327. 

*(32)  D  1 .  Va tica n us  re g inae  Ch r isti n a e  Nr.  801 , 
membr.  4.  s.  X,  in  Gallia  uf  videtur  scriptus,  vel  cerfe  diu 


30  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

adservatiis,  unde  recentiori  tantuni  tempore  cum  tot  pretio- 
sissijnis  historiae  Francicae  monumentis  Romam  devectus  est, 
ubi  jyost  Betlimannum  hoc  anno  et  ipse  eo  usus  sum.  Codex 
ut  primum  exaratus  erat  proxime  ad  C  1 — 3  accessit  (for- 
tasse  ex  C*l  descriptus),  etiam  VI,  52.  53.  infine  collocavif, 
p^raeterea  ubique  fere  vetustam  libriformam,  eamque  mendis 
quam  plurimis  aspersam  praebuit.  Sed  correctores  piures 
s.  X.  et  XI ^.  priscae  orthographiae  et  linguae  vulgaris  vesti- 
gia  tollere,  tacunas  expjlere,  quae  intellectu  difficilia  vide- 
bantur  explanare  conati  sunt,  praeterea  in  margine  saepius 
glossas  adjecerunt.  In  qtio  negotio  nonnumquam  alio  codice 
adjuti  fuerint  oportet;  non  pauca  vero  de  ingenio  muta- 
verunt,  addiderunt.  Quae  in  alios  multos  fransierunt 
codices,  quos  ideo  sub  signo  D  conjungendos  duxi.  Pierosque 
tamen,  cum  ad  genuinani  Pauli  lectionem  restituendam  pa- 
rum  aut  nihil  eos  conducere  facile  esset  intellectu,  singulis 
tantum  locis  inspiciendos  esse  recte  judicavit  Bethmann. 
Quo  facfum  esf,  ut  etiam  de  eorum  cognatione  jam  non 
ubique  cerfo  certius  judicari  possit. 
Proxime  ad  D  1  accedere  videtur 

(33)  D  1^.'^  Rofhomagensis  Nr.  28.  21,  olim  Gemme- 
ticensis  G  21,  membr.  fol.  s.  XI,  qui  solum  Pauli  librum 
continet,  tribus  manibus  conscriptum ;  postea  demum  aliis 
assufis.  Desinit  VI,  3.  (tenuisse)  in  media  pagina,  D  1 
tam  fideliter  expressit,  ut  aperfo  errore  etiam  glossam  in 
fextum  (III,  9j  receperit;  cf.  N.  Arch.  I,  p.  546. 

(34)  D  l^.  Bruxellensis  Nr.  18395»,  olim  Trunci- 
niensis,  posfea  bibliothecae  Lammens  Gandavensis  illafus 
(cf.  Arch.  VII,  p.  341  j,  membr.  s.  XII,  8.  Historiae  Lan- 
gobardorum  addifa  sunt  liber  Victoris  Vitensis  et  Arianorum 
confessio  cum  refutatione  Augustini.  Indices  per  singula 
capita  sparsi.  Bethmannpraecipuaslectiones,  alias  Dr.Heller 
enotavif.  Infer  quas  una  est  (IV,  22J,  quae  codicem  ut  hic 
ponamus  suadef;  quamvis  alio  loco  (I,  2b)  cum  DS  conveniat. 

(35)  D  2.  Parisiensis  Nr.  bS12,  olim  Nicolai  Favre, 
membr.  s.  XI,  solum  Paidum  confinef.  Quem  jam  ante  plus 
quam  50  annos  Spijrlin  in  usus  novae  edifionis  fofum  cum 
edifis  confulit.  Infer  D  \  et  S  medixim  fere  locum  tenet 
(III,  18.  lacunam  habet  cum  reliquis  hujus  classis  codicihus 
communem ;  IV,  21.  verbis  in  hoc  omissis  alia  illi  substi- 
tuerunf). 

1)  N.  Arcli.  J,  p.  545,  Bethmannum  secxitus,  de  uno  tantum  correctore 
dixi,  sed  plures  discernendos  esse,  post  codice  inspecto  intellexi,  qui  tarn 
litterarum  forma  quarn  utramento  modo  nigro  modo  fusco  inter  se  diffe- 
runt.  2)   .y.  Archiv  I,  p.  546.   sub  signo  D  7   indicaius.  3)  Xon 

18477,  ut  Arch.    VIII,  p.  546.  scriptum  est. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  31 

(36)  D  *3.  Londiniensis,  Kings^  13,  A.  XXII,  olim 
Bertinianus,  memhr.  s.XI,  continet  HistoriamLangohardorum 
et  Excerptum  ex  Josepho  de  Moyse,  cui  alia  manus  post- 
modum  versus  suhjecit:  Dic  suavis  cythara,  dic  citharista 
Bertini  populum  coenobiiunque.  Codicis  notitiam  dehemus 
V.  Cl.  R.  Paulio\ 

(37)  D  *3^.  Lug duno-Batavus  Lat.  Nr.  71,  memhr. 
fol.  s.  XI.  ex.,  qui  iaem  Excerptum  ex  Josepho  cum  Paulo 
conjunxit,  iisque  concilium  Remense  Calixti  II.  ^x^pde  ad- 
didit.     Quem  ex  D  *3  descriptum  recte  jxidicavit  Bethmann. 

(38)  Dd>.  Vindohonensis  Nr.  182  (Hohendorf  IQ), 
memhr.  fol.  s.  XII.  in.,  quem  in  Italia  scriptum  Bethmann 
opinatus  est.  Eodem  volumine  Leonis  III.  p^apae  epistola 
ad  Leonem  Armenum  continetur.  Lectionis  varietatem  eno- 
tavit  Pirsner.  —  NonnuUis  locis  D  2  et  3,  aliis  D  3  et  4 
propiorem  cognationis  grachim  indicare  videntur. 

*(39)  D  4.  Oxoniensis  Bodl.  Nr.  1302,  Guil.  Laud-p.si. 
247,  olim  H  39,  membr.  fol.  s.  XII,  una  mcmu  exaratus, 
quae  p>raeter  Paidi  historiam  etiam  Victurem  Vitensem, 
Einhardi  Vitam  Karoli,  Physiologum,  Gesta  Alexandri, 
Historiam  Apollonii  scrij)sit.  Praecipuas  lectiones  V.  Cl. 
Pauli  enotavit. 

(40)X>4a.  Oxoniensis  Balliol.  Nr.29b.  Arch.  C,  S, 
10,  olim  C,  21,  s.  XIII:  continet  praeter  Paidum  Eusehii 
historiam  ecclesiasticam,  Victorem  Vitensem,  Catalogum  pon- 
tificum  et  imperatorum^.     Evolvit  eum   V.  Cl.  Pauli. 

(41)  D  b.  Vat icanus  Ottohonianus  Nr.  909 ,  olim 
Cliristinae  350,  memhr.  fol.  s.  XII,  in  Gcdlia  manu  continua 
exaratus.  Paidi  historiam  antecedunt  Alexandri  epistola, 
Einhardi   Vita  Karoli. 

(42)  Z)  6.  Londiniensis ,  Kings  1 5,  C.  VI,  a n no  11 30. 
exaratus.  Eodem  volumine  continentur  Pauli  historia  Ro- 
mana,  Gesta  Alexandri  cuni  ejusdem  epistola  ad  Aristo- 
telem*.     Notulas  quasdam   V.  Cl.  Paulio  dehemus. 

(43)  D  7.  Londiniensis ,  Kings  12,  C.  IV,  niemhr. 
s.  XIII:  Hyginus  Paidum  antecedit,  sequuntur  Gesta  Alexan- 
dri  cum  epistola  ad  Aristotelem.  Etiam  hunc  V.  Cl.  Pauli 
inspexit. 

1)  Unus  eorum  est  quos  m  aedihus  Jacohaeis  (regis  Jacohi)  recensef 
Smith,  Caf.  codd.  Angl.  p.  244,  nuh  Nr.  629 :  Historia  Langobardoruni 
bis.  2)  In  hoc  aliisque  htijus  classis    codicihus    VI,    14.    in    ruhra  et 

iextu  nominis  Ceadpalhi  formam  ex  male  intellecta  littera  Anglosaxo- 
r.ica    v^    (P)    orfam     esse,    hic    monuit.  3)  lUe    desinit:    Celestinns 

III.  (ann  7,  alia  mnnu).  Innoceneius  (ann.  18.  Honorius);  hic :  Hen- 
ricus  reg. ,    Lotliarius    reg.    ann.      Conradus    regn.    ann.  4j    Smith 

2>.  247.  in  aedihus  Jacohaeis  affert  Kr.  880,  qno  historia  Bomana  et  Lan- 
gohardorum  continehantur. 


32  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM. 

(44)  D  S.  Paris  iensis  Nr.  4877,  oliyn  Colhertinus, 
memhr.  s.  XIII.  Post  Paidnm  exhihet  Einhardi  Vitam  Karoli 
et  Gesta  Alexandri,  omnia  una  manu  exarata. 

(45)  i)9.  Parisiensis  i\^r.  14693  (8.  Victoris  289;, 
viemhr.  fol.  s.  XIV.  in.  Historiam  Langohardorum  antece- 
dunt  Haitoni  historia  orientis,  Exordium  hospitalis  Hiero- 
solimitani,  Pauli  historia  Romana. 

(46 j  Z>10.  Haagensis  iVr.  906,  olim  Fontanellensis, 
memhr.  s.  XII.  ex.,  S,  iihi  post  breves  Annales  Fontanellenses 
legitur:  Incipit  pars  de  gestis  Langobardorum,  i.  e.  VI,  53. 
III,  1-35.   VI,  5.  6.  I,  15.  16.  27.  II,  28—30. 

(47 )  D  11.  Alencionensis,  olim  TJticensis  S.  Ehridfi, 
memhr.  s.  XII,  hoc  quoqiie  loco  j^oneiidns  est,  quantum  ex 
singulis  locis  a.  V.  Cl.  Daulne  hihliothecae  praefecto  in- 
spectis,  de  quihus  Bethmanno  retulit,  judicare  licet.  Eodem 
volumine  etiamnum  continentur  Vitae  Sanctorum,  Ademari 
chronostichon  ad  Rohonem,  Gesta  pontificum,  Mta  Majoli; 
olim  vero  Montfauconio  teste  praeterea  Epitaphium  Mahiliae, 
Ordericus   Vitalis. 

Ah  his  longius  recedunt  codices  classis  E. 

(48)  E  1.  Florentinus  Laurentianus  LXV,  34, 
fol.  s.  X.  XI,   liher   magnae  molis,   quo  praecipua  historiae 

monumenta  erant  conjuncta:  Prosperi  chronicon ,  Paidi 
historia  Romana,  Orosii  liher,  Jordanis  de  temporum  suc- 
cessione  et  de  rehus  Geticis,  Josephus  et  Hegesippus,  hi  duo 
nunc  sejuncti,  Gesta  Francorum,  Einhardi  Vita  Karoli, 
Historia  Apollonii.  Paidi  verha  liherius  reddita,  quaedam 
vel  negligentia  vel  consilio  omissa;  quorum  partem  (prae- 
sertim  carmen  in  laudem  S.  Benedicti  compositum  I,  2Q) 
scriha  postea  supplevit.      Cf.  N.  Arch.  I,  p.  546. 

(49)  E  2.  Vi ndohonensis  Nr.  3126  (Hist.  prof.  477;, 
olim  ^Liher  M.  patriarche  Aquilejensis'  ^,  chart.  s.  XV,  manu 
Itala  scriptus,  qui  praeter  Josephum  et  Hegesippum  eadeni 
continet  scripta.     Eum  evolvit   V.  Cl.   Wattenhach. 

(50)  J5J  3.  Romanus  hihliothecae  Ang  elicae  V, 
III,  19,  chart.  s.  XV.  ex.  vel  XVI,  nil  nisi  Historiam  Lan- 
gohardorum  j^^^ciehet  eoque  ab  E  1  differt,  quod  singulis  ca- 
pitihus  argumenta  praemittit.  Fluxit  tamen,  Bethmanno  ju- 
dice,  qui  eum  apud  S.  Augustinum  examinavit,  ex  El  vel  E2. 

(bl)  E  4.   Londiniensis  Harlei.  Nr.  5383,  memhr.  4. 

'p. 35.  s.  XIII.  vel  XIV,  Florentiae,  *  nt  videfur,  scriptus^.    Indices 

omnes  et  complura  capita  (I,  26.  //,  13.  III,  2.  14.  IV,  9.  19. 

33.    VI,  7.  8.  14;  plane  omittuntur,   alia  multo  contrahuntur, 

i)   Cod.   Scurial.  II.  R.    18.  BETHM.  2)   In    marg.  fol.   7.  legitur:. 

A.  D,  McccxLviii.  simillima  pestis  Florentie  et  quasi  per  universum  orbem. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  33 

ea  praesertim    quae    ad    historiam   ecclesiasticam   spectanf. 
V.  Cl.  Paiili  hanc  ejus  notitiam  dedif. 

Cum  E  affinitafe  quadam  sunt  conjuncfi  codices  F.  C, 
omniuni  qui  exstant  fere  anfiquissimi,  sed  a  genuino  fextu 
ita  recedentes,  ut  hoc  demum  loco  eos  recensere  liceat.  Non 
solum  Pauli  carmina  I,  26,  sed  etiam  altud  II,  13.  omittunt, 
praeferea  non  paiicos  locos  minores,  p^i^tt^serfim  eos  qui  in 
codicihus  C  et  D  corruptela  quadam  lahorant;  cf.  N.  Arch.  I, 
p.  551.  Sed  et  ita  mendis  scatenf,  qiiae  partim  incuria  vel 
ignorantia  scriptorwn  nafa  sunf,  partim  vero  ex  vefusfiore 
exeniplari  recepta  esse  dehent,  qiiippe  quae  et  alihi,  atque 
etiam  in  ipso  codice  rescripfo  Asisiensi  reperiantur.  Cf.  N. 
Archiv  I,  p.  547  sqq. 
Inter  hos  eminet 

(52)  Fl.  Sangallensis  Nr.  635,  s.  VIII.  IX,  membr. 
fol.,  omnium  qui  infegri  exstant  antiquissimus  ideoque  magni 
faciendus.    Scripfus  diversis  manihus,  quarum  specimina  in 

tab.III.  edit.maj.dedimus,procidchihio  inltalia  septentrioncdi , 
forfasse  Mediolani,  de  cujus  duce  II,  32.  alia  manu  addi- 
famentum  factum  esf ;  in  monasferium  SangaUense  pjost  me- 
dium  saeculum  IX.  franslatus  i.  Indices  lihri  I,  II.  ef  VI. 
omissi,  posf  IV,  4.  hujus  lihri  argumenta  repetita,  quae 
lihro  V.  praemittenda  erant  in  calce  voluminis  loosita  sunf. 
Verhorum  scribendi  ratio  ea  qualis  in  monumentis  saeculi 
VIII,  praesertim  Italicis,  deprehenditur ;  confra  grammaficae 
leges  saepius  peccatum  est,  quam  ipsi  Pcmlo  id  contigisse 
stafuere  licet;  non  raro  etiam  singrda  vocabida  vel  longiores 
verhorum  series  omissa.  Quihus  mendis  posfea  cdii  mederi 
conafi  sunt,  partim  cdiis  codicihus,  praeserfim  illo  quem 
G  1  nominavimus,  adjuti,  partim  vero  satis  temerarie,  et  id 
tantum  studentes,  uf  verbis  rudihus  sensum  qucdemcumque 
inferrent.  Codicem  jam  a  Befhmanno  adhihifum,  a  V.  O. 
Zardetti ,  bibliofhecae  Sangcdlensis  praefecto ,  henevole  Be- 
rolinum  transmissum,  summa  diligenfia  iferum  iterumque 
excussi.  Cf.  N.  Arch.  I,  p.  547 — 552. 

(53)  F*\.  G oth  ana  fragmenta,  memhr.  II,  Nr.  191, 
duo  folia  a  tegumenfo  lihri  cujusdam  solufa,  media  quater- 
nionis,  quihus  exigua  pars  Pauli  (II,  22  inc.  —  28  med.) 
continetur,  s.  IX.  scripfa.  Quaecumque  F  1  peculiariahcd)et 
hic  quoque  reperiuntur,  novis  mendis  nonnullis  aucta.    Ne- 

1)  In  catalogo  lihrorum  Sangallensium  hoc  tempore  confecto  nondum 
indicatur;  cf.  A".  Arch.  I,  p.  549.  In  alio  vero  codicis  olim  Lasher- 
giani,  nunc  in  bibliotheca  Donaueschingensi  asservati  fv.  Barack,  Catal. 
Nr,  191,  p.  111),  quem  in  monasterio  Sangallensi  confectum  putant, 
Historia  Langobarclorum  indicatur,  Serapeum  1840,  p.  84.  Eundem 
Bethmann,  Arch.  X,  p.  318,   Constantiensem  dixit. 


34  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

que  tamen  ex  illo  descripta  esse possunt^  ita  ut  etiam  hic  codex 
trans  Alpes  advectus  esse  sit  censendus.  Scripturae  specimen 
vide  in  tabula  I.  edit.  maj. 

Alios  vero  hujus  classis  quotquot  exstant  codices  ex  F  1 
repetendos  esse,  correctorum  notae  ostendunt  ex  ipso  receptae 
et  longius  propagatae.  Ex  quibus  duo  in  monasterio  Sancti 
Galli  scripti  sunt: 

(54)  Fl^.  Sangallensis  Nr.  620,  membr.  foL,  s. 
XII.  ex.,  ubi  inter  alia  opera  Paidi  historia  f.  253 — 272. 
legitur  (cf.  Scherreri  catalog.  p.  201  j.  Indices  in  tinum 
collecti  libro  primo  praemittuntur ,  I.  II.  ex  ingenio  facti, 
III.  IV.  V.  ex  F  1  abbreviati.  Ex  hoc  magna  cum  licentia 
exceptus,  alia  manu  postea  ad  eundem  est  correctus.  Eadem 
epitomen  historiae  Andreae  Bergomatis  margini  intidit;  cf. 
Arch.  X,  p.  369.  Ultimis  quaternionibus  intercisis,  desunt 
omnia  quae  post   V,  2.  (servus  tuus)  sequebantur. 

(55)  F  l^*.  Sangallensis  Nr.  547,  membr.  fol.  s.  XII, 
fol.  517 — 554.  (cf  Scherrer  p.  167  sqq.).  Descriptus  ex  Fl^, 
priusquam  hic  fine  destitutus  erat,  Bethmanno  teste. 

•p.  36.  *  Jam  antea  vero  in  Italia  codicis  F  1  exemplum  factum 

sit  oportet,  quod  quamquam  piresso  pede  illud  sequebatur 
ejusque  emendationes  plerasque  recepit,  nonmdlis  tamen  locis 
verba  mutavit  (praesertim  II,  18  fin.,  v.  N.  Arch.  I,p)'  551J. 
Ex  hoc  alii  manarunt  fonte,  omnes  in  Italia  confecti: 

(56)  F*2.  Vaticanus  reginae  Christinae  Nr.  110, 
membr.  fol.  s.  XI,  duabus  manibus  (f.  1 — 32.  33 — 78j  exa- 
ratus,  s.  XIV.  Brixiae,  ut  videtur,  asservatus,  de  qua  urbe 
tunc  breves  margini  adscriptae  sunt  notitiae  ^.  Scriba  quod 
habebat  exemplar  male  legisse  videtur,  ideoque  mox  litteras 
sensu  vacuas  ptinxit,  mox  liberius  Paidi  verba  reddidit  (e.  gr. 
II,  19^.  Codicem  carie  adesum  post  Bethmannum  et  ipse 
Romae  praesens  aliquot  locis  inspexi"^. 

(57)  F2.  Modoetiensis  Nr.  135,  membr.  s.  XI.  XID, 
una  manu  exaratus,  eo  insignis  quod  IV,  21.  et  V,  6.  amplas 
inserit  interpolationes  ad  ecclesiam  Modoetiensem  spectantes*. 
Alia  coaeva  manus  aliquoties  lacunas  explevit  aliaque  cor- 
rexit.  Lectionis  varietatem  editio  Muratoriana  dedit,  postea 
Bethmann  enotavit;  locos  quosdam  Frisi  (Memorie  II, 
p.  202  sqq.)  imprimi  fecit. 

1)  III,  31  :  et  nota,  quod  ab  ipso  Grippho  desenderunt  Gripphi  de 
Brexia;  IV,  2:  Similiter  magna  multitudo  locustarum  que  venerunt  de 
Tridento  Brexiara  in  mcccxliii.  2)    Quae    X.  Arch.  I,  p.  551.  de  F 

2.  .3.  4  notavi  etiam  in  F*  2.    cadere  vidi.  3)  Bethmann  in  s.  XII, 

ex.  posuit,  quod  cum  specimine  in  editione  Muratoriana  data  pugnare 
videtur.  4)    Praeterea   inter   II,    24.  et    25.  eadem    manu    notula  de 

comeiis  sub   Ottone  I.  et  II.  visis  inserta  est. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.  35 

(58)  F2^.  Parisiensis  Nr.  6159,  memhr.  8.  s.  XI, 
cum  F2  ita  etiam  in  locis  interpolatis  convenit,  ut  ex  ipso 
exceptus  censendus  esset,  nisi  quae  de  scripturae  aetate  refe- 
rantur  ohstarent.  Quae  si  recte  hahent,  etiam  hic  ex  Modoetia 
repetendus  aut  vetustior  hujus  urhis  codex  jam  deperditus 
statuendus  est.  Bethmann  eundem  putavit  qui  in  catalogo 
hihliothecae  Vicecomittim  Papiensi  a.  1426.  Nr.  XXIII. 
Historia  Lombarda  parvi  voluminis  affertur  (Bihl.  puhlica 
Papiensis  Tit.  XXXV,  3);  id  quod  Delisle  (Hist.  du  cahinet 
des  manuscrits  p.  126)  postea  conjirmavit^.  11,  15 — 24. 
omissa   scriha  in   calce  lihri  supplevitj    uhi  ultimum  tamen 

folium  intercidit. 

(59)  i^2^*.  Parisiensis  Nr.  6815,  s.  XIV.  in  mem- 
hrana  Itala  ex  F2^  descriptus.  Hoc  continentur  volumine: 
Solinus,  Paidi  historia  Romana,  Historia  Langohardorum, 
Isidori  historia  Gothorum,  Martinus  Polonus,  TJiomae  chro- 
nicon,  Gaufridi  historia  Angliae  (cf.  SS.  XXII,  p.  4Sd). 
Eadem  opera  cum  in  codice  hihliothecae  Vicecomitum  Papi- 
ensi  sign.  DCXXXVII  afferantur  (l.  l.),  hanc  vero  a.  1499. 
vel  1500.  Parisios  asportatam  esse  constet  (Delisle  l.  l.  p. 
V2d),  quin  idem  sit  duhitari  nequif^. 

(60)  F  3.  Vaticanus  Nr.  3339,  memhr.  fol.  Post 
Orosium  et  Paidi  historiam  Romanam  s.  XI.  scripta  sequi- 
tur  liher  manu  Itala  s.  XII.  ex.  exaratus,  quo  Dares,  ^Liber 
ystorie  de  oi'igine  ac  gestis  Longobardorum'  et  Einhardi  Vita 
Karoli  continentur.  Qui  historiam  illam  ex  Paulo  excerp- 
sit^  (I^  1—12.  14—16.  22.  et  27  in.  25.  26  in.  II,  1.  5—10. 
12.  1^25.  27.  28  in.  32.  VI,  35  part.  22  part.  16  part.  23. 
37.  28.  38.  42.  53.  45.  54  in.  48.  54  part.  55.  56.  57.  b%  part), 
hujus  classis  codice  usus  est. 

(61)  F3^.  Romanus  Casanatensis  A  II,  34,  memhr. 

fol.  s.  XIV,  post  Blartinum   Polonum   et   aliam   chronicam 

etiam  Daretem,  Excerpta  historiae  Langohardorum,  Einhardi 

Vitam  Karoli,  necnon  Cosmographiam  hahet.    Quae  magnam 

partem  ex  F3  sumta  esse  videntur. 

(62)  F3^.  Vaticanus  Nr.  8086,  chart.  4,  a.  1488. 
Perusiae  exaratus,  uhi  inter  alia  midta  aliuncle  collecta 
historia  illa  Langohardorum  et  catalogus  imperatorttm  in 
F3  in  calce  historiae  Romanae  additus  sunt  descripta. 

*(63)  jP4.      Vaticanus  Palatinus  Nr.  927,  memhr.'y.zi. 
a.  1181.    in   monasterio    S.  Trinitatis  Montis   Oliveti  prope 
Veronam  una  manu   continua   exaratus.     Paidi  historiam 

1)   CataloguH  ille  ad  ejus  notitiavi  non  venit.  2)  In  teginnenlo   legitur: 

Ex  libris    hystorialibus   pul'"  6.  3)  Id    quod    in   Jine   aperte  dicitur: 

Explicit  tractatus  de  libro  ystorie  Langobardorum  summatim  extractus. 

3* 


36  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

antecedunt:  ^Exeerptum  ex  Orosio,  Historiarum  Pompeji 
Trogi  epitome,  De  sex  aetatihus.  Excerpta  ex  chronica  Euse- 
hii,  ex  Eutropio,  Orosio,  ex  Cassiodori  historia  tripartita, 
De  pjrimo  adventu  Gothorum  ad  Italiam  et  Roma  capjta, 
De  forma  regis  Attilae  ex  lihro  Jordanis,  De  adventu 
Oduachar .  Quorum  partem  cum  in  codice  tum  Chelten- 
hamensi  (infra  G  *3j  jam  conjunctam  videret  Bethmann, 
non  scriham  Veronensem,  sed  auctorem  s.  IX.  vel  X.  hanc 
contimiam  fere  rerum  praesertim  in  Italia  gestarum  narra- 
tionem  composuisse,  statuit.  Integrum  Patdi  oj^us  vero  cum 
ihi  non  invenerit,  aliunde  ille  sumsit,  exemplar  ut  videtur 
non  unum  secutus,  quippe  qui  modo  ad  codices  F,  modo  ad 
G  accedat  (excerptis  fortasse  codicis  G  *3  usus).  Indices 
lihris  praemissi,  sed  etiam  singtdis  caintibus  nonnumquam 
argumenta  adscripta.  Addita  est  praeterea  continuatio  usque 
ad  a.  8.5.  deducta,  de  ctijus  auctore  non  constat.  Scriha 
Veronensis  vero  urhis  suae  Annales  usque  ad  a.  1181.  suhjecit, 
quos  alii  ad  a.  1223.  ^isque  continuarunt  (cf.  SS.  XM^II, 
p.  1),  et  cdia  quaedam  de  cyclo  paschali,  de  sepidchro 
Domini,  de  victoria  Saladini.  Singidis  lihri  partihus 
proeterea  picturae  sunt  adjectae,  satis  eleganter  delineatae. 
Codice,  dum  in  hihliotheca  Heidelhergensi  adservahatur, 
Freher^  et  Gruter  tisi  sunt. 

(64)  F4:^.  Mediola  nensis  hihliothecae  Brerae 
A.  N.  XIV,  29,  chart.  s.  XVI.  in.,  eandem  quam  F 4  con- 
tinuationem  praehet. 

(65)  Fb.  Caesenas  Malatestianu  s,  pdut.  XII,  5, 
^scriptus  per  me  Jacohum  Pergiditanum  p>ro  magnifico  et  po- 
tenti  domino  domino  Malatesta  Novella  de  Malatestis  et  est 
co7np>letus  d.  3.  Jan.  1454'.  Indices  lih.  I.  et  II.  desunt,  tit 
in  Fl,  quocum  pierumque  convenitj  aliam  vero  capitum 
divisionem  instituit,  non  pauca  arhitrarie  midavit  et  Pauli 
sermonem  quam  maxime  deformavit.  Quae  a  Bethmanno 
enotata  repetere  inutile  visum  est. 

Plures  vero  exstant  Uhri  tam  aetate  quam  indole  con- 
spicui,  qui  ad  F 1  p>rope  accedunt,  eo  vero  maxime  diffe- 
runt,  quod  indices  lihrorum  I.  et  II.  ex  ingenio,  lihri  VI.  ex 
alio  Paidi  codice  s\int  suppleti,  j^raeterea  loci  nonnrdli  mutati 
et  plerumque  depravati.  Primaevum  hujus  classis  exemplar 
jam  deperditum  est;  inde  derivati  vero  in  hihliothecis  Ger- 
manicis  exstant  plures  codices,  in  Italia  unus  tantum, 
posteriori  tempore  advectus. 

(66)  G  1.      Giessensis   Nr.   688,    olim   'Liher   Sancti 

1)   Idem  fortasse    est,    quem    Moller,    Diss.    de    Paulo  D.,    Altorf.    1646, 
p.  21,  Freherianum  allegat. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.  37 

2Iartini  in  Winigartin',  postea  Senkenhergianus,  s.  IX.  4, 
nitide  in  alha  ][)ergamena  exaratus ,  nil  nisi  Historiam 
Langohardorum  continens.  Plura  exciderunt  folia  (quater- 
nionis  primi  1.  3.  4.  5.  Q,  septimi  o,  undecimi  \,  duodecimi 
1,  decimi  tertii  \,  decimi  septimi  8j.  Lectionis  varietatem 
in  Catal.  hibl.  Giessensis  Otto  p.  288 — 312.  evidgavit,  jam 
antea  Bethmann  enotavit,  post  qnem  et  ipse  lihrum  pretiosae 
antiquitatis  a  hihliothecae  pjraefecto  V.  Cl.  Noack  huma- 
nissime  Berolinum  transmissum  accuratius perlustravi.  Quae 
secunda  mamis  correxit  partim  ex  F  1  sumta  sunt.  Cf.  N. 
Arch.  I,p.  555.    Scripturae  specimen  vide  in  tah.  IV.  ed.  maj. 

(67)  G  *2.  Casselensis  hihliothecae  folia  6  quadrata 
in  tegumentis  lihrorum  a  Jacoho  Grimmio  detecta.  Codex 
s.  IX.  manu  Anglosaxonica  exaratus,  olim  in  monasterio 
Fuldensi  ,  postea  S.  Martini  Maguntino  fuisse  videtur 
(cf.  Arch.  VII,  p.  283;  N.  Arch.  I,  p.  554  n.,  et  de  lihris 
Fulda  in  monasterium  S.  Martini  translcdis  Giesehrecht, 
Z.  f.  Gesch.  VII,  p.  564;._ 

Ex  hoc  fortasse  fluxit 

(68)  G  2.  He  idelherg ens  is  Palatinus  Nr. 912,  memhr. 
s.  IX.4,  plurihus  manihtis,  quariun  specimina  in  tah,  IV.  ed. 
maj.  dedimiis,  scriptus,  qui  solum  Paulum  continet.  Exemplar 
*litteris  Anglosaxonicis  exaratum  fundamento  positum  esse,'v-^^- 
cum  singida  vocahtda,  tum  nomina  Langohardica  formam 
induta  Saxonicam  (Thiadbert,  Thiadric,  Ottwini  etc),  pro- 
hant;  cf.  N.  Arch.  I,  p.  554.  Multa  sunt  cum  G  1  commu- 
nia,  alia  vero  ah  hoc  recedunt,  praesertim  primis  lihris, 
quorum  scriha  sermonis  asperitatem  auferre  eumque  acl 
grammaticae  regulas  sihi  notas  reducere  conatus  esf.  Quo 
cdter  diasceuastes  non  contentus,  tottim  lihrum  emendandum- 
sumsit.  Quihus  sepositis,  uhique  ad  prioremlectionem  recurri, 
cuyn  codicem  a  V.  Cl.  Zangemeistero,  hihliothecae  praefecto, 
benevole  Berolinum  transmissum  diutius  inter  manus  ver- 
sarem.  Ex  hoc  vel  prorsus  simili  codice  etiam  F 1  emen- 
dationes  quasdam  illatas  esse,    tum  perspexi;    cf.  N.  Arch. 

L  l.  p.  bb2. 

(69)  (t  2 ".  Stuttga r d  iensis  Hist.  26,  inter  alia  midta 
ante  trecentos  fere  annos  in  unum  volumen  coUigatct  novem 
continet  quaterniones  formae  octonariae,  quihus  plures  manus 
s.  XII.  inscripserunt  Historiam  Langohardorum,  vitam  Fur- 
sei,  cdia.  Iliam  ex  G  2  descripjtam  esse,  Bethmann  sihi  per- 
suasum  hahuit. 

(70)  G  *3.  Cheltenhamensis  Nr.  1885,  olim  Me- 
tensis,  post  collegii  Claromontani,  memhr.  s.  IX,  ubi  cata- 
logo  imperatorum  ex  Beda  descripito  addita  sunt  excerpta 
ex  Paulo  ad  res  Romanas  et  ecclesiasticas  pertinentia  (I,  25. 


38  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

26  in.  II,  1—4  med.  5-7.  ///,  12.  13.  15.  17.  23.  24.  26.  29. 
IV,  5.  6.  8.  17.  26.  33.  36.  V,  6-13.  FZ",  4.  5.  11—14.  31. 
32.  34.  36.  40.  37.  42.  46—49.  53.  54  inlt.J.  G.  H.  Pertz 
Jiaec  cuni  Muratorii  editione  contulit. 

(7 1)  (t  3.  Vindobonensis  Nr.  237  (Hist.  p rof.  680;, 
memhr.  s.  X.  4,  tma  manu  exaratus,  quae  nil  nisi  Panli  librum 
scripsit.  Complura  folia  exciderunt  (V,  38 — VI,  6;  VI,  34j, 
alia  initio  et  fine  jam  s.  XII.  adeo  humiditate  erant  cor- 
rupta,  ut  qui  tunc  hicjus  lihri  exemplum  faciehat  ea  vix 
legere  j^osset.  Verhorum  formas  satis  rudes  plerasque  ex 
vetustiore  lihro  receptas  esse ,  comparato  codice  G4  huic 
affinitate  conjuncto  docemur;  alia  tamen  et  ipse  amanuensis 
peccasse  videtur.  In  quibus  emendandis  postea  corrector 
desudavit.  Codicem  suh  auspiciis  Pertzii  Pirsner  cum 
editis  contulit,  Bethmann  hac  opera  usus  fuse  descripsit, 
Arch.  VII,  p.  275  sqq.,  sententiam  vero  de  ipso  tunc  ptro- 
latam  postea  prorsus  rejecit  eumque  hoc  loco  esse  ponen- 
dum  intellexit.    Scripturae  specimen  vide  in  tah.  IV.  ed.  maj. 

(72)  G  3^  Vindohonensis  Nr.  406  (Jur.  civ.  64.), 
olim  Gotioicensis ,  memhr.  s.  XII.  fol.,  in  quo  Historiam 
Langobardorum  Lex  Bajuvariorum  antecedit ( LL.  III, p.  188^. 
Desinit  VI,  4A,  scriha  adnotante :  deest  multum.  Praeter  G  3 
nonnumquam  codex  classis  C  vel  D  adhihitus  esse  videtur. 
Hujus  quoque  lectiones  enotavit  Pirsner. 

(73)  G  4:.  Ultrajectinus  Nr.  287,  olim  Campensis, 
membr.  fol.  min.  s.  X.  vel  XI.  in.,  paginis  hipartitis  niti- 
dissime  exaratus.  Amanuensis  quae  corrupta  judicahat  vel 
minus  intelligebat  in  margine  annotavit  (signo  ?"+  =  require;; 
nonnumquam  spatium  vacuum  reliquit,  ceterum  exemplar, 
quo  usus  est,  G  3  slmile,  satis  fideliter  expressisse  videtur; 
II,  18—20.  desunt,  laeuna  non  indicata.  Lectionis  varietas 
Leibnitii  manu  scripta  inter  schedas  ipsius  in  bihliotheca 
regia  Hannoverana  exstat,  alteram  a  Schmuckingio  in  mar- 
gine  editionis  Elzevirianae  enotatam  hihliotheca  Gottingensis 
servat  (cf.  Arch.  VII,  p.  284^.  His  non  contentus  Beth- 
mann  denuo  codicem ,  tunc  magni  factum  (Arch.  ^H^II, 
p.  ?A),  accuratissime  exscrihendum  curavit. 

Quinque  qui  sequuntur  htijus  classis  codAces  ita  inter  se 
conveniunt,  ut,  cum  alter  ad  alterum  referri  nequeat,  ex  com- 
muni  fonte  eos  haustos  esse  statuendum  sit.  Id  commune 
habent,  quod  ceteris  liherius  Pauli  verha  reddunt,  ad  gram- 
maticae  regulas  ea  castigant,  nonnumquam,  ut  sermonem 
perspicaciorem  elegantioremve  reddant,  quaedam  mutant  vel 
add^int.  Quod  jam  medio  saecido  IX.  factum  sit  oportet, 
cum  exempla  duo  ad  hanc  usque  aetatem  ascendant,  in  Lo- 
tharingia,  tit  videtur,  quo  illa  pertinent  et  uhi  Regino  ejus- 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  39 

modi  lihro  usus  est.  Codex  fundamento  posttus  G  2  similis 
fuit;  formae  nominum  Saxonicae  hic  quoque,  immo  con- 
stantius  quam  illic  ponuntur ;  cf.  Arch.  VII,  p.  293; 
N.  Arch.  I,  p.  557. 

*(74)  G  b.     Haagensis   Nr.  907;  memhr.   s.  IX.  ea?., *p.  39. 
u,na  manu  satis  negligenter  exaratus.    Desunt  II,  23  —  III, 
30.  34 —  V,  4.   VI,  3.  usque  ad  finem.    I,  25.  (patricium)  — 
//,  5.  (exagitatus  in)  ordine  turhato  post  II,  23.  coUocantur ; 
V,40—VI,  3.  post  V,  4—40. 

(75)  Gb^.  Vaticanu  s  reginae  ChristinaeNr.bl^ 
(olim  Nr.  1220j,  s.  XII.  'liber  Sancti  Paidi  in  Trajecto  infe- 
riori',  una  manu  nitide  exaratus,  nil  nisi  Historiam  Lango- 
bardorum  continens. 

(76)  Gb^*.  Gothanus  Nr.  139,  'liber  Waldemari 
regis  Danoriim' ,  memhr.  s.  XII.  ex.  8.  (cf.  Jacobs,  Beitrcige  I, 
p.  2b2>),  adeo  cum  praecedenti  convenif,  Bethmanno  teste^  ut 
alter  ex  altero  fluxisse  censendus  sit. 

(77)  Gb^.  Vaticanus  Nr.  19S1,  olim  S.  Viventii  (in 
dioecesi  Augustod^mensi) ,  postea  S.  Joffridi  (f).  Codici 
catalogum  lihrorum  S.  Viventii  et  Patdi  historiam  Roma- 
nam  continenti  postea  quatuor  s.  XI.  quaterniones  annexi 
sunt,  qui  Historiam  praehent  Langohardorum  —  IV,  37. 
(rapinis  cliripiunt),  reliqua  lihri  parte  deperdita.  Index  primo 
tantum  lihro  loraemittitur ;  desunt  III,  23 — 26.  IV,  2.  9.  17.  19. 

(78)  Gb".  Treverensis  Nr.  1142,  olim  S.  Mathiae, 
memhr.  s.  X.  Codici,  qui  solam  Historiam  Langobardorum 
continet,  postmodum  Vita  S.  Annonis  assuta  est.  Varietas 
lectionis  a  h.  m.   Wyttenbachio  satis  diligenter  descripta  est. 

(79j  G  Q.  Cheltenhamensis  Nr.  1886,  olim  S.  Re- 
migii  Remensis,  s.  XVII.  'ex  bihliotheca  Antonii  Augervei  (?f, 
postea  Collegii  Claromontani  Parisiensis  Nr.  681,  indeque 
in  bihliothecam  Meermanni  (Nr.  795j,  denique  TJiomae 
Phillippsii  illatus,  membr.  s.  X.  nitide  exaratus.  Quem  huic 
classi  adscribendum  esse,  singulae  prohant  lectiones  a  b.  m. 
Pertzio  enotatae. 

(80)  G7.  Romanus  Chigianus  G.  VI,  156,  chart. 
s.  XV,  quem  Bethmann  aliquot  locis  inspexit  et  huc  pterti- 
nere  jtidicavit. 

Quascumque  Ilistoriae  Langobardorum  recensuimus 
codicum  classes  ad  saeculum  saltem  decimum  ascendunt; 
tunc,  et  fortasse  saecido  jam  antecedenti,  tam  diversas  induit 
formas  liber  hic  saepissime  descriptus  et  lectitatus.  Sunt 
vero  lihri,  posterioris  praesertim  temporis,  mdli  earum  certo 
certius  ascribendi,  quippe  qui  aut  ex  j^lurihus  confecti  vide- 
antur  exemplaribus  aut  etiam  magis  temerarie  Pauli  historia 


40  PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDORUM. 

«s{,  ut  eain  potius  defonnasse  quam  reddidisse  sint  dicendi. 
Horum  quoque  complura  genera  discernamus  oportet. 
Unum  (H)  ad  Galliam  pertinens. 

(81)  H  \.  Va tica n  u s  r eg i n a e  Cli risti nae  Nr.  905; 
olim  S.  Mariae  Pontiniacensis ,  memhr.  s.  XIH.  in.  fol. 
Eodeyn  volumine  continentur :  Dares,  Historia  Apollonii , 
Ademari  liistoria  Francorum,  Hugonis  Floriacensis  historia 
ecclesiastica,  nomina  regionum ,  civitates  Galliae.  Inde  a 
lihro  III.  'praesertim  codicem  classis  C  sequitur. 

(82)  Hl^.  Romanus  Corsin  i  anus  A^r.  863^  chart. 
s.  XIV.  Ademarum  et  Paidum  ex  H  \  descriptos  esse, 
judicavit  Bethmann . 

(83)  H2.     Vaticanus  Nr.  1795;  memhr.  fol.  s.  XIII; 
4.0  s.  XIV.    Forolivii  asservatus^,  "  antea,  ut  videtur,  Trecis  in 

Gallia'^ .  Etiam  hic  Dares  et  Ademarus  Paulum  antecedunt, 
sequuntur  historia  Alexandri,  Tractatus  de  Sihillis  (Sibille 
generaliter  omnes  sqq.),  Roherti  historia  Hierosolymitana. 

(84)  H  3.  Romanus  Casanatensis^  A,  I,  21, 
memhr.  s.  XIII.  fol.  Post  Daretem,  Historiam  Apollonii, 
Historiam  Langohardorum  leguntur  epitaphia  Ludovici  regis 
et  aliorurn,  Passio  TJiomae  Cantuariensis,  Translatio  S.  Ste- 
phani,   Vita  S.  Leonardi. 

1)  UltimofoUo  liaec  leguntur:  In  miiiCxlvii.  et  xlviii.  et  in  parte  sequentis 
anni  magna  epidimia  fuit  in  Firlivio,  item  in.  miii<^lxi,  item  in  miiiClxv, 
te  m  in  lxxiiii,  item  in  lxxxiii.  In  miiiClxxv.  civitas  Cesene  derobata  fuit 
a  Bretonibus  capientibus  liomines  et  mulieres  et  vituperantes  eos,  quod 
facere  non  potuissent,  nisi  intervenisset  auxilium  domni  lohannis  Aguti 
cum  suis  gentibus  de  Inghilterra,  qui  erat  Faventie  miiiClxxxxiiii.  die 
VII.  Augusti,  dum  esset  guerra  inter  Cechum  et  Pirum  de  Ordelaffis 
ex  una  parte  et  Karolum  domni  Gallaotti  de  Malatestis  et  fratres  ex 
altera.  Hinc  inde  multis  dampnis  datis,  venit  ipse  Karolus  cum  magna 
gente  in  villa  Bosecli  districtus  Forlivii.  Tunc  Forlivienses  exeuntes 
extra  et  uon  valentes  resistere  dictis  gentibus,  capti  fuerunt  de  For- 
livio  plures  4"«  (4  milibus?J  homines,  et  redimerunt  se  magnis  q*t€,  et 
aliquanti  fuerunt  mortui.  In  iraa  pagina  praecedente  Blondus  Forli- 
viensis,  cujus  manus  'per  totum  codicem  notulas  marginibus  aspersit, 
haec  addidit:  Referre  solita  fuit  Francisca  geuitrix  mei  Blondi,  quo  die 
tumultus  hie  Forolivii  fuit,  eam,  que  apud  genitricem  et  fratres  pransum 
erat,  cum  vidisset  cives  ad  arma  discurrere,  memorem  subito  factam, 
arma  genitoris  mei  in  cubiculo  clausa  esse,  cuius  ipsa  claves  teneret, 
me  raptim  gremio  exceptum,  qui  menses  octo  natus  essem,  asportasse, 
nullo  expectato  itineris  comite,  et  ad  arma  patri  meo  danda  viam  omnem 
decurrisse.  B:'>THM.  2)    Ut  conjicio  ex  iis  quae  ad  II,   4;  fugientes 

cladem  vita  relinquebantur,  margini  imposita  leguntur:  al.  'vitae'  per 
diptougum,  et  sic  est  in  monasterio  Pontigniacensi  Autissiodorensis  dio- 
cesis,  al.  'vitam',  ut  in  monasterio  de  Rigniaco  dicte  diocesis  ita  est. 
Johannes  de  Castronovo  canonicus  Trecensis  BETHM.  3)  OUra  for- 
tasse  Eignio.censis,  ut  nota  innuere  videtur  marginalis  ad  piraecedentem 
codicera  allata.    BETHM. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  41 

(85)  H A.  Oxoniensis  collegii  Corp.  Christi »  Nr.  82; 
menibr.  s.  XIII.  fol.  max.,  in  Gallia,  ut  videtur,  exaratus. 
Insunt  Curtii  historia  Alexandri ,  Gesta  ejusdem,  Caesar 
de  hello  Gallico,  Ademarus ,  Historia  Apollonii,  Paidus. 
Codicem  evolvit   V.  CL  R.  Paidi. 

(86)  H  b.  Bernensis  Nr.  208 ,  olim,  ut  videtur, 
S.  Eugendi  Jurensis"^,  j^ostea  Danielis  ct  Bongarsii,  memhr. 
s.  XIV.  in.  fol.,  eadem  quae  H  1  continet  opera,  quihtiscum 
Bongarsius  plura  alia  compaginari  fecit  (cf.  Hagen,  Cat. 
Bern.  p.  2bQ).  Variae  hujus  lectiones  enotatae  sunt  in  cod. 
Paris.  Sup2)l.  Lat.  Nr.  40. 

(87)  Hb^.  Pa r i  s i e n  s  i s  Nr.  1 7780  (Bouhier  Nr.  93;, 
chart.  s.  XVI,  ex  cod.  S.  Eugendi  descriptus  et  CJiifletii 
manu  hic  illic  correctus.  Solam  historiam  Langohardorum 
continet. 

Aliud  genus  in  Bavaria  natum  est  et  propagatum;  cujus 
auctor  praeter  codicem  D  (vel  C  *1)  alterum  classis  G  (ad 
G  *3  prope  accedentem;  v.  III,  29j  adhihuit,  'nonnumquam 
utriusque  lectiones  conjunxit ;  cf.  N.  Arch.  I,  ]).  558. 

(88)  /1.  Monacensis  Lat.  Nr.  6391  (Frisingensis 
Nr.  191  j  memhr.  s.  XI.  4;  litteris  praegrandihus  non  una 
manu  scriptus,  qui  solum  Paidum  continet.  Primo  deper- 
dito  quaternione,  in  I,  6.  incipit.  Hunc  tihrum  a  V.  Cl.  Hal- 
mio,  hihliothecae  Monacensis  praefecto,  humanissime  Beroli- 
num  transmissum  post  Betlimannum  et  ipse  accttratius 
examinavi. 

(89)  Jl^.  Monacensis  Lat.  Nr.  18571  (Tegernseensis 
Nr.  57 1),  ynemhr.  s.  XI.  ex.  Historiae  Langohardorum  cdia 
manus  adjecit  passionem  S.  Quirini.  Illa  Frisingensi  ex- 
emplari  valde  similis,  non  tamen  ex  ipso,  sed  ejus  fonte 
manasse  videtur  (cf.  jyraesertim  IV,  27  ex.  28  inc). 

(90)  /1»*.  Monacensis  Lat.  Nr.  4602  (Benedicto- 
buranus  Nr.  102  ^j,  memhr.  s.XII.  S.,  ex  Tegernseensi  niti- 
dissime  exscriptus. 

(91)  /1''.  Romanus  VaUicellianus  B.  G\,  memhr. 
4;  inter  cdia  multa  variis  temporihus  scripta  praehet  etiam 
Historiam  Langohardorum,  in  cujus  calce  legitur:  Exemplar 
inveni  in  bibliotlieca  Ecclesi?  Brixinensis^,  cuius  episcopus 
est   reverendissimus   dominus   meus   d.  Nicolaus  de  Cu(]a  tt. 

1)  rrlmo  lcgitur  follo:  Orate  pro  anima  rev.  in  CUiristo  patris  ac  do- 
mini  Kici  Fox,  olim  Winton.  cpiscopi,  collefrii  Corporis  Christi  funda- 
toris,   qui  liunc  librum    dedit    eidem.  2)  Id   Bethmann    stalult,    quia 

n  5",  qui  quam  proxime  ad  H  5  accedit,  ex  Jtvjus  monasterii  codice 
est  descriptus.  3)  Ilunc  recenset  Pes,  Thes.  III,  3,  p.  627.  4)  Hic 
fortasse  iis  ansam  dedit  quae  de  codice  Secimdi  Brixinensi  traduntur; 
t\  supra  p.  19  n.  1. 


42  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

sancti  Petri  ad  Vincula  S.  R.  e.  cardinalis;  descripsi  ut 
vides  confuse  in  Bunneccha  oppido  Norico  eiusdem  ecclesiae 
•p.  4i.Brixinensis  anno  *  14G0.  die  8.  Aprilis  absolvi  Deo  gratias  lo. 
an.  Indices  nulli,  neque  capita  distinguuntur.  Brixinensis 
ille  codex  utrum  etiamnum  exstet,  compertum  non  hahemus. 

(92)  Il^.  Vaticanus  Ur b i n as  Nr.  984,  chart.  s. 
XV,  ex  altero  Urhinate  Nr.  413,  qui  jam  intercidit,  cata- 
logo  teste  descriptus.  Cum  1  **  id  hahet  commune,  quod  indices 
desunt  neque  capita  discernuntur  •  praeterea  lectiones  sin- 
gidae    a  Bethmanno  enotatae  hunc  ei  locum  attrihmint. 

(93)  12.  Bruxellensis  Nr.  8244,  olim  Korssendon- 
kanus  dioc.  Brugensis,  chart.  a.  1489,  qui  Bedae  historiam 
Anglorum ',  Aretinum  de  hello  Gothico,  Historiam  Lango- 
hardorum  et  Jacobi  de  Vitriaco  Historiam  orientalem  conti- 
net.  Pauli  textus  inter  A  C  et  G  fiuctuat,  ah  I  l  tamen 
diversus.     Indices  nulli',    capita  de  suo  distinxit  lihrarius. 

(94)  J3.  Parisiensis  Nr.  5315,  Colbertinus,  olim, 
ut  videtur,  Arelatensis,  membr.  s.  XI.  ex.  fol.  Post  Vitas 
sanctorum  et  Victorem  Vitensem  Historiarn  continet  Lango- 
hardorum,  in  qua  V,  16.  (perempta)  lihrarius  calamum  in 
media  pagina  deposuit.  Additamentum  peculiare  hahet 
III,  8;  argumenta  capitibus  praescrihere  coepit,  nec  tamen 
in  hoc  consilio  idtra  inedium  lihrum  I.  perstitit.  Lectio 
modo  ad  codices  A  modo  ad  G  accedit. 

(95)  2  3^.  Avenionensis,  Musei  Calvetiani,  membr. 
s.  XIII.  Praeter  Paidum  et  Victorem  Vitensem  etium  Euse- 
hii  historiam  ecclesiasticam  a  Rufino  translatam  et  Cassio- 
dori  historiam  tripartitam  complectitur.  In  iisdem  desinit 
verhis  ac  7  3;  cf.  Arch.   VII,  p.  209. 

(96)  I  S^.  Gratianop  olitanus  Nr.  338,  olim  Car- 
thusianorum  ejusdem  urhis,  memhr.  s.  XUI.  De  quo  nihil 
compertum  habemus  praeter  quod  eodem  volumine  Orosius 
et   Victor  Vitensis  exstant  (Haenel,  Catal.  p.  169j. 

(97)  K\.  Londiniensis,  Musei  Britannici  Nr.  14092, 
«.1843.  emptus'^,  olimfortasse  Vicentinus^,  me^nbr.  s.  XV.  S, 
una  mami  Italica  exaratus,  quae  varia  oj^era  Paido  sub- 
jecit*.     Libri  non  distinguuntur,  plura  omittuntur  (III,  25. 

1)  Exstat  in  B  2;  Aretinus  in  A  2^.  2)   'Purchased    at    the  sale  of 

the  Saihante  and  Gianfilippi  mss.  at  Paris,  Jan.  Feh.  1843,  Lat.  440'. 
Ideo  idem  esse  videtur,  quem  marchio  Glanfilippi  Veronensis  s.  X.  esse 
jactabat;  v.  Arch.  V,  p.  620  n.;  XII,  p.  655.  3)   Quod  conjicere  licet 

ex  inseriptionibus  Pauli  subjectis,  quae  inventae  erant:  in  loco  putei 
prope  Forumiulium  agri  Vicetini  in  quadam  domo,  in  loco  Acignani 
agri  eiusdem,  Marosticae,  in  suburbio  civitatis  Vicetiae  ante  portam. 
BETHM.  4)  Historia    Gothorum    Hispanorum,;    Historia   Francorum 

—  1356;    Catalogus    regum    Francorum   usque    ad  Johannem  II;     Vita 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM  43 

IV,  31.  VI,  7.  37),  alia  transponuntur',  contrahuntur,  verbis 
mutatis  redduntur ,  ut  potius  opus  ex  Paulo  confectum 
quam  Paidi  codicem  dicas.  Neqtie  interpolationes  desunt 
(II,  9.  23.  32.  IV,  37;.  De  Jiis  omnibus  retulit  V.  Cl.  R. 
PauU. 

(98)  K  2.  Cheltenliamensis  (bibliothecae  Thomae 
Phillipps)  AV.  3706,  olim  Julii  SaibantiK  Sicb  titido  Paiili 
Wanafrit  Forliviensis  de  bello  Longobardorum  /.  281.  legitur 
historia  ex  Paulo  excerpta  potius  quam  descripda.  Pauca 
enotavit   V.  Cl.  R.  Paidi. 

(99)  L  1.  Bamber gensis  E.  III.  \A,  membr.  s.  XI, 
in  Italia  scriptus ,  de  quo  fuse  disputatum  est  Arch.  IX, 
p.  673  sqq.  Quae  hoc  volumine  continentur  veterum  scrip- 
torum  opera  pleraque  non  fideliter  excepta,  sed  mutato  ser- 
mone  reddita  multisque  additionibus  aucta  sunt,  ita  ut  vix 
genuini  sermonis  vestigia  deprehendas. 

(100)  L  2.  Oxoniensis,  Coll.  Magdalen.  Lat.  14, 
membr.  s.  XIV.  4,  Bambergensi  similis,  ut  V.  Cl.  R.  Paidi 
accuratit(s  exposuit,  N.  Arch.  I,  p.  161  sqq. 

(101)  L  3.  Saresberiensis  ecclesiae  cathedralis  1060. 
234;  olim  'liber  ecclesie  Sarum',  membr.  s.  XIII,  a  Beth- 
manno  huc  relatus  estj  cf.  Arch.  VII,  p.  244.  343. 

*Afferuntur  praeterea"^ :  *p.  42. 

(102)  Vaticanus  Nr.  8086,   chart.  s.  XV  (cf.  Arch. 

XII,  p.  260j,  qui  inter  alia  excerpta  ex  Paulo  quaedam 
descripsit  capitula  (I,  1—12.  14—16.  22.  23.  //,  1.  8—10. 
14-17.  19—21.   V,  30.    VI,  11.  23.  24.  34.  39.  47.  48.  57). 

(103)  Mantuanus,  olim  monasterii  Padolironensis, 
Arch.  XII,  p.  627. 

(104)  Cantabriqiensis ,    Clare  Hall,  membr.  fol.  s. 

XIII,  Haenel,  Cat.  p.  781. 

(105;  Comitis  de  Asburnham  L.  86,  membr.  s.  XII, 
cujus  notiiiam  b.  m.  G.  H.  Pertz  dedit. 

(106)  Abrincensis  bibliotheca  aliquot  codicis  qui 
fuit  Montis  S.  Michaelis  folia  s.  XII.  scripda  servat;  Beth- 
manno  teste,  qui  ibi  praesens  fuit. 

(107)  Vaticanus  Palatinus  AV.  851,  chart.  s.  XV, 

comitissae  MatliUdis  (a  comife  P.  Manara  edita) ;  De  festis  aj^ostolorum ; 
De  72  discipulis ;  De  septem  miracuUs  mundi ;  Excerpta  ex  Solino. 
1)  V.  (MaftiJ  Indice  de  libri  di  Giidio  Saihanti.  Veron.  1734,  8, 
uhi  ita  affert^tr:  Pauli  Venafii  Forolivierisis  de  bello  Longob.  2)  De 

Farisiensi   Kr.  1750  v.  siipra  C3;  de  Bri.viensi  .7  ib.  3)   Cod,   Olas- 

coviensis,  Mus.  Ilunter.  S.  52,  membr.  s.  XIII.  XIV,  Pauli  cpitomen  ab 
Ekkehardo  confectam  continet. 


44  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

dum  Betlimann  Romcie  versahatur,  inveniri  non  poteraf: 
Arch.  XII,  p.  344 '. 

Flammis  consumpti  sunt: 

Londiniensis  Cott.on.  Otho  A.  10,  m  quo  Aethelwerdi 
chronicon  et  Historiae  Lanyohardorum  lihri  secc,  'charac- 
terihus  antiquis  et  elegantissimis'  legebantur,  teste  Smith, 
Cat.  hihl.  Cotton.,  Oxon.  1647,  p.  G7. 

Londiniensis  Cotton.  VitelUus  E.  II,  qui  etiam  Frag- 
mentum  de  regihus  Francorum,  G.  Alexandri,  Daretemj 
Historiam  Romanam,  alia  continehai.     Ih.  p.  95. 

Bethmann  praeterea  quotquot  invenire  poterat  codicum 
antiquorum  notitias  summa  diligentia  collegit,  quas  uhi  ad 
lihros  nostro  tempore  servatos  referre  licehat  sxipra  indicavi- 
mus  I  reliquos  vero  codices,  quos  certo  agnoscere  pjlerumque 
nequimus  aut  deperditos  lugemus,  nunc  ipsius  verhis  recen- 
semus.     Sunt  vero: 

Itali,  lyraeter  Paidi  archetypum:  Casinensis  sub 
ahhate  Theohaldo,  hoc  est  a.  1022 — 1035.  exnratus,  teste 
Leone  Ostiensi  II,  53  (SS.  VII,  p.  662 j;  Casinensis 
alter  suh  Desiderio  abhate  scriptus,  ut  refert  Petrus  Diac. 
Chron.  Casin.  III,  63  (ih.  p.  746 ;  Historiam  Langobardorum, 
Gothoiiim  et  Wandalorum j ;  Farfensis,  quem  Hildeprandus 
a.  939 — 943.  defraudavit,  teste  Gregorio  Catinensi  (SS.  XI, 
p.b?)6n.)j  Lucensis,  qui  in  inventario  sacristiae  capituli 
S.  Martini  a.  1264.  facto  (Liher  ej.  capit.  LL.  43j  ita  nota- 
tur:  Istorie  Longobardorum,  cronica  Bede;  Nooaiiciensis, 
a  Carolo  de  Leicis  adhuc  a.  1775.  visns  et  s.  X.  attrihidus'^; 
Patavinus  S.  Johannis,  quem  affert  Monffaucon,  Bihl. 
I,  p.  485 :  Pauli  Diaconi  liistoria  (idem  fortasse  qui  A  Q) ; 
Ticinensis  in  hihliotheca  Vicecomitum,  cujus  cataiogus  tres 
recenset,  quorum  duos  inter  Parisienses  reperirelicet  (v.  supra 
p).  35,  F2^.  F  2^*),  tertius  Jordanem  et  Paulum  continebat 
(Bethmann  forfasse  eundem  esse  opinatus  est  qui  in  cata- 

1)  De  Urhlnate  JV>.  413  v.  /  lc.  2)  Anecdota  sacra.   Taurlnis   1789, 

I.  pruef.  34,  ubi  ita  de  eo  refert :  ^membr.  s.  X.  in  principio  desunt 
quaedam  paginae  Insunt:  orationes  missae ;  S.  Bonifacius  de  poeni- 
tentia;  Remiglus  Novaliciensis  de  Ocj  et  Magog  num  sint  Ungarl  qui 
Galliam  invaserunt,  ad  Virdunensem  episcopum;  deambigenis;  de  aroma 
ejusdem  Bemigu ;  epitaphium  Ambrosii;  Bedae  vita  S.  Gregorii;  Epi- 
taphium  Brunonis  archiepiscopi ;  de  Theophilo ;  Augustini  sermo ;  Vitae 
SS.  Mariae  Aegyptiacae,  Felagiae.  Marinae,  Eufrosiae,  Catherinae; 
Translatio  S.  Benedicti;  Hieronymus  ad  Faulam;  Amphilochii  acta  S. 
Basilii;  Vita  S.  Hieronyvti;  Vita  S.  Dionysii  Mediol. ;  Inc.  gesta  Lan- 
gobardorum  eorumqne  orig-inem.  Inc.  capitula  libri  primi.  Liber  pri- 
mus  completus  est;  liber  secundus  usque  ad  cap.  17.  et  tres  ^^osteriores 
inteligibiles  (y  sunt\  Eadeni  fere  in  Excerptis  Leicisi  manu  factis  in 
Arch.   Taurin.  (Archivio  delV  Econoviato)  leguntur.     BETHM. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  45 

logo  librorum  mss.  apud  heredes  abbatis  SUvestri  Maiirolyci 
in  cod.  Vatic.  reg.  Christ.  Nr.  2099,  s.  XVI.  ita  affertur:  Gepi- 
darum  gosta  et  Pauli  Diaconi  hist.  Langob.  membr.  foL). 
Codex  comitis  Karoli  della  Pace  Utinensis  affertur  in 
libro  Asquini  (Del  Forogiulio  dei  Carni.  Ver.  1827.  '4.  p.  67).  *  p.  43. 
Sforzanus  in  catalogo  bibliothecae  Sforzanae,  Romae  olim 
asservatae,  in  cod.  Vatic.  Ottobon.  Nr.  2355.  ita  indicatur : 
93.  chart.  Pauli  Foroiulensis  hist.  Langob.  Hbr.  sex,  fortasse 
ex  iis  est  qui  hodieque  Romae  exstant.  Codicera  vero  Petri 
de  Luna  antij^apae,  qui  in  catalogo  bihliothecae  illius,  Cod. 
Barberin.  XXXIX,  84;  recensetur:  Ystoria  Longobardorum 
et  Africana_,  i^iter  eos  quaerere  licet  qui  Victoreni  Vitensem  cum 
Paido  conjunxerunt. 

Germani:  Augiensis ,  quem  Reginbertus  Augiensis 
monachus  iti  catalogo  ante  a.  846.  conjecto  inter  libros  suo 
tempore  scriptos  ita  allegat  (Neugart  Episc.  Const.  I,p.  550 'j; 
In  tricesimo  quarto  Hbro  continentur  libri  quinque  Histo- 
riarum  gentis  .  .  .  Winilorum  qui  et  .  .  .  .  et  Hber  in  quo 
habetur  excidium  Troiae  civitatis  ft.  e.Dares);  Colonien- 
sis  S.  Martini  in  catalogo  a.  1494.  a^).  Ziegelbauer,  Hist. 
rei  litter.  ord.  S.  Benedicti  I,  506;  Gesta  Longobardorum 
libr.  6;  Dunensis  ap.  Sander,  Bibl.  ms.  Belgica  j^-  187  2. • 
Pauli  \Yarnefridi  pars  quaedam  Historiae  Langobardorum ; 
S ang allensis  s.  X  (?),  litteris  initialibus  auro  vivisque 
coloribus  nitidissime  pictus,  testeGercken  (Reisen  II,  p>-  1^5^? 
ideo  a  F  1.  l^.  l^*  diversus^;  Wessofontanus  in  catalogo 
s.  XII.  et  altero  s.  XIII.  ap.  Naumann,  Serapeum  1841, 
p.  252;  Gesta  Longobardorum. 

Gallici:  Beccensis  in  catalogo  s.  XIII,  quem  ex  cod. 
Abrincensi  Nr.  186  edidit  Ravaisson  (Rapport  au  ministre 
1841J,  ita  indicatur:  Historia  Orosii,  Trogus  Pompeius  et  Hi- 
storia  Langobardorum  Hbris  quinque 5  Ma ssil i ensis  S. 
Victoris ,  in  catalogo  s.  XII.  a  Cliampollion-Figeac  edito 
(Documents  sur  Vhist.  de  France  I,  p).  657 j  descriptus : 
Vohimen  gestorum  Grecorum  Romanorum  et  Longobardorum 
(id  est  Dares,  Historia  Romana  et  Lang.) ;  Se  n onensis 
S.  Petri  Vivi,  quem  Arnaldus  abbas  a.  1095  — 1123.  scribi 
fecerat  tesfe  Chron.  monast.  (aj).  Dachery  Sp>ic.  II,  p.  485J; 
Pauhis  Langobardorum  historiographus  et  in  eodem  volumine 
Inventio  capitis  S.  lohannis. 

Angli :  Ca n tuariensis  in  memoriali  Henrici  prioris 
monasterii  Christi  Cantuar.  a.  1285.   electi,  quod   exstat   ??i 

1)  De  quo  cf.  Konig,  Freiburger  Diocesanarchiv  IV,  p.  265,  2)  Minus 
certi  sunt  Aldembiirg ensis ,  ibid.  p.  224;  Historia  Lungobardorum 
iucerti  auctoris;  et  Bonae  Spei  in  H annoiiia,  ibid.  p>.  311;  Pauli 
Diaconi  chronicon  (historia  liomana?) .  3)  Cf,  sujrra  p.  33,   34. 


46  PAULI  HISTORIA   LANGOBARDORUM. 

cod.  Londiniensi  Cotton.  Galba  E.  4:  Hystoria  Langobar- 
diOYwm ]  fortasse  Colckestrensis:  Historia  Dudonis,  cos- 
mographia  Ethici,  Paulus  de  Cassina  historicus,  et  Eoves- 
hamensis:  Historia  Pauli  de  Casino,  uterque  a  Leland, 
Collectanea  III,  271.  269,  allegattcs,  nec  tamen  ita  descriptus, 
ut  certo  agnoscere  liceat,  utrum  Historia  Langohardorum 
an  Romana  sit  inteUigenda'. 

Alios  non  paucos  Historiae  Langohardorum  exstitisse 
codices,  eorum  quos  superstites  gaudemus  recensio  docet, 
qxiorum  inter  se  cognatio  ita  tantum  explicari  potest.  Quod 
Jiaec  ostendit  tahula"^ : 

X  Archetypus 


x3 


cFl.1.2.3.    D  1     Pal.Ass.El 


j)p.b.2.  D*3 

D'3M0        F2-5        x7  xJ 

^g1v*2?G3.4. 

^2? 

G  5. 

•p.  44.  * Ex   qua  patet,   ad  archetypum  plures  esse   referendos 

codicum  classes,  quihus  inter  se  comparatis  illius  lectio  est 
enucleanda.  Quam  certo  certius  assequi  nohis  videmur, 
uhi  omnes  vel  magna  eorum  pars  quos  tamquam  optimos 
cujusque  classis  numero  1  (vel  *  \)  indicavimus  inter  se 
conveniunt;  sed  etiam  duorum  vel  trium  consensus  idem 
suadere  potest.  Ipse  ille  archetypus  mendis  non  carehat, 
quae  eo  nata  esse  videntur,  qtiod  Pauli  lihrariis  verha  in 
calamum  dantis  sensus  ah  his  saepius  non  recte  intellige- 
hatur,  auctor  vero  ea  emendare  neglexit  vel  morte  praereptus 
haud  potuit.  Alia  vero  a  scrihis  postea  inferehantur;  id 
quod  non  diu  post  Paidi  tempora  factum  esse,  fragmenta  co- 
dicis  Asisiensis  rescripta  docent,  quibuscum  lihri  quos  habe- 
mus  antiquissimos  faciunt.  Verhorum  distinctio  raro  insti- 
tuta,  eaedem  litterae  in  fine  et  initio  verhorum  ponendae  semel 
tantum  scriptae  errorihus  non  paucis  ansam  dederunt.    Quos 

1)  Idem  dicendum  est  de  codice  collegii  Eaton  Nr.  103  fSmith  Cat. 
Angl.  p.  48;  Ai-ch.  VII,  p.  3i3J.  Alterum  vero,  Nr.  52  fib.  p.  47^, 
Historiam  praehere  Bomanam,  aperteindicatur.  Cheltenhamensis ,  Nr.  451. 
ib.  p.  342,  continet  Jacobi  de  Voragine  historiam  Sanctorum  Lom- 
bardam;  alius  s.  XV.  codex  (Arch.  l.  l.  p.  3i2J  brevem  Langohardorum 
historiam.  2)  Paucis  mutatis,    quae  jam  accuratius  indicari  j^oterant, 

repetita  ex  N.  Arch.  I,  p.  559. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.  47 

tit  tollerentf  Pauli  verba,  tit  supra  monuimus,  ad  modum 
vulgaris  linguae  non  semel  scripta,  ex  grammaticae  regidis 
corrigerent,  lacunas  exjderent,  alii  s.  IX.  et  X.  lihrarii  sibi 
sumserunt,  quod  tamen  vix  prospere  eis  cessit.  Nec  fieri 
potuit ,  quin  in  tanta  codicum  mole  variae  natae  sint  lec 
tiones  innumerae  fere,  eaeque  modo  omni  sensu  destitutae, 
modo  temerariae  et  a  genuino  verborum  tenore  prorsus 
alienae.  Quas  omnes  enotare,  nedum  hic  recensere,  taediosum 
et  p)lane  inutile  erat.  Id  tamen  egimus,  ut  codicum  qui  aetate 
vel  auctoritate  praestant  (^A  1.  2.  FV)  integram  lectionis  va- 
rietatem  exhiheremus,  ex  aliis  qui  ad  hos  prope  accedunt 
(B  1.  Cl.  D\.  G  1.2)  omnia  quae  ad  veram  lectionem  stahi- 
liendam  facere  possunt  aut  saltem  non  apertae  corruptionis 
indicia  praebent,  ex  reliquis  vero,  quanttim  licebat,  ea  quae 
codiciim  cognationem  et  textus  Paulini,  ut  ita  dicam,  histo- 
riam  explanant.  Neque  id  egimus,  tit  iihique  singidi  cujus- 
que  codicis  afferretur  lectio;  nonnumquam  classis  signum 
(praesertim  D)  ptosuimus,  ubi  plures  inter  se  conveniunt, 
de  reliquis  vero  non  constahat.  Nam  q^iantamcumque  operam 
Bethmann  aliique  socii  nostri  in  indagandis  et  examinandis 
Paidi  codicibus  posuerunt,  non  omnes  tamen  locos  inspexe- 
runt,  qui  d^ihia  movere  vel  solvere  possent.  Qtiae  correctores 
p>ostea  codicibus  intiderunt  ex  Al  et  2  tantum  annotavimus, 
ex  D  \  et  Fl  partem  eorum  quae  in  ceteros  harum  classium 
lihros  transierunt,  aliis,  quibus piraesertim  (rl.  2.3  ahundant, 
prorsus  omissis.  Nihilominus  lectores  nimia  lectiomim  mole 
ohrutos  esse,  multos  fore  qui  judicent  vix  dubito.  Quos  tamen 
monitos  velim,  bis  terve  primum  a  Bethmanno,  postea,  codi- 
cibus  antiquissimis  demio  adhibitis,  a  me  non  grato  sane 
lahore  eas  esse  recensitas  et  castigatas. 

Editionum  vix  semel  vel  his  ratio  habenda  erat.  Sunt 
vero  hae^ : 

1)  Ascensiana,  ed.  Guil.  Parvo,  Paris.  \b\4,  ex  codice 
classis  F  (fortasse  i^2»  vel  F2^*). 

2)  Peutingeriana,  Augustae  1515;  codices  secuta  ad 
A  S  et  I  \  pertinentes. 

3)  Frobeniana,  curante  S.  Gelenio,  Basileae  1532,  inter 
Historiae  Romanae  scriptores,  ex  1  reptetita. 

4)  Lindenbrogiana  prima,  Lugduni  Bat.  1595.  8^  ex  2 
smmta,  adhibito  codice  Orteliano,  qui  ad  C  b  prope  accedit 
(supra  2^-  29j.  Novo  titulo  aucta  prodiit  cum  Jordane 
aliis  Lugd.  1617.  8. 

5)  Lindenbrogiana  altera ,  Hamburgi  1611.  4,  cum 
Jordane,  Isidoro  etc,  p.  187;  adhihito  codice  B  1. 

1)   Cf  Bethmann  p.   296  sqq.^    314  sqq,,  344  sqq..,    tihi  nccnrntius  de  lis 
egit;  K.  Arch.  I,  j).  558. 


48  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM. 

6)  Gruteriana,  Hanoviae  161l./o^.  inter  Historiae  axi- 
gustae  scriptores,  cum  varia  lectione  codictim  G  2  et  FA. 

7)  Elzeviriana ,  cui  HtKjo  Grotius  manum  admovisse 
dicitur,  Amsfelodami  1G55.  8,  ciim  Jordane,  Isidoro. 

8)  Lugdunensis  1677,  Maximae  bihliothecae  'patrum 
Vol.  XUI,  p.  332  sqq.,  ea?  7. 

*9)  Muratoriana  cur.  Horatio  Blanco  (Bianchi) ,  SS. 
Rer.  Italicarum  Vol.  I,  Mediolani  1723;  cuyn  varia  lectione 
codd.  B2  etF2. 

10)  Migniana ,  Paris  1861,  Patrologiae  latinae  Vol. 
XCV,  ex  9. 

Translationes  Italicae  exstant  una  manuscripta  in  hi- 
hliotheca  Taurinensi ,  duae  impressae  auctorihus  L.  Dome- 
nichi  (Venet.  1548.  1554.  Milan.  1631  j  et  Viviani  (Udine 
1826J  %•  duae  Germanicae,  altera  a  C.  de  Spruner  ex  codice 
corruptissimo  L  1  (Hamh.  I838j,  altera  ah  0.  Ahel  (Ge- 
schichtschreiher  etc.  Berl.  1849J;  una  Francogullica  auctore 
Fauhert  (Paris.  1G03)\ 

Annotationes  nonnullas  adjecit  Fridericus  Lindenhro- 
gius,  quas  retinuit  midtisque  amplae  eruditionis  frxigihus 
plenis  auxit  Hor.  Blancus.  Quas  ex  his  selegendas  duxi 
signo  BI.  indicavi,  alias  ex  Bethmanni  schedis  sumtas  BE. ; 
nonnidlas  ipse  adjeci,  praesertim  eas  quae  ostendanf,  quo- 
modo  fontihus  usus  sit  Paulus.  Ampliori  commentario  auc' 
tores  prosequi,    a  consilio  nostro  alienum   est. 

Berolini,  mense  Jidio  1876.  G.   WAITZ. 


1)  Bethmann  p,  318.     EdUionem  Venetam  a.   1548.  in  bibUothera  Bero- 
linensi  vidi.         2)  Dahn  f.  XXXIIT. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  49 

1NCIPI\^^T«  CAPITVLA  LIBRI  PRIMI. 

1.     De   Germania,    quod  plures    nutriat   populos,   ideoque 
ex  ea  multae    gentes    egrediantur. 

a)  In  nomine  Domini  incipiunt  capitula  de  historia  Langobardorum  A  2.  In 
Christi  nomine  incipiunt  capitula  libri  istorig  Langobardorum  A  "3.  Incipiunt  capi- 
tula  libri  primi  historiae  Langobardorum  A  3.  3c.  Incipiunt  capitula  libri 
primi  in  historia  Longob.irdorum  A  5.  In  n.  s.  trinitatis  inc.  cap.  libri  primi 
in  historiam  Longobardorum  A  6.  In  nominc  Patris  et  Filii  et  .Spiritus  saucti 
incipiunt  capitula  libri  primi  historiae  Longobardorum  D  3.  Incipiunt  capitula 
libri  primi  historiae  gentis  Langobardorum  plerique  D.  Inc.  cap.  in  historia 
Langob.  E  1,  uli  ahbreviata  sunt.  Incipiunt  capitula  in  historia  Longobardorum 
H  4.  —  Index  cum  primis  foliis  excidit  in  .A.  1.  C  1.  I  1  et  aliis ;  omittitiir  omnino 
in  A  '2.  B  1,  uhi  argumenta  capit.  1  —  21.  praemissa  sunt,  B  2a.  E  4.  F  1.  G  '5. 
5a.  I  2.  K  1.  —  Prorsus  diversum  codd.  G  1.  2.  3  {cvjus  prima  pagina  jam  legi  nequit), 
4.  5.  I  la  ita  exhibent:  1.  De  septentrionali  plaga,  quod  {deest  (i  i)  quamvis  singula 
loca  {deest  G  4)  propriis  nuncupentur  nominibus,  generali  tamen  vocabulo  Ger- 
mania  vocitetur.     2.  Divisio   Winolorum  (Huinolorum  G  4)   in  tribus  partibus  facta. 

3.  De  60    quod    tertia    pars    populi    Ibor    et    Aionem    super    se  ordinaverit    duces. 

4.  Do    septem    viris    dormientibus    in  eadem    Germaniae    regione    (in   Germ.  I   la). 

5.  De  Scriptowinis  (Scriptoiinnis  G  1)  gente  (gens  G  4),  quae  crudis  carnibus  vi- 
vunt  (vivit  I  la),  quibus  etiam  in  locis  per  aliquot  dies  noctium  (noctu  I  la)  lux 
clarissima  oernitur.  6.  De  voragine  oceani  maris  et  de  viro  quem  umbilicus  ab- 
sorbuit.  7.  De  egressii  Winilorum  a  Scandana\ia,  et  pro  tributis  Wandalorum  le- 
gatis  ad  eos  missis.  8.  De  eo  quod  Wandali  Godan  sortilogum  victoriain  postu- 
lassent  (postulabant  G  4).  9.  Quod  Langobardi  ab  intactae  (intacto  G  4.  I  la)  ferro 
barbae  longitudine  sint  (sunt  G  4.  I  la)  appellati.  10.  Bellum  Winilorum  (Wino- 
lorum  G  4)  cum  Wandalis.  11.  Ubi  Assipitti  (Assipiti  G  4)  eorum  iter  inpediunt. 
12.  De  singulari  certamine  et  libertate  transeundi  Langobardorum  per  fines  Assi- 
pittorum.  13.  De  libertate  servorum  et  in  quibus  postea  habitaverint  (habitaverunt 
G  4)  locis.  14.  Mortuis  ducibus  Ibor  et  Agione  (Aione  G  4),  primvim  eis  Agel- 
mund,  Agionis  filius,  regnat.  15.  De  quadam  meretrice  iino  partu  septem  enixa 
puerulos  et  in  piscinam  proiectos,  ex  quibus  rex  unum  levari  praecepit  et  Lamissio 
nomen  imposuit,  qui  postea  cum  Amazonarum  fortissima  in  fluvio  natatu  conflixit. 
16.  De  eo  (hoc  G  1 ;  De  eo  des.  I  la)  quod  subito  super  eos  Vulgares  inrueutes, 
regem  eorum  Agelmund  occiderunt.  IT.Hic  secundus  Langobardis  Lamissio  regnat 
et  Vulgarum  gentem  inpugnat.  18.  Hoc  quoque  defuncto,  Lethu,  dehinc  Hildehoc, 
et  post  hunc  quintus  Gudeon  regnum  suscepit.  19.  Bellum  inter  Odoacar,  qui 
intra  Italiam  regnabat,  et  Feletheum  Rugorum  regem.  {Sequentia  usque  ad  verba 
I,  6:  fuerunt  morientibus  desunt  G  1,  quatuor  /oliis  e.rcisis).  20.  Hic  mors  Gudei 
et  Clafonis,  et  bellum  inter  Tatonem  et  Rodulfum  regem  Herulorum.  21.  De  inter- 
fectione  Tatonis,  et  quod  Wacho  (Humacho  G  3)  Suavos  suo  dorainio  subiugavit. 
22.  {hoc  loco  incipit  G  2,  primo  folio  amisso)  Hinc  (Hic  G  3.  5c.  I  la)  Waltari  (VII. 
Waitari  G  5c),  post  quem  nonus  Auduin  (Oduuini  G  2;  Otninus  I  la)  regnat 
(filium  regis  occidit  add.  G  5c).  23.  Hic  (Aduin  G  5c)  Albuin  (Albuuin  G  2  semper), 
filius  regis  Auduin  (Oduuini  G  2.  I  la),  Turismodum,  Turisindi  (Thur.  G  2)  Gebi- 
dorum  (Gebitorum  G  3)  regis  filium,  occidit.  24.  De  eo  quod  Albuin  pro  petenda 
arma  ad  Thurisindum  regem  profectus  est.  25.  De  lustiniano  (lustiano  G  2)  impe- 
ratore,  qui  et  bella  prospere  per  Bilisarium  gessit  et  in  {deest  G  3)  causis  (clusis 
G  3.  4)  civilibus  miriticus  extitit ;  huius  temporibus  Cassiodorus  divinae  scientiae 
claruit,  et  Priscianus  grammaticae  artis  profunda  rimatus  est.  26.  De  sancto  Be- 
nedicto  (ot  eius  niiraculis  et  laudibus  eius  add.  1  la).  27.  De  regno  Albuini,  et 
quod  cum  Avaris  (Averibus  G  2 ;  Avares  G  3)  foedus  perpetuum  inierit,  et  de 
iuterfectione  Cunimundi  regis  Gopidorum  capitequo  illius  ablato  et  ex  eo  poculum 
(corr.  poculo  G  4)  facto.  —  F  la  argumenta  ila  de  suo  snpj^levii:  1.  Do  natura  et 
situ  septeutrionalis  plage  Germanie,  et  quod  ex  ea  Gothi  Wandali  Heruli  Turci- 
lingi  necuon  et  alie  feroces  et  barbarae  gentes  prodierunt.  2.  Pari  modo  et  Wi- 
nilorum,  hoc  est  Longobardorum,  gens,  quae  in  Italia  regnavit,  a  Germania  sorte 
exiit.  3.  Qtiod  constituerunt  duos  duces  super  se,  Agion  et  Ibor.  4.  De  septem 
dormientibus  qui  ibi  in  quodam  antro  requicscunt.  5.  De  Scritowinis.  6.  De 
caribdi,  et  cetera.  —  D  "3  ita :  1.  De  Germauia,  quod  multos  populos  ibi  nascatur 
et  inde  multo  gentes  egresse  sunt.  2.  De  Scandanavia  insula,  de  ((ua  Wiuuolorura, 
id  est  Longobardorum,  gens  venit  etc.  —    Porro  F   2.   '2.   4  ita  hahent :   1.  Prologus 


50  PAULI  HISTOKIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

•p.  46.    *2.  Dc  Scadinavia*  insula,  ct  quia''  ex  ea  Winilorum,  hoc 
est  Langobardorum,  gens  est  egi'essa. 

3.  Quod  Ibor  et  Aio<=  Yjrimi  duccs  Winilorum  cum  matre 
sua  Gambara  fuerunt''. 

4.  De  septem  viris  apud  Germaniam*'  dormientibus. 

5.  De  gente  Scritobinorum. 

6.  De  duobus  umbilicis  oceani  maris,  qui*^  sunt  ex  utraque 
parte  Bi'ittaniae. 

7.  QuodWinilis  in  Scoringam  venerunt,  et''  quia  Ambri 
etAssi*  Wandalorum  duccs  eis  tributa  sibi'*  persolvere 
mandaverunt. 

8.  De  Godan'  et  Frea  ridicula"'  fabula. 

9.  Quare  Winili  Langobardi  appellati  sint",  et  quod  Wo- 
tan°  ipse   sit   qui   apud  Romanos  Mercurius  dicitur. 

10.  Quomodo  Langobardi  Wandalos  vicerunt,   etP  de  fame 

Langobardorum . 
IL  Quia    Langobardi  in    Mauringam    transire    volentes    ab 

Assipittisi  sunt  impediti. 

12.  De    monomachia    duorum    virorum    fortium,    quorumi" 
unus  e  Langobardis,  alter  ex  Assipittis^  fuit. 

13.  Quod  Langobardi  m  Mauringam  transierunt,  ac '  deinde 
ad   ulteriora"   loca   progressi  simt. 

14.  Quia,  mortuis  Ibor  et  Aione  ^  ducibus,  Langobardi  pri- 
mum  regem  Agehnundum^  habuerunt. 

'p-  -i'-  *  15.  De  meretrice  quae  septem  infantidos  peperif^,  ex>'  quibus 

Lamissio^  unus  fuit,  et  de  monomachia  eius  cum  Amazone. 

1(3.  Quomodo  Vulgares^  noctu  super  castra  Langobardorum 

inruentes,   Agehnundum''   regem  interfecerunt   et   liham 

eius<^  captivam  duxerunt. 

quae  sit  Germauia  et  quae  gentes  eam  inabiteut.  2.  Ut  quid  Laugobanli  a  pro- 
prio  solo  moveriut  se  et  nomiua  primorum  ducum  (tt  —  ducum  desunt  F  2.  *2). 
3.  Miraculum  de  septem  longo  tempore  dormientibus.  4.  De  Scriptowinis,  et  {deest 
F  *2)  qualitcr  apud  eos  sol  candeat.  5.  De  maris  umbilico  testimonium  Virgilii  et 
aliud  in  Brittaxiia  etc.  —  Deyiique  H  1  incipit:  Gens  Lang.  dicta  quomodo  aut  qua- 
liter  exeuntes  de  proviucia  sua  ad  expugnandas  plurimas  gentes,  quia  ex  genere  et 
nativitate  munda  generatione  Winili  fuerunt  procreati.  De  Germania  quod  p.  u- 
p.  etc.  De  Scad.  insula  dicta,  quia  ex  ea  etc.  a)  Scadianavia  A  3c  ;  Seandinavia 
A  3  ?  B.  C.  D.  E.         b)  qui  ea  A  2b.  c)    Alo   A  "3  ;    Haio    A  6.  d)   D  3  or- 

gumentum  4.  cxun  hoc  ita  jungit  ut  addat:  et  de  miraculo  septem  dormientium. 
e)  Germanias   A  3.  3c.  f)    qui   —    Brittaniae    des.    E   1.  g)    Uuinnili    B  1. 

h)  et    —    mandaverunt  des.  E   1.  i)  Tassi  A  3.   3c.  H  1 ;    Assiam    D   1;    Asiani 

alii  D.         k)  ita  A.   C.  D.  L;    vi  B   1.  1)    Godam  B    1.  m)    r.  f.  des.  A  5.  6. 

n)  sunt  A  3;  et   —  dicitur  des.  E   1.  o)  Vota    corr.    Godan  D  1;    Godan    C.  D. 

—  ipse  s.  q.  des.  A  6.  p)  et  d.  f.  L.  des.  E  1.  q)  ad  Asipictis  B  1;  a  Tassis 
pitis  A  3 ;  a  Tasispictis  H  1 ;  a  sipiatis  A  5.  6  ;  a  Tassis  pittis  corr.  ab  Assis  pictis 
D  1.  —  et  —  impediti  des.  E  1.  r)  quorum  —  fuit  des.  E  1.  s)  e  Tassispitis 
A  3.  3c ;  e  Tassis  pittis  B  1,  corr.  ex  Assispictis  D  1;  Assispictis  C.  D.  H  1. 
t)  ac  —    suut   des.  E   1.  u)   altera  loca  progressis  s.  B  1.         v)    Agione  d.  Lan- 

gobardorura    B    1.  w;  Agelmunth    e  corr.    A  3,    et    ita    A  3c;    Agilmundo    eorr, 

Agelmundum  D   1.         x)  pepererit  D   1.  y)  ex  —    Amazone  des.  E   ].         z)  La- 

misso   A  3;  Lamisio    B   1   {et    ita  postea).  a)  Bulgares    A  *3.  L  2,     e  corr.  D   1. 

b)  Agelmunth  A  3.  3c;  Agelmundo  corr.  Agelmundum  D  1 ;  Ag.  —  duxerunt  des.  E  1. 

c)  ipsius  B   1.  D   1. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  51 

17.  Quomodo  Lamissio  rex  effectus  est,  et^  qualiter  Vul- 
gares  superavit. 

18.  Quod,  mortuo  Lamissione,  regmmi  Lethu''  suscepit,  et<^ 
post  hunc  filius  eius  Hildehoc*',  post  quem^  quoque 
Godehoc''  regnavit. 

19.  BeUum  inter  OdoacarS  regem  Turcilingorum  •'  et  Fele- 
theum '  regem  Rugorum ,  et  quomodo  Langobardi,  su- 
peratis  ab  Odoacre''  Rugis,  eorum  provinciam  possiderunt. 

20.  Mortuo  Godehoc',  regnavit  Claffo,  ef"  post  hunc  Tato, 
qui   delevit  regnum  Herulorum. 

21.  De  morte  Tatonis  et  regno  Wachonis",  et  quomodo 
Wacho  Suavos''  superavit,  et  de  uxoribus  eius  et  filiabusP, 
et  de  regno  A^^altari,  filii  eius. 

22.  ]\Iortuo  Waltari,  regnavit  Audoin,  qui  'i  Langobardos  in 
Pannoniam  adduxit. 

23.  Bellum  Gepidorum  ^"  cum  Langobardis ,  in  *  quo  Alboin 
filium   regis    Gepidorum  extinxit. 

24.  Quomodo  Alboin  cum  quadraginta  viris  ad  Turisendum' 
regem,  cuius  filium  interemerat,  profectus  est  arma  ab 
eo  petens,  ut  cum  suo  patre  possit  in  convivio  residere; 
et  quomodo  a  Turisendo  arma  accepif. 

25.  De  regno  lustiniani  et^  victoriis  eius. 

26.  De  beato  Benedicto  et  miracuHs  et^^  laudibus  eius. 

27.  De  morte  Audoin  et  regno  Alboin,  et  ^  quomodo  Alboin 
Cunimundumy  regem  Gepidorum^  superavit  et  filiam 
eius  Rosamundam  in**  matriraonium  duxit. 

EXPLICIVNT  CAPITVLA. 


a)   et  —  superavit   des.  E   1.  b)  Letthuc    B   1  ;  Letluis    D   ii.  c)  et  —   regnavit 

des.  E   1.         d)  Hildeoe  A  3;  Ildehoc  B   1.  e)  hunc  B   1.         f)   Godeoc  A  3.  3c; 

Godeac  corr.  Godeoc    D   1.  g)   Odoachar  B   1  ;  Edoagar  D   1.  h)  Torcilinguo- 

rum    D  2.  3;    Torcilingorum  D  1.  i)  Feledeum    corr.  Felethoum  D  1.    —  regem 

—  possid.  dea.  E   1.  k)   Godoacre  D   1;  a  Godehoc  Rugilandam  e.  D  2.  1)  Go- 

deoc  e  corr.  A  3;  Gudelioc  B  l;  Godooc  corr.  Godeoc  D  1.  m)  et  —  Herulorum 
des.  E   1.  n)  Vach.  D   2;  Wacc.  H  1.  L  2.   —   et   —   eius  des.  E   1.  o)  Suevos 

D  3.  i.  L  2;   deest  B   1.  p)  et    de  f.  D  2.   3 ;    f.  Waltari  filius    eius  A  3.   3c.   — 

et  —  eius  (les.  B  1,  qtii  seqnens  argumentwn  Ita  e.Thihet :  De  regno  Waltari  tilii  eius 
mortuo(iue.  (i)  (lui  —  adduxit  des.  E  1.  r)  Geppid.  B  1.  D  3.  s)  in  —  extinxit 
des.  E  1.  t)  Turtsindum  B  1  constanter.  —  T.  venit  ceteris  omissis  E  1.  u)  sus- 
cepit  B   I.  v)   et  v.  e.    des.  E   1.  w)    et  1.  des.    E   1  ;    m.    eius  et  1.  D   3.  4. 

x)  et   —  duxit  des.  E   1.         y)   cum  Ounimundo  D  2.  z)  deest  D   1.         a)   coepit 

\  post  suppl.  D   1  ;    R.    acccpit  D   2;  R.    uxorem  duxit  D  3. 


52  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

INCIPIT  LIBER  PRIMUS^ 

1''.  Septemtrionalis  plaga  quanto  magis  ab  aestu  solis 
remota  cst  et  nivali  frigore  gelida,  tanto  saluljrior  corporibus 
'p.  48.hominura<=  et  propaganclis  est**  gentibus  coaptata'*;  *sicut 
econti'a  omnis  meridiana  regio,  quo^  solis  est  feryoris  vicinior, 
eo''  semper  morbis  habundat'  et  educandis  minus  est'*  apta 
mortaUbus.  Unde  fit,  ut  tantae*  popuhunim  mukitudines 
arctoo""  sub  axe  oriantur,  ut  non  inmerito  universa  illa  regio 
Tanai  tenus"  usque  ad  oceiduum,  Hcet°  et  propriis  loca  in 
ea  P  singula  nuncu})entur  nominibus,  generali  tamen  vocaliido 
Germania  vocitetur  ' ;  quamvis  et  duas  ukra  Rhenum'i  pro- 
vincias  Romani,  cum  ea  loca  occupassent,  superiorem  inferio- 
remque  Germaniam  dixerint '"•  ^.  Ab  hac  ergo  populosa^ 
Germania  saepe  innumerabiles  eaptivorura  turmae  abductae' 
meridianis  populis  pretio  distrahuntur.  Mukae  quoque  ex  ea, 
pro  eo  quod  tantos"  mortahum  germinat,  quantos'^  alere  vix 
sufficit,  saepe"'  gentes  egressae  sunt,  quae  nihih)minus  et 
partes  Asiae'',  sed  maxime  sibi  contiguamv  Europam  adflixe- 
runt.  Testantur  hoc  ubique  urbes  erutae  per  totam  IlUricum^ 
GalHaraque^,,  sed  maxime''   miserae  Itahao,    qiiae    pene  om- 

a)  In  nomiue  Domini  incipit  liber  primus  A  2.  Expl.  eap.  In  Christi  nomine  in- 
cipit  liber  istoriae  Langob.  A  '3.  Expl.  eap.  Ineipit  liber  hystoriae  Langobarrlorum 
primus  A  3.  3c.  Expl.  cap.  Inc.  liber  Longobardorum  A  6  Ineipit  historia  Lan- 
gobardorum  B  1.  L  2.  Expl.  cap.  libri  primi.  Ineipit  ipse  liber  D  1.  Expl.  cap. 
Incipit  liber  primus  hystoriae  [deest  3)  gentis  Langobardornm  D  3.  4;  codd.  D. 
addunt :  a  Paulo  quodam  monaeho  de  monte  Cassini  editus.  Incipit  origo  gentis 
Longobardorum  E  1.  De  origine  gentis  Longobardorum  et  gestibus  eorundem  liber 
primus  incipit  feliciter  E  -1.  De  origine  gentis  Langobardorum  et  gestis  E  5.  Inci- 
pit  liber  primus  Langobardorum  aetus  G  5c.  Expl.  eap.  Incipit  liber  primus 
historia  Longobardorum  H  1.  4.  Ineipit  hystoria  Longobardornm  a  Paulo  dictata 
liber  I.  I  la.  b)  De  codicibus  qui  sinffulis  quibusque  capitulis  argumenta  praemittunt 
V.  prae/ationem.  c)  deest  A  5;  corporalibus  h.  ut  A  2.  2a.  d)  deest  D  3.  4.  H. 
e)  magis  c.  C  2.  D  3.  5.  I  la.  b.  f)  qui  B  1.  2.  2a.  D  1;  que  A  7.  B  la.  3. 
E  1.  F  4a.  5;  B  2  e«  D  1  e  corr.;  quanto  H  1.  4.  g)  fervore  C  4b.  5.  F  2.  3. 
I  2;  fervoris  E  1;  fervor  G  3.  h)  et  O  3.  4.  i)  deest  spatio  vacuo  relicto  E  1. 
k)  deest  D  3.  4.  1)  U.  f.  ut  t.  des.  E  1.  m)  arcto  A  '3.  3.  6.  B  1.  3.  C.  D  1 
(in  manj.:  vel  arcturo).  la.  4a;  arctho  corr.  arcthoo  A5;  arcturo  A  2.  D  2.  *3.  3.5. 
H  1.  4;  aictuo  G  3.  4;  arctos  G  5b.  c.  6;  actoos  G  '5;  articulo  F  5;  a.  s.  a.  o. 
des.  spatio  vacuo  relicto  E  1.  n)  tam  actenus  B  1 ;  —  i.  r  T.  t.  des.  spatio  vacuo 
relicto  E  1  ;  r.  veniens  u.  o.  F  5.  o)  lieet  loca  singula  n.  proprio  nomine  F  2; 
licet  et  propter  loca  singulo  n.  nomine  F  '2;  licet  et  propter  loca  in  ea  singula 
n.  nomine  F  3.  p)  in  oa  des.  A  6.  F  2.  3.  G  2.  ed  pr.  q)  Regnum  A  2,  corr. 
Renum  A  '3;  Rehnum  A  3;  Renum  B  1,  alii;  Rhrenum  F  1;  Hrenum  G  1.  I  la. 
r)  dixerunt  D  4a.  F  2.  4a.  5.  G  5.  H  1.  I  2.  3.  Abhinc  noinim  caput  incipit  F  la*. 
s)  deest  B  1.  2  (post  suppl);  populi  A '2.  B  2a ;  populari  A5.6;  p.  terra  s.  F  5.  G. 
t)  adduct.  B  1.  2.  3.  G  5b.  H  1.  u)  tant(a)e  E  1  (corr.  tantos).  F  1.  G4;  tantas 
m.  turmas  F  1,  e  corr.  F  2;  tante  m.  turme  F  3;  tantum  m.  turmae  F  4;  tantum 
I  Ib.  I  Ib*;  tantam  prolem  I  2.  v)  quanto  F  1.  G  3.  I  2;  quantum  G  3a.  7. 
I  Ib' ;  v\)  deest  B  1;  —  Saepe  gentes  eg.  incipit  K  2.  x)  ex  parte  Affricam 
G  4.  y)  congruam  D  8.  9.  I  la;  contiguam  congruamque  F  5;  Erupam  F  1 
{corr.    Europam).            z)  Yllir.    F    1.    G    2.            a)  totas    .  .  .    Galliasque    A    3.  3a. 

b)  maximo   —  illarum  est  des.  C   *1  ;  e  corr.  add.  D   1. 

1)  Cf.  Isidori  Etym.  XIV,  4,  4;  unde  et  propter  fecunditatem  gignen- 
dorum  populorum  Germania  dicta  est.        2)  Haec  quoqiie  ex  Isidoro  l.  l. 


PAULI  HISTORIA   LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  53 

nium  illarum  est  gentmm"^  experta  saevitiam.  Gothi'*  siqui- 
dem  Wandalique;  Rugi'',  Heroli<=  atque  Turcilingi  ^" ,  necnon 
etiam^  et  aliae  feroces  et  barbarae  nationes  e  Germania 
prodierunt.  Pari  ^  etiam  modo  et  Winnilorum  §,  hoc  est  Lan- 
gobardorum'',  gens,  quae  postea  in  Italia  feliciter  regnavit,  a 
Germanorum  populis  originem  ducens,  licet  et  aliae  causae 
egressionis  eorum  asseverentur,  ab'  insula  quae  kScadinavia'' 
dicitm'  adventavit ' . 

2.  Cuius'  insuJae  etiam  Plinius™  Secundus  in  libris, 
quos  de  natura  rerum  conposuit,  mentionem  facit'-.  Haec 
igitur  insula,  sicut  retiderunt  nobis  qui  eam  lustraverunt, 
nontam"  in  mari  est  posita,  quam  mariniso  fluctibus  propter 
planitiemP  marginum  terras  ambientibus  circumfusai.  Intra 
nauc  ergo  constituti  populi  dum  in  tantam  multitudinem  ^pul-  'p-  ^9- 
lulassent,  ut  iam  simul  habitare  non  valerent,  in  tres,  ut 
fertur,  omnem  catervam  partes  dividentes,  quae  ex  ilHs  pars 
patriam  relinquere'"  novasque  deberet  sedes  exquirere^  sorte 
perquirunt^ 

3'.  Igitur  ea  pars,  cui  sors  dederat  genitale  solum 
excedere*^  exteraque  arva  sectari,  ordinatis  super  se  duobus 
ducibus,  Ibor^  scilicet  et  Aionem^'',  qui  et  germani^  erant* 
et  iuveniliy  aetate  floridi  et  ceteris  praestantiores,  ad''  ex- 
quirendas  quas  possint  incolere  terras  sedesque  statuere,  vale- 

'a.)  deestB  1.  a)  kic  novum  cap.  inc.  F  5.  b)  W.  querulosi  Fl  e  corr.  (W.  ulusi 
vel  rwlnsi /uisse  videlur),  et  ita  F  2.  3  ;  W.  atque  R.  A  '2;  Vandali  et  R.  K  2;  et 
regi  G  4.  c)  ita  A  2.  3.  B  1.  D  1.  G  2,  alii;  Eroli  A  '4;  Hieroli  E  1;  Heruli 
F  1.  G  5.  I  2.  D  1  e<  G  2  e  corr.,  alii;  Hereuli  L  2.  d)  Turgilingi  B  1.  2.  F2; 
Turcilgni  G  3.  4.  e)  deest  B  1.  f)  noviun  cap.  inc.  C  5.  F  1.  2.  3.  edd,  g)  ita  A  2.  '3. 
F  1,  alii;  Winilorum  A  3.  B  1.  G  2.  3,  alii.  Xeque  codices  in  verbo  scribendo 
sibi  constant;  legitur  etiam  Winuli  G  8.  4 ;  Winnuli  A  '3;  Pinili  semel  habet  A  3. 
h)  ita  plurimi  optimiqiie  codices  semper  fere  scrihunt ;  Longobardi  rarissime  A  3.  D  1. 
G  2.  3.4;  Langobardi  et  Longabardi  promiscue  D  4.  H  1.  I  2;  Longobardi  const. 
A  5.  6.  D  4a.  F  5.  G  5c,  alii.  i)  ab  —  adventavit  des.  E.  F  {post  suppl.  F  2). 
G  2.  3.  4  (codicis  1.  kaec  pars  deperdita  est).  Quorum  loco  habent  F  4.  G  '5.  5a.  c.  7  : 
a  Scandinavia  insula  egressa  est;  6  5b;  asseverant  a  Scandinavia  insula  egressos 
esse;  quod  ex  argumento  c.  2.    sumtuni    esse    apparel,  ut  lacuna    expleretur.  k)  ita 

A  3c.  D  1.  H  1;  Scadanavia  A  3.  D  3.  G  2  infra  c.  7;  Scandinavia  A  '2.  2.  '3. 
5.  6.  B  1.  2.  Fortasse  Paulus  7ic  in  koc  quidem  verbo  scribendo  sibi  eonstans  fuit. 
1)  Hviius  A  3.  3a.  5.  6.  B  2.  C  4.  G  4.  5b.  c.  H  1.  I  la  c  corr.  3.  m)  plenius 
A  *2.   3.    3a.    E  1.    F.   G  2.   3.  5c.  H  2.  n)  tantum    C  '1.  o)    in    m.   C  '1. 

p)  planiem  m.  terrarum  sevientibus  c.  A  3  ;  propter  p.  m.  t.  a.  des.  F  3.  ed.  pr. 
q)  c.  est  A  '3.  r)  relinquid  re  n.  F  1.  s)  perquirit  A  2.  '3  e  corr.,    3.  5.   6. 

C  *1.  D.  F  1.  K  2;  quod  fortasse  in  archetypo  scriptum  codices  B.  E.  G.  H.  I  cor- 
rexerunt.         t)  hoc  caput   praecedenti    adjungunt  F  2.  3.  5.  u)  relinquere    B.   L  2. 

v)  Hibor  A5.   6.  D  3;  Ebor  G  2.   I  la;  Ebore  G  5.  w)  ita  A  2.  2a.   C   la.  D  1 ; 

Agionem  A  3.  B  la.  C  2.  D  la.  F  1.  G  4.  ob.  H  3.  L  1 ;  Agione  B  1.  2.  F  1  e 
corr.  G  "5.  5a.  I  3;  Aiono  A  2  c<  D  1  c  corr.  H  1,  aUi;  Haione  A  5.  6 ;  in  in- 
dice  omnes  fere  Aio.  x)    gemini  F  5.  y)  iuvenali    A  3.   G  2.   3c.  z)  ad  — 

statuere    des.  G  5b.  c. 

1)   IJacc  Paulus  ex   Origine  sivnsisse  videtur.  2)  Plin.  IV,   13   f27J, 

3)  Xomina  ex  Orig.  sumsit ;  quos,  ut  genti  novam  patriam  sectnnti 
jyraeessent,  eledos  esse,  Paulus  jinxisse  vidttur. 


54  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM,     LIB.  I, 

diccntes  suis  simul  et  patriac,  iter  arripiunt.  Horum  erat 
ducum  mater  nomine  Gambara ",  mulier  quantum  inter  suos 
et  ingenio  acris  et  consiliis  provida ;  de  cuius  in ''  rebus 
dubiis  prudentia  non  minimum  confidebant. 

4.  Hauf^  ab  re  esse  arbitror,  paulisper  narrandi  ordi- 
nem  postponere ,  et  quia  adliuc  ^  stilus  in  Germania  vertitur, 
miraculum,  quod  illic  apud  omnes  celebre  liabetur,  seu*^  et 
quaedam  alia  breviter  intimare  •".  In  extremis  circium  versus  8 
Germaniae  finibus,  in  ipso  oceani  littore,  antrum  sub  emi- 
nenti  rupe  conspicitur,  ubi  septem  viri,  incertum  ex  quo 
tempore,  longo  sopiti  sopore  quiescunt,  ita  inlaesis''  non  solum 
corporibus,  sed  etiam  vestimentis,  ut  ex  hoc  ipso,  quod  sine 
uUa  per  tot  amiorum  curricula  corruptione  perdurant,  apud 
indociles'  easdem  et  barbaras  nationes  veneratione  **  habe- 
antur'.  Hi  denique,  quantum  ad  habitum  spectat,  Eomani 
esse  cernuntur.  E  quibus  dum  uuum  quidam  cupiditate  sti- 
mulatus  vellet  exuere^,  mox  eius,  ut  dicitur,  brachia  aru- 
erunt,  poenaque  sua  ceteros  pcrterruit,  ne  quis  eos  idterius 
contingere  auderet.  Yideres'",  ad  quod"  eos  profectumo  per 
tot  tempora  providentia  divina  conservet.  Fortasse  horum 
quandoque,  quia  non  aliter  nisi  christiani  esse  putantur,  gentes 
illae   praedicatione   salvandae  sunt. 

5.  Huic  loco  Scritobinir'  —  sic  enim  gens  illa  nomi- 
natur  —  vicini  sunt.  Qui  etiam  aestatis  temporei  nivibus 
non  carent,  nec  aliud"",  utpote^  feris^  ipsis  ratione  non  dis- 
pares,  quam"  crudis  agrestium  animantium  carnibus  ve- 
scuntur;    de   quorum    etiam   hirtis^'   pellibus   sibi  indumenta 

50.  peraptant "'.     Hi  a  saliendo  iuxta  liuguam   barbaram  ■^    *  ethi- 

a)  Gabara  D  2.  '3.  b)  deest  G  3  ;    post  add.    F  1  ;  c.  viribus  et  prudentia  F  4. 

c)  Nec  F  4.  G  2.  3.  4.  5.  I  la.         d)  st.    adh.  A  '3.  e)  seo  F  1 ;  sed  A  '2.  3. 

C   la.  E   1.   G  5a.  I  la.  —   et   deest  B  1.  f)    libet  i.  A  3.  g)    eircius    versus 

A  '2;  circumversus  A  7.  C  4.  5.  D  9.  E  1.  H  1  ;  eircumversis  A  3.  F  1.  G  2.  3. 
*5.  5b.  c.  I  la;  autem  veris  G  5a  e  corr.;  a.  versis  G  5a'.  h)  inlaesi  vel  illesi 
G.  I  la.   2.  i)  indocibiles  G  3.  I  2.  k)  venerationi    A  '2.   2.  '3.   5.   6.  B   la. 

C  4a.   5.  D  1.  K  2,  e  corr,  B  2.  F  1 ;  in  veneratione  G  5.  1)  veste  e.  eorr.  F   1. 

m)  ita  B.  E  la;  videns  F  2;  videris  ceteri;  cf.  infra.  n)  quem  A  5.  5b.  7.  C.  5. 
D    3.    5.    8.    I    Ib;    quid    corr.    quod    A  3b;    quos    B  3.     G  2.  '5;    quorum    G  ob. 

0)  perfectum  G  3.  4.  6.  p)  Scrittobini  B  2  ;  Scriptobini  B  1 ;  Seriptovlni  F 
{corr.  Scritovinni  F  1).  G  3.  4;  Scriptofinni  G  '5.  5a;  Scritovini  A  5.  6.  D  3.  E  1; 
Scriduwiuni  G  5b  ;  Scridowinni  G  5p  ;  Scritotinni  G  1;  Seritovinni  L  1;  Cristobini 
C  4,  et  similiter  infro-r  uhi  Scriptiwini  G  3.  q)  temporibus  G  5b.  c,  uhi  n.  n.  e. 
desunt.  r)  alius  E  1.  F  4.  G  2.  3;  aliis  corr.  alius  G  6;  aliis  G  4.  5a,  e  corr, 
F  1  ei  G  2;  alias  G  '5;  nec  uUo  alio  I  Ib.  —  in  cibum  corr.  add.  A  '3.  s)  ut 
utpute  A  '2;  utpotes  corr,  utpote  F  1;  tit  potest  F  3b.  4.  5;  deest  A  *3.  I  Ib. 
t)  feres  ipsi  A  *2;  fieri  E.  F  4.  5;  fieris  corr.  feris  F  1.  G  2;  sceris  G  3.  *5  (uhi 
ipsi).  6;  f.  i  nisi  ratione  sunt  d.  I  Ib.  u)  que  A  5.  6.  G  3.  *5.  5a.  6.  I  la; 
quamque  G  4.  v)  bircis  vei  liyrcis  A  *2.  B  2a.  C  4.  D  1.  4.  5.  9;  hyrticis  E  1; 
hirtis  corr.  hirsutis  A  '3.  4.  6.  F  1,  et  ita  A  5;  yrsutis  F  4;  istis  G  3;  deest  G  5b. 
w)   coaptant  A  2.  3.  B   1.  D  6.   ". 

1)  Karrat  eandem  ■  fahulam  Gregor.  Turon.  mirac.  I,  95.  Sed  noster 
ex  alio  sua  hausit  fonte;  cf.  Baron.  ad  254;  Mariyr.  Rom.  Jid.  27.  BE. 
Acta  septem  dormientium  in  codd,  saepius  ohvia  (Hagen,  Cod.  Bem. 
p.   157.  24i;.  2)  Cf.  Zeuss,  Die  Deutschen  p.  C84. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM      LIB.  I,  55 

mologiam  clucunt.  Saltibus  enim  utentes ,  arte  quadam  ligno 
ineurvo  ad  arcus  similitudinem  feras  adsecuntur.  Aput  hos 
est  animal  cervo  non  satis  *  absimile^,  de  cuius  ego*'  corio, 
ut  fuerat  pilis  liispidum,  vestem  in  modum  tunicae  genu 
tenus  aptatam  conspexi,  sicut  iam  fati,  ut  relatum  est,  Scri- 
tobini  utuntur.  Quibus  ^  in  locis  circa  aestivale  solstitium*^ 
per  aliquod'^  dies  etiam  noctu^  clarissima  lux  cernitur, 
diesque  ibi  multo  maiores  quam  alibi  habentur ;  sicut  e  con- 
trario  circa  brumale  solstitium  *",  quamvis  diei  hix  adsit,  sol 
tamen  non  ibi  videtur,  diesque  minimi»,  quam  usquam''  alibi, 
noctes  quoque  longiores  existunt ;  quia  scihcet,  quanto  magis 
a  solelongius  disceditur,  tanto  sol  ipse  terrae  vicinior  apparet 
et  umbrae  longiores  excrescunt.  Denique  ini  ItaHa,  sicut 
et  antiqui  scripserunt,  circa  diem  natahs  Domini  novem  pedes 
in  umbra  staturae  humanae  hora  sexta  metiuntur.  Ego  autem 
in  Galha  Belgica  in  loco  qui  Totonis*^  villa  dicitur^  consti- 
tutus ,  status  mei  umbram  >  metiens,  decem  et  novem  et  semis 
pedes  inveni.  Sic*  quoque  contrario  modo,  quanto"'  pro- 
pinquius  meridiem"  versus  ad  solem  acceditur,  tantum» 
semper  umbrae  brevioi*es  videntur,  in  tantum  ut  solstitioP 
aestivah,  respiciente  sole  de  medioi  caeH;  in  Aegipto  et 
HierosoHmis  et  in  eorum  vicinitate  constitutis  locis  nuUae 
videantur  umbrae.  In  Arabia  vero  hoc  ipso  tempore  sol 
supra  medium  •"•  caeH  ad  partem  aquilonis  cernitur,  umbraeque 
versa  vice  contra  meridiem'"  videntur^. 

G.     Nec  ^  satis  procul  ab  hoc  de  quo  praemisimus  Htore, 
contra  occidentalem  partem,  qua*  sine  fine  oceanum  pelagus 

a)  ita  A  '3.  3.  5.  6.  B  la.  D  3.  8  ;  adsimile  A  '2.  2.  C  '1.  2.  D  1.  E  1.  G  3a  ; 
assimile  C  4.  5.  D  ia.  F.  G  4  5a.  b.  I  2,  e  corr.  B  2;  u.  s.  assimile  cori-  satis 
simile  G  2;  simile  G  5c.  H  1.  I  la  ;  dissimile    B    I  3.         b)  deest  G  2.  c)  soli- 

stitium  F  1;  per  —  solsticium  in  maryine  suppl.  F  1.  2,  des.  F '2.  3.  4.  5.  d)  i!a 
codd.  vetustiores  omnes  fere  pro  aliquot ;  quod  E   1.  e)  noctium  G  2.  3.  4.   I  la; 

nocte   G«5.  f)  solcstitium  A  '2.  E   1 ;    sojistitium    G  3,  alii.  g)  minores  G   2, 

e  corr.    F  1.  h)  deest    B   1.  i)  deest    F    4.     G  2.   3.  4;    et  G  2 ;  et    in  D  3. 

k)  Teotonis  G  2;  Theodonis  G  5a.  b.  c  ;  Teodonis  G  '5;  Tectonis  I  la.  1)  umbra 
A  2.   "3,  corr.  umbram  F   1.         m)   quantum  A  '3.  3.  F  5.  n)  meridie  (-g)   A  '2. 

F   1.   G  2.   3.  4.  o)  ita  A  'i.  2    3.    5.    D   1.  E   1.  F  1.  H  1,  e    corr.  p   2;    tanto 

B.  G.  I  la,  alii.  p)  solstitium  (solisitium  G  3.  '5)  E  1.  F.  G  3.  4.  5.  I  2.  — 
aestivale  F  4.   G  4    5;    aestuale  E   1,    corr.    aestivali    G  2.  q)  medio    F   1.   G  3; 

midio  G  2;  in  medio  G  5.         r)  meridie    (-f)  A  "2.  2.  "3.    F  1.  G  3.  s)  H(a)ec 

A  2.  "2.  3.         t)   quo  G. 

1)  i.  e.  non  multum,  u'  c.  6.  BE.  lilicnonem   (Benntlner)  raulus  indicat. 

2)  Cf  Bjda,  De  teinj).  rat.  c.  29.  31.  3)  Seu  Theotonis  villa,  Die- 
ienhofen.  De  hoc  loco  exstat  disquisitio  mathematica  comitis  Josephi 
de  lUnaldis  in  Raccolta  d^opuscoli  scientifici  e  filologici,  Venetia  1751, 
8«,  XLV,  127/".  Unde  nil  dischnus,  nisi  Pauli  nostri  staturam  5' 
11"  11'"  mensuram  cojnj^levisse.  BE.  4)  Cf.  Bcda  l.  l.  b)  De 
Arahihus  vulgatissimum  illud : 

Ignotum  vobis  Arabes  venistis  in  orbem, 
l'inbras  niirati  nemorum  non  ire  sinistras.     BI. 


56  PAULl  lilSTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

patet,  profiindissima  aquarum  illa  vorago  est,  quam  usitato 
nomine  maris  umbilicum  voeamus.  Quae  bis  in  die  fluctus 
absorbere  et  rursum  evomere  dicitur>,  sicut  per  universa  illa 
litora  accedentibus  ac  recedcntibus  fluctibus  celeritate  nimia  * 
fieri  conprobatur.  Huiusmodi  vorago  sive  vertigo  a  poeta 
Virgilio  Caribdis  appellatur;  quam''  ille  in  freto  iSiculo  esse 
suo  in  carmine  loquitur,  lioc  modo  dicens: 
Aen.  III.  'Dextrum  Scilla  '^  latus,  laevum  inplacata  Caribdis 

*2o.  Obsidet,  atque  imo  baratri  ter  gurgite  vastos'' 

Sorbet  in  abruptum  fluctus,  rursusque  sub  auras 
Erigit  alternos,  et  sidcra  verberat  unda'. 
Ab    hac  ®  sane  de  qua  diximus  vertigine  saepe '    naves  raptim 
cursimque  adtralii  adflrmantur  tanta  celeritate,  ut  sagittarum 

*p.  5i.per  aera  lapsus  imitari  videantiu';  et  nonnumquam  Mn  illo 
baratro  horrendo  niinis  exitu  ^  pereunt.  Saepe  cum  iam  iam- 
que  mergendae  sint,  subitis  undarum  mohbus  rctroactae,  tanta 
rursus  agihtate  exinde  elongantur,  quanta  prius  adtractae  sunt. 
Adfirmant,  esse''  et  aham  huiusmodi  voraginem  inter  Brit- 
taniam'  insulam  Gahiciamque''  provinciam';  cui  etiam"'  rei 
adstipidantur  Sequanicae  Aquitaniaeque  htora;  quae  bis  in 
die  tam  subitis  inundationibus  opplentur",  ut,  qui  fortasse 
ahquantuhmi  iutrorsus  a  »  htore  repertus  fuerit ,  evadere  vix 
possit.  VideasP  earum  regionum  flumina  fontem'1  versus 
cursu  velocissimo  relabiac  per  muhorum  mihum  spatia  dulces'' 
fluminum  hmphas  in  amaritudinem  verti.  Triginta*  ferme 
a  Sequanico  htore  Evodia'-2  insula  mihbus  distat,  In  qua, 
sicut  ab  iUius "  incohs  adseveratur,  vergentium  in  eandem  ^ 
Caribdin  aquarum  garruhtas  auditur^^.  Audivi  quendam  no- 
bihssimum  GaUorum  referentem,  quod  ahquantae  naves  prius 

a)  celeritatem  nimie  F  1.  G  3.  b)  quera  F.  G  2.  3.  4;  qui  B  3.  c)  Sylla  C  '1. 
d)  vasto  G.  I  2.  e)  hoc  F  1.   G  3.  4.  6.  f)    septem  G  2    (naves  deest) ;  septe- 

nales  r.  F  1.   G  3.  g)   exito  G  3,  corr.  exitio  F  1.  4;  exiti  G '5,  corr.  exito   G4; 

exitio  A  3a.  B  1.  3.  F  2.  3a.  G  5a.  b.  c.  13;  exicitii  A  3.  h)  se  A  3.  —  etiam  D  ; 
deest  G  4 ;  adfirmantem  est  (?)  et  alia  h.  voragine  F  1 :  adfirmantem  {deest  G  4) 
est  et  alia  h.  vorago  G  3.  4  ;  adfirmant.  Est  et  alia  h.  vorago  F  4.  5.  G  5.  6. 
i)  ita  A  2,  et  postea plerumque  A  1 ;  Brittania  insula  F  1.  k)  Gallicamque  B  la.  D  ;  Gal- 
liamque  A  *2.  5.  6.  C  3.  4.5.  1)  proviucia  F  1 ;  provinciae  civitatem  G2;  provinciam 
civitatem  G  "5.       m)  Huic  r.  G  2.       u)   oplenturFl;  sub(p)plentur  G;  replentur  I  2. 

0)  ad  F  1.  G  3;  ad  litora  F  2.  G  2;  in  G  3a.  p)  Videres  G  4;  Videris  F  2. 
G  2.  3.  5.  q)  fontesque  B  1.  G  5b.  c. ;  fontes  G  '5.  5a.  —  versos  B  1;  deest 
G  5b.  c;  fontemque  versus  cursus  corr.  fontesque  recursu  F  1.  r)  duces  F  1. 
G  3;  ductas  G  5.  s)  norum  (Vll)  inc.  cap.  ecorr.  F  1,  et  ita  F  la.  t)  EbudiaB; 
Aebodia  vel  Ebodia  F.  G  2.  3.  4.  u)  illis  G  3.  5.  v)  eadem  E  1.  F  2.  4. 
G  2a.  I  3.  —  Caribdi  A  '2.  E  1;  Caribdin  corr.  Caribdi  B  1;  Cary(i)bdis  F  1. 
G3.  4;  Carybdim  G  2.  w)  deest  F  1.  G2;  audiatur  G  3.  4;  audit  F2a;  estF2.  3; 
esse  solet  post  add.  F  1  ;  sonat  l  2. 

1)  Cf.   Ovld.  Metamorph.  Ub.  XIII,  fab.  8   (v.   730y: 

Scylla  latus  dextrum,   laevum  inquietata  Charybdis 
Infestat;     vorat  haec  raptas  revomitque  carinas.     LIND. 

2)  Aldernay  intelHgi  videtur. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  I.  57 

tempestate  convulsae,  postmodum  ab  hac  eadem  Caribdi* 
voratae  sunt.  Unus  autem  solummodo  ex  omnibus  viris  qui 
in  navibus  illis  fuei^ant,  morientibus  ceteris,  dum  adhuc  spi- 
rans  fluctibus  supernataret,  vi  ^  aquarum  labentium  abductus  "^, 
ad  oram'^  usque  inmanissimi^  illius  baratri  pervenit.  Qui 
cum  iam  profundissimum  et  sine  fine  patens  chaos  adspiceret, 
ipsoque^  pavore  praemortuus  ses  illuc  ruiturum  exspectaret, 
subitO;  quod  sperare  non  poterat,  saxo  quodam  superiectus 
insedit.  Decursis  siquidem  iam  omnibus  quae  sorbendae  erant 
aquis,  orae^  illius  fuerant  margines  denudati;  dumque  ibi 
inter  tot  angustias  anxius  vix  ob  metum  palpitans  resederet', 
dilatamque''  ad  modicum  mortem  nihilominus  operiret',  con- 
spicit  ecce  subito  quasi  magnos  aquarum  montes  de  profundo 
resilire  navesque,  quae  absortae"'  fuerant,  primas  emergere". 
Cumque "  una  ex  iUis  ei  contigua  p  fieref!,  ad  eam  se  nisu 
quo  potuit  adprehendit;  nec  mora,  celeri  volatu  prope  Htus 
advectus,  metuendae  necis  casus  evasit,  proprii  postmodum 
periculi  relator  existens.  Nostrum  quoque,  id  est  Adriaticum, 
mare,  quod  licet  minus,  similitej'  tamen  Venetiarum  Histriae- 
que  htora'"  pervadit^  credibile  est,  parvos  huiusmodi  occidtos- 
que  habere  meatvis,  quibus  et  recedentes  aquae  sorbeantur* 
et  rursum  invasurae'  litora  revomantur.  His  ita  praehbatis, 
ad  coeptam  narrandi  seriem  redeamus. 

*7.     Igitur  egressi  de  Scadinavia"  Winnih^',  cum  Ibor^^'p.  52. 
et   Aione''    ducibus,   in  regionem  quae  adpellatur  Scoringay 
venientes,  per  annos  ilHc  ahquod  consederunt '.     IHo  itaque 
tempore  Ambri^  et  Assi  **  Wandalorum  duces  vicinas  quasque 
provincias  beUo  *>  premebant.     Hi  '^  iam  multis  elati  victoriis, 

a)  deest  G  2.  b)  deest  C  *1  ;    iu  B   1.  c)  adductus    A    5.   6.  E   1.    G  3.  4.  5b. 

H  1;  abd.  svperscr.  vel  sub  F   1.  d)   ora  A  '2.  5.  6.  B   1.    3.  e)  inmanissima 

E  1.  F  1.  tr  1.  3;  inmauissimam  F  5.  G  4.  5.  f)  hic  incipit  1  1,  quaternione 
primo  evulso;  post  pavore  plura  des.  A  6,  folio  deperdito.  g)  sese  A  '2.  2.  '3.  5. 
E  1,  e  corr.  B  2.  D  1.  h)  oris  superscr.  vel  ore  E  1 ;  ore  i.  fecerant  marginis 
d.  F  1 ;  marginis  etiam  F  2.  4.  5.  G  4;  denudate  G  4.  5b.  c.  i)  ita  A  "2.  2.  '3. 
F  1.  G  3.         k)  dilatumqne    F  1.    G  1.  1)  opperiret   A   "2.  2.    E  1.    G  2.  I  1 ; 

operire  F  1.  G  1.  3;  op(p)eriretur  A  5.  B  2.  4.  D  1.  G  4.  5.  I  2.  3 ;  periret  C  2. 
m)  ita  codd.  velustiores  omnes.  n)  emergerent   F  1.  G  1.  3.  o)   Cura  F  1.   G. 

p)   condigna    G   1  —  4.  q)    fuerat  corr.    fuei-it  F  1;    fuerit    G  1.   2;    fuerint  G  3; 

tieri  1  2;  facta  fuisset  eam  quomodo  pot.  G  4.  r)  lilore  F  1.  G  1.  3.  4.  s)  sor- 
bentur  F  2.  3.  4.  G.  t)  invasura  A  2.  2a;  invasore  F  1.  G  2;  invaso  G  3 ;  in- 
vasa  ad  litore  G  4;  invaso  litore  F  1  e  corr.,  2.  3.  5;  ab  invasore  litore  G  5a.  b; 
ab    invaso    litori  G  '5;  ab    invaso    litore    A    5a.    G  5c.  u)   ita    F   1.   G  1     (corr. 

Scand.),  a!ii;  Scadanavia  A  3.  G2;  Scandin.  corr.  Scadan.  D  1.  v)  Winuli  B  1. 
G  4;  AVinuuli  A  '3;  AVinili  F  1.  G  1;  postea  codd.  tantum  non  omnes  Winnili  vel 
■\Vinili.  \v)  Ybor  A  '3;  Ebor  G  1.   2;  Ebore   G  5,    et  ita  deinceps.         x)   Agioue 

B   1.  F.   G2.  5.   I  2;  Aigoue  G  3.  y)   Scoringia  G  2.         z)  Cambri  G  3.  .i)  Asi 

F.  G.  I  2.         b)  per  bella  A  "3. 

1)  Qiiae  de  Langobardorum  sedibus  in  Scoriiiga  et  post  (c.  11)  in  Jlau- 
ringa  Paulus    tradit    unde    hauserit,    non    constat.  2)  Haec  ex   Orig. 

Paulus  sumsit  et  suo  more  amplijicavit. 


58  PAULI  HISTOEIA   LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

nuntios  ad  Winnilos  mittunt,  ut  aut  tributa  Wandalis  persol- 
verent,  aut  se  ad*  belli  certamina  praepararent.  Tunc  Ibor 
et  Aio,  adnitente''  matre  Gambara,  deliberant,  melius  esse 
armis  libertatem  tueri,  quam  tributorum  eandem'  solutione"* 
foedare*'.  Mandant^  per  legatos  Wandalisj  pugnaturos  se 
potius  quam  servituros.  Erant  siquidom  tunc  Winnilis  uni- 
versi  iuvenili''  aetate  florentes,  sed  numero  perexigui,  quippe 
qui  unius  non  nimiae  amplitudinis  insulae  tertia  solummodo 
particula  fuerint ' . 

8.  Refert  hoc''  loco  antiquitas '  ridiculam'  fabulam: 
quod  accedentes  Wandali  ad  Godan""  victoriam  de  Winnilis 
postulaverint",  illeque  responderit,  se  illis  victoriam  daturum 
quos  primum  oriente  sole  conspexisset.  Tunc  accessisse " 
Gambara  p  ad  Fream,  uxorem  Godan  i;  et  Winnilis  victoriam 
postulasse'",  Freaque*  consilium  dedisse',  ut  AVinnilorum  mu- 
lieres  solutos  crines  ero^a  faciem  ad  barbae  similitudinem  con- 
ponerent  maneque  primo  cum  viris  adessent  seseque  Godan" 
videndas  pariter  e^"  regione,  qua  ille  per  fenestram  orientem 
versus  erat  solitus  aspicere^^',  conlocarent.  Atque  ita  factum 
fuisse''.  Quas  cum  Godan  oriente  sole  conspiceret,  dixisse^': 
'Qui  sunt  isti  longibarbi' ^  ?  Tunc^  Frea''  subiunxisse,  ut 
quibus  nomen  tribuerat  victoriam  condonaret*^.  Sicque  Winnilis 
Godan  victoriam  concessisse.  Haec  risui''  digna  sunt  et  pro 
nihilo  habenda.  Victoria  enim  non  })0testati  est  adtributa 
hominum,  sed  de  caeh^  potius  ministratur. 

9.  Certum   tamen   est,    Langobardos   ab  intactae    ferro 

a)  de  b.  certamiue  A  '3.  b)  aunuente    A    5.  Cl  3;    aduneute    c   corr.    A  *3:    ab 

innuente  G  4.  c)  eorundem  G  2.         d)  sol.itionem  A  'i.  2.   '3.  B   2.   C  "1.  D  1. 

E  1.  F  1.  G  1.  3.  4,  '5.  5b.  c.  d.  I  1.  3.  Quod  in  archetijpo  scriptum  fuisse  videtur ; 
—  tributi    eos    persolutione  F  2.  e)  fedarent  B  2;   fedari   G  2.  '5.   5a ;    facere 

vel  foedari  G  5c  ;  facere  vel  foederari  G  5b.  f)  M.  itaque  G  1  ;  vero  add.e  corr.Fl. 
g)    ■\Vinilorum    F.    G     (Winilorum    pueri    G  5b.   c).  h)  iuvenali    F   1.    G  1.   3; 

f/.   jK  53  n.  y.  i)  fuerant    B.  D  4.   5.  F  2.  5.   G  3.  I  3 ;     fuerunt  I  2;    terciam 

particulam   perfruiti    sunt    Or  5b.  e.  k)  boc    ia  1.  B   ].  1)   ridiculosam    B  1,  e 

corr.  F  1  et  G  1.  m)  Gadam  su^ierscr,  littera  o  B  1;  Godam  A  5b.  F  5.  H  2.  3  ; 
Guodan  G  '5.  5a.  c;  Guodant  G  5b  ;  "SYodan  ( luodan)  C  3.  4b.  D  1  c  corr.  (uuoda 
corr.  uuodan).  I  1  (semel  Godant).  n)  postulaverunt  A  "4.  5.  E  1.  F.  I  2.  o)  a. 
dicitur  et  Gamb.  B  1.  p)  Gambaram  A  "2.  2.  5.  C.  D.  F  3.  G  4.  "5  5a.  b.  H3; 
G:\baram    A  3.  q)   Godani  B   1.  r)  postolasset    G  1.  s)  ita    F   1.    G  1    3. 

I  3;  Freamque  ceteri /ere  omnes.  t)  dedisset  E  1.  F  1.  u)  Gotan  Fl;  a  Godan 
A  2.  '3;  ad  Godam  B  1  ;  ad  Wodan  D  1.  v)  iu  regionem  quam  B  1.  w)  aspi- 
ceret   A  '3;  deest    F  1.  x)  fuisset    E    1.   F    1.    G  1.  3.  —    Cumque    Ita  factum 

fuisset  eosque    G.  o.  s.   intente    conspiceret  dixit  F  2.  y)  dixisset    A  2.  2a.  E   1, 

G  '5.  5a.  z)  ita  A  '2.  '3.  5.  B.  F  1.  G  1.  I  3,  e  corr.  F  3.  G  3;  longibarbis 
A  '4;  longebarbi  E  1;  longabarba  F  5;  longibardi  A  2.  5b.  C  '1.  4.  5.  D  la.  6. 
F  3.  G  3.  '5.  5a.  H  4.  I  2  ;  longobardi  A  7.  F  2.  G  2a.  6e;  longo(u?)bardi  corr. 
longibarbi  D  1 ;  langibardi  A  3  ;  langibarti  A  3b;  langobardi  A  3b.  D  la.  2.  3.  5.  G  2. 
a)  Tum  A*2.  2.  "3.  b)  Fream  A  '2.  2.  '3.  4.  5.  C.  D.  F  5.  Ct2  e  corr.,'6.  5a.  b. 
H  1.   I  2.  c)   cond.   —  vietoriam  des.  ^A  3.  3a.  d)  ita  A  '2.  2.  B  1.  2.   C  "1.   3. 

D   3.  E   1.  F.   G  2.   3.  H  1.  I  1  ;    risu  alii. 


ll 


'•igo. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  59 

barbae  longitucline ,  cum  primis  ^  Winnili  ^  dieti  fuerint,  ita 
postmodum  appellatos<=- '.  Nam  iuxta  illorum  linguam  ''lang' 'p.  53. 
longam,  'bart' '•  barbam  significaf.  Wotanf  sane,  quem 
adiectas  littera  Godan''  dixerunt^^  ipse  est  qui  apud  Romanos 
Mercurius  dicitur  et  ab  universis  Germauiae  gentibus  ut  deus 
adoratur;  qui  non  circa  haec  tempora,  sed  longe  anterius'; 
nec  in  Germania,  sed  in  Grecia  fuisse  perhibetur. 

10.  Winnili ''  igitur,  qui  et  Langobardi,  commisso  cum 
Wandalis  proelio,  acriter,  utpote  pro  libertatis  gloria,  decer- 
tantes,  victoriam  capiunt.  Qui^  magnam  postmodum  famis 
penuriam'  in  eadem  Scoringa'"  provincia  perpessi,  valde 
animo  consternati  sunt. 

11.  De  qua  egredientes,  dum  in  Mauringam*  transire 
disponerent,  Assipitti"  eorum  iter  inpediunt,  denegantes  eis 
omnimodis  per  suos  terminos  transitum.  Porro  Langobardi 
cum  magnas  hostium  copias  cernerent  neque  cum  eis  ob 
paucitatem  exercitus  congredi  auderent,  dumqueo  quid  agere 
deberent  decernerent,  tandem  necessitas  consilium  repperit. 
Simulant,  se  in  castris  suis  habere  cynocephalos  p,  id  est 
canini  1  capitis  homines.  Divulgant  aput  hostes,  hos  pertina- 
citer  bella  gerere,  humanum  sanguinem  bibere  et,  si  hostem 

a)  ita  A  "2.  2.  '3.  3.  C  '1.  D  1.  F  1.  4.  G  3.  Quod  alii  correxerunt :  iuprimis 
A  5.  D  3.  5.  F  2.  5.  G  2.  I  1;  primura  B.  G  5b.  c;  primo  G  5a  et  e  corr.  F  3; 
primitus  G  4    e<    e   corr.  F  1  ;    primi    F  3 ;    priraos  C  4.  b)    Winilis    F  1.    G 1. 

c)   appellati  sunt  El;  appellatur  F  1.  d)  bard  A  2.  '3.  B   2.  C  *1.  D  4.  5.  F  1. 

2.  3.  G  1  — oa.  H  1;  bar  B  1.  la.  I  3  ;  baro  C  2;  barad  A  2a;  bardi  E  1.  —  lin- 
gua  Langobardus  longam  barbam  s.  A'2;  liiiguam  i.  longobarbam  s.  A.  5.  e)  sig- 
niflcant  F  1.  G  1.  2.  3a.  f)  uiuotan  A  '2;  Wotam  C  4;  Wota  C  2;  Vodan  F2; 
Votan  C '1.  F3;  Vgodam  B  1.  2;  Gotan  E  1.  H  5a.  I  3 ;  Godan  A  3b.  Hl;  Guodan 
G5a;  Guodant  G  5b  ;  Gwodan  F  4  ;  Godatan  F5;  Goan  D;  Odan  G2  etecorr.Y  1. 
g)  adiectam  litteram  E  1;  a.  d.  littera  B  1.  la.  2.  13;  o  littera  mutata  in 
V  Gudan  I  2.  h)  Goddau  B  2;  Guodan  G5a;  Guodin  G'5;  Gwodan  F  2.  G5c; 
Gondau  D  2.     —    quem    deum  d.   G  5b.  i)    alterius    A  '3.  k)  AVinilis  F   1. 

1)  penuria  F  1 ;  magna  —  penuria  G  1.  m)  Scoringa  corr.  Scoringia  G  2.  n)  Assi- 
piti  B  3.  C  3.  G  3.  4.  H  3.  I  3 ;  Assipiti  superscr.  c  B  1 ;  Assipitti  corr.  Assipicti 
D  1;  Assipicti  B  2.  C  2.  E  1.  H  1;  Assipicii  G  5c;  Asipiati  A  5;  Assipite  F  3; 
Hassipicti  F  5.  o)   d.  q.    a.  d.  d.    des.  B.  13;   decernerent    deest    F  1.  4.   G  1.   3. 

H  1.  Quod  alii  supijlere  volentes  scribunt:  ignorarent  F  1  et  G  1  e  corr  ,  G  2; 
ambigerent  G  4 ;  iiaesitarent  F  5.  G  5 ;  d.  quererent  q.  F  2 ;  d.  dubitarent  F  3. 
p)  cenophales  B  1;  ey(i)nocephales  A  '3.  G  3a.  5c.  q)  caninis  F  1.  G  1—4; 
caninia  capitibus  G  2. 

l)  Cf,    Isicl.    Eiym.    IX,    2.  2)    E     codicum    veiustiorum    lecfione 

patet,  primam  vocahuli  Wofan  sive  Uotan  litteram  cuvi  sequenti 
conjunctam    vocalis    vivi     habere.  3)     Haec     ex    fonte      deperdiio 

hausta  cum  Orioinis  narratione  Paulus  conjunxit;  quod  ne  historiae 
convenire  putes,  cave.  Scoringa  'Uferland'  interpretatus  est  Milllenhoff, 
Kordalb.   Stud.    I,  ^).   141.  4)  Cf.  Geogr.    Eav.    I,   11:  patria  Albis 

Maurungani  certissime  antiquitus  dicebatur.  Ajjud  Anglosaxones  Myr- 
gingas  dicunfur;  cf.  Leo,  Beovulf  p>.  51;  Miillenhoff  l.  L  j).  140.  De 
Moringau  Bluhme,  Oens  Lang.  ji-  23,  cogitavit:  Assipiitos  ad  montem 
Asse  prope  Wolfenbiiltel  collocavit.  Sed  nomina  valde  sunt  obscura, 
vix  cum  certis  2>osierioris  temporis  locis  conjungenda. 


60  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  I. 

adsequi  non  possint,  proprium  potare  cruorem.  Utque^  huic 
adsertioni  fidem  facerent,  ampliant  tentoria  plurimosque  in 
castris  ignes  accendunt.  His  hostes  auditis  visisque''  creduli 
effecti,  bellum  quod  minabantur  iam  temptare  non  audent. 

12'.  Habebant  tamen  apvid  se  virum  fortissimum,  de 
cuius  fidebant  viribus,  posse  se  procid  dubio  optinere  quod 
vellent'*.  Hunc  solum  j)ro  omnibus  pugnaturum  obiciunt. 
Mandant  Langobardis,  unum®  quem  vellent  suorum  mitterent, 
qui  cum  eo  ad  singulare  certamen  exiret,  ea  videlicet  con- 
ditionC;  ut,  si'"  suus  bellator  victoriam  caperet,  Langobardi 
itinere  quos  venerant  abirent;  sin  vero  superaretur  ab  altero, 
tum^  se  Langobardis  transitum  per  lines  proprios  non  ve- 
tituros.  Cumque  Langobardi,  quem  e  suis  potius  adversus 
virum  bellicosissimum  mitterent,  ambigerent,  quidam  ex 
servili  conditione  sponte  se  optulit,  promittit'  se  provocanti 
hosti  congTessurum,  ea**  ratione,  ut,  si  de  hoste  victoriam 
caperet,  a  se  suaque  progenie  servitutis  naevum '  auferrent. 
'p-  ^•^- Quid  plura?  ''Gratanter  quae  postularaf"  sese  facturos  polli- 
centm-.  Adgressus  hostem",  pugnavit  et  vicit;  Langobardis  "^ 
transeundi  facultatem?,  sibi  suisque,  ut  optaverati,  iura""  liber- 
tatis  indeptus  *  est. 

13'.  Igitur  Langobardi  tandem  in  Mauringam  perveni- 
entes,  ut  bellatorum  possint"  ampliare  numerum,  plures  a 
servili  iugo  ereptos  ad  libertatis  statum  perducunt.  Utque 
rata  eorum  haberi^  possit  ingenuitas^,  sanciunt  more  solito 
per  sagittain,  inmurmm-antes  nihilominus  ob  rei  firmitatem 
quaedam  patria  verbaJ.  Egressi  itaque  Langobardi  de  Mau- 
ringa,  applicuerunt  in  Golanda-^-^,  ubi  ahquantoy  tempore 
commorati,  dicuntm'  post  haec  Anthab^  et  Banthaib%  pari 

a)  hic  incipit  A  1,  primo  deperdito  quaiernione.  Atque  ut  B  1.  F  2.  6  1 — 4.  5a.  c; 
Atque  hic  corr.  Utque  huic  F  1 ;  Ut.  h.  des.Ci'b;  hic  B  1.  Cl  1.  3.4.  b)  ipsisque  F  1. 
c)  nuUa  capitis  distinctio  A '3.   7.   G  2.         d)  vellet  C  4b.  D  la.  I  1.  e)  ut  u.  D  3. 

F  2.  G  ob.  c,  c  corr.  D  5  e«  F  4.  f)  post  add.  F  1.  g)  quod  F  1.  G  1.  2.  3; 
per    quod  F  2.  h)  tunc  B.   C.  D.  E.   G.  H.  I;  tum  corr.  tunc  F   1.  i)  pro- 

ruittitque  B  1.  C  *1.  G  2;  et  promisit  G  '5.  5a;  et  post  add.  G  1.  k) /olium 
excidit  H  4.  1)  nervum  A  '3.  3.  E  1 ;  nexum  A  3c.  G.  H  1 ;  iugum  C  4b,  e  corr. 
F  1 ;  iu  evum  B  1 ;  in  evum  superscr.  iugum  C'l;  iugum  in  evum  I  1.  la  ;  nomen 
A  5.  m)  postulaverat  B  1;    postularet  A  2.  F  1,  I  1.  n)  cum    hoste  G  1.   2. 

'5.  5a.  o)  Langobardi  A   1.  p;  deest  F.  G;    viam  t.  G  3;    aditum  t.    exhibuit 

F  2;  facultate  concessa  A  5.    —   sibi    deest  C  '1.  q)  optaverant  F  1.   G  (praeter 

G  5a.  b).         r)  iure  A  2.  3.  G  2.    Quod  in  arcltetypo  /uisse  crediderim.  s)  adeptus 

A  5.  B   1.   2.  F  2.  3.  G    5a  e  corr.  t)  10.  A  "3,    et    ita  deinceps.  u)  ita  A  1. 

*3.  3.  B  1;  possit  A2;  possent  F.  G,  alii.  v)  habere  A  "2.  F.  G.  H  4.  yf)  deest 
C  '1.  x)  Golandam  G  3.  4;  Goladam  G  5b  ;  Godolanda  G  2;  Rugolanda  e  corr. 
F  4  ;  Rogolenda  F  4 ;  Rugolandam  corr.  Golandam  F  2.  y)  per  aliquod  tempus 
c.  fuisse  d.  G  5c.  z)  Anthaib  A  3c.  B.  G  1  — 5;  1  2.  3 ;  Anthabus  F4;  Anthabos 
F  2;  Antabus  F  5;  Antab  C  "1.   2.  D;  Antaib  I   1;  Athab  A  4.  a)  Bantaib  G  5c ; 

Banthaibus  F  4.  5 ;  Banthaibos  F  2;  Bantib  H  1;  Banthub  D  5;  Bantehub  D  2; 
Bantub    D  "Sa.   3;    Bantab    D    4;    Banthcub    C  2;    Bantahib    I   1;    Banthocoh    A  5. 

1)  De  hac  manumissione  In  edicto  nihil  legitur,  Cf.  Grimm,  R.  A. 
p.   162;    Chrisf,    Disq.  de    rebus  Lang.   p.   17.  2)  Bedit   Paulus  ad 

Originein,  ex  qua  sequentia  sumsit.  De  rtominibus  Anthab  (=  AnthaibJ 
etc.  V.  Zeuss  p.  472;  Grivim  E.  A.  p.  496;  G.  d.  D.  Spr.j^-  686. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  61 

modo  et  Vurgundaib  ^,  per''  annos  aliquod  possidisse'';  quae 
nos  arbitrari  possumus  esse  voeabula  pagorum  *■  seu  quorum- 
cumque  locorum. 

14.  Mortuis''  interea  Ibor  et  Aione  ducibus,  qui  Lan- 
gobardos  "^  a  Scadinavia^  eduxerant'^  et  usque  ad  haec  tem- 
pora  rexerant»,  nolentes  iam  ultra  Langobardi  esse  sub  ducibus, 
regem  sibi  ad  ceterarum  instar  gentium  statuerunt.  Regnavit 
igitur  super  eos  primusi  Agelmund'',  filius  Aionis,  ex  prosapia' 
ducens  originem  Gungingorum  ■",  quae  aput  eos  generosior 
habebatur.  Hic,  sicut  a  maioribus  traditur,  tribus  et  triginta 
annis  Langobardorum  tenuit  regnum  ^. 

15.  His  temporibus  quaedam  meretrix  uno  partu  sep- 
tem  puerulos"  enixa,  behiis  omnibus  mater  crudeHor  in  pi- 
scinam  proiecit"  negandosP.  Hoc  si  cui  inpossibile  videtur, 
relegat  historias  veterum,  et  inveniet,  non  solum  septem 
infantulos  f,  sed  etiam  novem  unam''  mulierem  semel*  pe- 
perisse.     Et  hoc   certum   est  maxime   aput  Aegyptios  fieri '. 

"  Contigit  itaque,   ut  rex  Agehnund,   dum  iter  carperet,   ad' '^'  ^^' 
eandem   piscinam    deveniret.      Qui   cum   equo   retento    mise- 
randos  infantulos    miraretur  hastaque,    qua"   manu    gerebat, 
huc  ilhicque  eos  inverteret,  unus  ex  ilhs  iniecta  manu^  hastam 
regiam  conprehendit.      Rex    misericordia    raotus    factumque 

a)  Vurguudaliib  A  5.  I  I;  Vnrgundaybus  A  '3.  7;  Vurgurdaib  D  3;  Vurgandaib 
H  5a;  Virgundaib  C  3;  Wirgundaib  C  2;  Virgandaib  F  5;  Virgudaib  D  2;  Vur- 
eonthaib  B  1.  2.  13;  Garconthaib  B  4;  Vurgundahibor  A  5b ;  Burgundaib  E  1. 
G  1.  2.  '5.  5a.  7.  I  2.  L;  Burgandaib  F  1;  Burgundahib  (i  3;  Burgiudahib  G  4; 
Burgaindaib  G  5c;  Bugamdaib  G  5b ;  Burgundaibus  F  4;  Burgandaibos  F  '2;  Pur- 
gandaibos  F  2.         b)   p.  a.  a.  des.  B  1.  c)  ita  A  1;  possedisset  E  1;  possedisse 

ceteri.  d)  pagauorum    D  2.  3.   G  3a.  I  1.  e)    mortuus    A  1.  E  1.  F   1.  G  3 ; 

mortuos  A  *2.  f)  Langobardl  E   1;    Langobardis  F  1.   G   1.  3.  4.         g)   Seandin. 

B   1,  alii;    Scatinavia  F  2;    Scladinavia  H   1.  h)   adduxerant    F  2.   3.   G  2.   3.  4; 

adduxerat  —  rexerat  F  1.  G  1 ;  abduxerant  G5;  et  — rexerant  des.El.  i)  primum 
E.  F.  G;  deest  A  3.  k)  Agilmund  A  2  hoc  loco,  G  *5.  5a  eonst.;  Agelmun  A  *4; 
Agelmud  E  1.  F  3;  Agelmundus  B  2.  C  la.  D  la.  2.  3.  F  5.  G  6.  II;  Agilmundus 
G  5c.  1)  prosapiam  F   1.  m)   Guningorum  B   1.  2.   13;   Gunningorum  K  1; 

Gunnigorum  B  la;  Gungindorum  A  '4.  B  2a;  Gingingorum  G  '5;  Gungincorum 
B  la.  D.  I  1  ;  Gungivorum  G  5b;  Cungingorum  A  3c  e  corr.;  Cuningorum  F  5; 
Thuringorum  L   1;    Tungintorum  L  2.  n)  pueros    A  2;    parvulos    C  2.    D   2.  3. 

G  5c.  I   1,  alii.         o)  proicit  A  2.  p)  ita  pro  neeaudos  A  1.   '2.  E  1.  F  1.   3.   G  3. 

q)  infantes  G  1.  2.  r)  una  A  1.'2. '3.  Gl;  una  mulier  A  2.  *4.  s)  deest  G  5b.  c. 
t)  post  add.  F   1.  u)  ita  A   1.   *2.   '3.   F   1.   G  1 ;   q.  B  2  ;    deest  E   1;    quam  ceteri. 

v)  manum  F   1. 

1)  et  u.  ad  h.  t.  rexcrant  de  suo  addit  Paulus  ex  conjertura,  ut  serlem 
regnantium  efjiceret  continuam.     Quod  plane  erroneum.  BE.  2)  Haec 

in  Orig,  frustra  quaeras.  3)   Haec  Paulus  a  Plinio  excerpsit  lib.   VII, 

cap.  3,  de  prodic/iosis  partuhus.  Tergeminos,  ille,  nasci  certiim  est  Ho- 
ratiorum  Curatiorumque  cxemplo.  Supra  inter  ostenta  adducitur,  prae- 
terquam  in  Aegypto,  ubi  foetifer  potu  Nilus  etc.  BI.  Cf.  Gell.  X,  2. 
Toti  huic  de  Lamissione  narrationi  repnijnat,  quod  Lamissio  in  proloqo 
Edicti  Potharis  voratur  ex  g^enere  Guging-us.  Orta  videtur  ex  nomine. 
Cf.  quae  Leo,  Beovulf  p.  31,  congessit.  BE. 


62  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

altius  *  ammiratus,  eum  magmim  futurum  pronmitiat.  Moxque 
eum  a  piscina  levai'i  praeccpit,  atque  nutrici  traditum  omni 
cum  studio''  mandat  alendum;  et  quia  eum  de  piscina,  quae 
eorum  lingua  'lama'  dicitur»,  abstulit,  Laniissio'^^  cidcm 
nomen  '^  inposuit.  Qui  cum  adolevisset,  tam  *=  strcnuus  iuvenis 
cfFcctus  est,  ut*^  et  bellicosissimus  extiterit  et  post  Agebiiimdi 
funus  regni  gubernacula  rexerit.  Ferunt  hunc,  dum  Lango- 
bardi  cum  rege  suo  iter  agentes  ad  quendam  fluvium  per- 
venissent  et  ab  Amazonibus  essent  proliibiti  ultra  permeare, 
cum  earum  fortissima  in  fluvio  natatu  pugnasse  eamque  pere- 
misse,  sibique  laudis  gloriam,  Langobardis  quoque  transitum  s 
paravisse.  Hoc  siquidem  inter  utrasque  acies  prius  constitisse*', 
quatenus,  si  Amazon'  eadem''  Lamissionem  superaret,  Lan- 
gobardi  a'  flumine  recederent;  sin*"  vero  a"  Lamissione,  ut  et 
factum  est,  ipsa  vinceretur,  Langobardis  eadem  permeandi 
fluenta  copia  praeberetur^.  Constato  sane,  quia  liuius  asser- 
tionis  series  minus  veritate  subnixa  est°.  Omnibus  etenim 
quibus  vetercs  historiae  notae  sunt  patet,  gentem  Amazonum 
longeP  antea,  quam  haec  fieri  potuerinfi,  esse  deletam;  nisi 
forte,  quia  loca  eadem,  ubi  haec  gesta  feruntur,  non  satis 
historiographis  nota  fuerunt  et  vix  ab  aliquo  eorum  vulgata 
sunt,  fieri  potuerit,  ut  uscj[ue  ad  id  tempus  huiuscemodi  inibi 
mulierum  genus  haberetur.  Nam  et  ego  referri  a  quibusdam 
audivi,  usque  hodie  in""  intimis  Germaniae  finibus  gentem 
harum  existere  feminarum*. 

10.     Igiturs   transmeato    Langobardi   de   quo  dixeramvis 
flumine,  cum  ad  ulteriores  terras  pervenissent^,  iflic  per  tem- 

a)  alitus  G  1;  deest  Ct  2;  f.  tale  a.  G  5c.  b)  o.  constudio  B  2;  o.  custodia  A  "4. 
5.    0  2.    E  1.    F  2.    II;    o  cum    custodia    F  3.    G  2.  c)  Laniisio    B   1.    G  "5. 

d)  posthaec  in  A  i  foUum  excidit  usque  ad  cap.  17  fin.  de  hostium  exu.  e)  et  iam 
A  '2.  2;  ita  B.  F  1  e  corr.  2.  3.  4;  eo  0  1  —  3.  D.  I  1 ;  adeo  C  4.  5.  I  2;  deest 
F  5.   G   1—5.  H  1.  f)  deest  G.  H  1 ;    extiterat  —  rexerat  G  2.   6;  extitit  Ct  4.  5. 

H  1  ;    et  rexit    C   3.    F  2.    Cx  4.   5.  g)    transitu    corr.   transitum    F    1.    G  1.   2. 

h)  constitisset  F  1.  Ct  2 ;  constituisset  G  3.  4;  constituerunt  e  corr.  Ct  1.  i)  Ama- 
zoua  I  1.  k)  eundem  A  "3.  5.  6.  C  1.  E  1.  F  2.  4.  G  2.  5.  H  1 ;  eadem  corr. 
eundem  A  '3.  B   3;    eodem    Ct  3,  corr.    eundem  G  1.  1)  ad  F  1.  m)  si  F  1. 

n)  ad  Lamisonem  F  1 ;  Lamissionem  G  3.  4.  o)  Constat  —  est  des.  D.  p)  longe 
—  potuerint  des.  C   2.  ii)  potuerunt    C.  D;    potuerit    F  1.    G  1.  3.  4.  5.  6.  I  3 ; 

h.  fierent  B   1.  r)  deest  A   2.    2a.   "3.  G  3.  .s)  pervenisset  F   1.   G  1. 

1)  Vocem  etiam  cqnid  Festtcm  reperies:  Lacuna,  aquae  collectio,  a  lacu 
derivatur,  quam  alii  lamam,  alii  lustrum  dicunt.  LIND.  Cf.  J.  Grimm, 
G.  d.  D.  Spr.  S.  694 :  ^aus  heiner  germanischen  Sprachejetzt  zu  erluutern\ 
Sedfortasse  cum  verbo  nostro  '■Lehm'  conjungendum  est.    BE.  2)  Hanc 

nominis  formam  Paulus  ex  Edicto  Rotharis  sumsisse  videtur.  Laia- 
micho  vel  Lamicho   Orig.  3)  Jlodus    hella   dirimendi    tunc  non  inu- 

sitatus;  cf.  Greg.  Tur.  II,  2.  4)  De  Kvenis  haec  intelligenda  esse 
videntur;  cf.  Zeuss  p.  686.  5)  c.   16.  17.  unde  Paulus  sumserit,  non 

constat.  Fortasse  eanclem  secutus  est  narrationem,  quam  antea  cum 
Origine  conjunxit. 


PAULI  HISTORIA  L ANGOBARDORUM.     LIB.  I  63 

pus  aliquod  commorabantur.  Interea  cum  nihil  adversi^  suspi- 
carentur  et  essent  quiete  longa  minus''  solliciti,  securitas, 
quae  semper  detrimentorum  mater  est,  eis  non  modicam 
perniciem  peperit.  Noctu  denique  cum  neglegentia  *resoluti'p.  5«. 
cuncti  quiescerent,  subito  super  eos  Vulgares  <=  inruentes,  plures 
ex  eis  sauciant'',  multos  prosternunt,  et  in  tantum  per  eorum 
castra  dibachati"  sunt,  ut  ipsum  Agehnundum^  regem  inter- 
ficerent  eiusque  unicam  filiam  sorte  captivitatiss  auferrent**. 
17.  Resumptis  tamen  post  haec  incommoda'  Langobardi 
viribus,  Lamissionera'',  de  quo  superius'  dixeramus,  sibi  regem 
constituerunt.  Qui,  ut  erat  iuvenili'"  aetate  fervidus  et  ad 
belli  certamina  satis  prumptus,  ahirani  sui"^  Agehiiundi  necera 
ulcisci  cupiens,  iu  Vulgares  arma  convertit.  Frimoque  raox 
proeho  commisso,  Langobardi  hostibus  terga  dantes,  ad  ca- 
stra  refugiunt.  Tunc  rex  Lamissio  ista°  conspiciens,  elevata 
altius  voce,  omni  exercituiP  clamare  coepit,  ut  obprobriorura'i 
quae  pertulerunt  ^  raerainissent  ^  revocarentque  ante  oculos 
dedecus,  quoraodo  eorura  regem  hostes  iugulaverint,  quara 
niiserabihter  eius  natan),  quam  sibi  reginani  optaverant,  cap- 
tivara  abduxerint'.  Postrerao  hortatur,  ut  se  suosque  armis 
defenderent,  mehus  esse  dicens,  in  bello  animam  ponere 
quam  ut  vilia  mancipia  hostium  kidibriis  subiacere.  Haec  et 
huiusceraodi  dura  vociferans  diceret,  et  nunc  min's  nunc  pro- 
missionibus  ad  toleranda"  eorum^  aniraos  behi  certaraina 
roboraret;  si  quera  etiam  servihs  conditionis  pugnantem  vi- 
disset,  hbcrtate^  euni  siraul  cum  praemiis  donaret:  tandera 
hortatu  ^  exempHsque  principis,  qui  priraus  ad  bellura  pro- 
siherat,  accensi,  super  hostes  inruunt,  pugnant  atrocitev,  et 
raagna  adversarios  cladey  prosternunt ;  tanderaque  de  victo- 
ribus  victoriara  capientes,  tam  regis^  sui  funus  quam  pro- 
prias  iniurias  ulciscuntur.  Tmic  magna  de  hostium  exuviis ' 
praeda  potiti,  ex  iUo  iam  tempore  ad  expetendos  beUi  labores 
audaciores  efffecti  sunt. 

a)  adversis  F  1.  G1.3;  ad.  iiil  G  2  ;  ad.  n.  G  1.  4.  .t;  niliil  deest  G  3,  2^ost  add.  F  1; 
n.  raaU  A  3.  b)  nimus  A  2;  numus  (i  "5;  nimis  A  3.  30 ;  minus  corr.  nimis 
G  3;  et  longa  B  1;  soUioitus  F  1;  qiiioti  1.  iiimis  seeur.  sollicitis  quae  s.  C  3.  D 
2.  '3a.  3.  10,  et  quibxfs  soUieiti  deest  C  4.  .5.  D  1.  la.  f).  II.  Ib;  e.  quieti  see.  que 
semper  H  1  ;  csseut  (luieti  minus  sollieiti  q.  corr.  e.  q.  minusque  soll.  seeuritas  q.  A  6,  et 
ita  A  5.  c)  Bulgares  ph.rnmque  A  3.  C.  D.  G  5b.  c.  d)  deest  G  2.  e)  ita  A  2.  6. 
D  1.  la.  G  '5;  divagati  F  5.  G  4;  divagatis  nt  G  1.  3  ;  diu  vagantes  ut  F  2.  3.  4. 
(iw  F  1  debachati  sunt  rec.  manu  in  loco  raso).  f)  Agelmund  A  '3.  g)  captivatam 
A    3.  h)    affererent   F    1.    G    1.  i)  ineommodo    F    1;    hoc    incommodum    G. 

k)  Lamisone  F  1.  1)  deest  D.  I  1.  m)  iuvcni  F  1.  G  1;  iuvenis  G  5.  n)  p. 
non  aliud  nisi  C  4b.  I  1;  alium  {corr.  aliud)  nisi  C  *1 ;  a.  s.  e  corr.  D  I.  o)  ista 
—  obprobriornm  des.  A  5a.  p)  exereitu  A  3.  C  1.  2.  F  1.  G  1.  q)  obprobria 
<Hiae  A  3b.  e ;   opprobrium  quod  A  5.   <•.  F  2.   G  2.  3.  H   1  ;  obprobrium  qucm  F   1. 

2.  4.  G  1.  4.  (Juod  Paulum  scripsisse  putarim.  r)  protulerant  B  1.  D  2.  G  5c. 
s)  memisnisccrcntur    B   1;    reminiscerent  I   1.           t)  adduxcrint    A  4.    F   1.   4.   G  1. 

3.  4.  5b  c;  adduxerunt  II  1,  obduxerint  A  5,  6.  C  '1  ;  abduxerunt  E  1.  II. 
u)  tolerandi  A  M.  v)  deest  G  2.  —  aiiimo  F  1.  w)  libertatem  A  2.  C  1.  F  1. 
G^  2.  3.  H   1   (iiln  ei);    libertatis    B   1;    libeitati    B   ?.   3.  x)  hortatum  B   1.  F   1? 

4.  G  1;  hortati  G  2.  y)  e(a)ede  F  1  e  rorr.,  G.  /.)  regi  F  1.  a)  per(/U  A  Ij 
magui  de  h.   o.   fcieti  (i  5b.?. 


64  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  L 

1^^.  Defuncto '  post  haec  Lamissione,  qui  secundus 
regnaverat,  tertius  acl  regni  gubernacula  Lethu"  ascendit. 
Qui  cuni  quadraginta  ferme  annos  regnasset,  Hildeoc  ^  tilium  <^, 
qui  quartus  in  numero  fuit,  regni  successorem  reliquil.  Hoc 
quoque  defuncto,  quintus  Gudeoc''  regnum  suscepit. 

19.  His  temporibus  inter  Odoacar^,  qui  in  Itahaf  per 
ahquod  iam  annos  regnabat,  et  Feletheum,  qui  et  Fevas  dictus 
cst,  Rugorum  regem,  magnarum  inimicitiarum  fomcs  exarsit^. 
Qui  Felctheus  illis  diebus  uheriorem  Danubii  ripam  incolebat, 
57.  quam''  a  Norici*  *finibus  idera''  Danubius  separat.  In  his 
Noricorum  finibus  beati  tunc  erat  Severini'  coenobium*.  Qui 
omni  abstinentiae'"  sanctitate  praeditus,  multis  iam  erat  virtu- 
tibus  clarus.  Qui  cura  hisdem"  in  locis  ad  vitae  usque 
metas  habitasset,  nunc  tamen  eius  corpusculum  Neapohmo 
retinet  *.  Hic  saepius  hunc  de  quo  diximus  Feletheum  eius- 
que  coniugem,  cuii'  vocabuhim  Gisai  fuit,  ut  ab  iniquitate 
quiescerent,   verbis'"   coelestibus  monuit.     Quibus  pia  verba 

a)  Letu  A2.3,  corr.  Letus  A  '3;  Lethunc  A  5.  6;  Letthuc  B  1;  Lettc  B  2;  Lethuc 
G  2.    I  3;    Lethus    G  3.    L,    e    corr.  A  3c.    G  1;    Leth  E   1.    F  2.  5 ;    Lethii    H   1. 

b)  Gildeoc  corr.  eadem  manu  Hildeoc  A  1;  Hildehoc  A  2.  D  1.  F  1.  4.  5.  G  1 — 4. 
I  1;  Hildeoch  A  5.  C  2.  3.  G  '5.  5a;  Ildehoc  B  2.  E  1;  Hildehohe  G  5c ;  Hideoc 
H  1.  Gildehoc  F  2;  Childehoc  L.  c)  f.  suum  B  1.  d)  Gudehoc  B  1.  C  1.  G 
4.  I  3;  Godehoc  A  2.  '3.  7.  D  2;  Godeoc  A  3.  H  1.  L  1  p?  infra  A  "3;  Gudeorh 
C  2.  3.  (Godeoch  infra  A  7);  Gaudehoc  D;  Gedech  A  5  (infra  Ghodech) ;  Godech 
A  6;  Gedehoc  F  2;  Gedeon  F  1  {corr.  Codeoc).  G  3;  Godeon  F  4.  G  1.  2;  Guo- 
deon  G  5a;  Gudeou  G  "5.  5b  {et  ita  omnes  G  in  indice);  Guodeo  G  5c;  Gudeos 
i7ifra  F  1.  G  3;  Gudeus  infra  Gl;  Godeos  infra  G4;  Goden  F  5.  e)  Odoachar 
A  7.  B  1.  C  3.  D  2.  F  2.  4;  Odoacer  A  6.  F  5 ;  Adoacer  A  5;  Odochar  G  5b ; 
Odachar  G  5c ;  vel  Odoacrum  superscr.  D  1.  f)  intra  Italiam  F.  G.  II.  g)  Feba 
B  1.  F  1.  (;  1.  2.  '5.  5a.  I  3;  Fava  E  1;  Faba  G  3.  5b.  c;  Heba  A  5.  5b.  6; 
Fleba  B  2;  Pheba  F  3;  Fethia  II.  h)  qua  .\  2.  i)  q.  honorici  A  1;  a  nuo- 
rici  B  1;  noricis  A  "2.  D  3.  G  3a.  '5;  q.  arrianicis  D  2;  onoricus  sinus  i.  F  5;  a 
norici  e  corr.  F  1.  k)  id  est  B  2.  3.  F  1.  G.  —  Danubii  ve!  Danuvii  F  1.  G  1. 
2.  3.  1)  Seviriani  F  1 ;  Severiani  G.  I  2,  corr.  Severici  I  1.  m)  abstinentia 
F  1.  G.  1.  2.  —  sanctitatem  A  2;  sanctitati  F  1.  n)  isdem  A  '2.  C  *1.  1  D  1. 
I  1.    G.    Xeap.;    eisdem    B.    F   '2.  4.    G  5.  I  3;    eiusdem    E   1.    F   1.  2.    G  1,  3.  4. 

0)  Neapolis  B.  D.  G  5.  I  3.  p)  cuius  A  2?  B  1.  q)  Gysa  G  4;  Gyso  A  3; 
Giso  G.  Neap.         r)  verbum  (?)  corr.  verbis  F   1.   G  1. 

1)  Tofum  cap.  ex  Orlg.  siivitum.  2)  Cf.  Orig.,  quacum  Pauliis  ea 
conjunxlt  quae  in  Viia  Severini  reperit.  Ex  hac  etiam  nomen  Felethei 
suvisit,  c.  8.  3)  Eiferingen,  acl  radices  montis  Kalenberg,  quarto  a 
Vindobona  lapide,  ubi  vestigia  monasterii  Lazius  adhuc  vidit.  BE. 
4)  S.  Severini  Noricorum  apostoli  corpus  anno  sexto  depositionis  ejus, 
ut  ait  Eugippius,  migrantibus  in  Italiavi  Romanis  a  Rugoruvi  servitute 
liheratis,  privium  in  Montem  Feretrum,  inde  vero  auctoritate  Gelasii 
pontificis,  jietente  illustri  foemina  Barbaria  in  castrum  Lucullanuvi, 
et  postremo  infestantibus  Campaniae  Utora  Saracenis  anno  Chr.  910. 
XeapoUvi  transJatum,  et  in  celebri  monasterio  S.  Severini  per  Joannem 
abhafem  solevini  povipa  condifum,  uhi  et  adhuc  religiose  asservatur, 
Acta  SS.  Balland.  BI.  Haec  est  causa,  quod  in  codicibus  monaste- 
riorum  inferioris  Italiae,  qui  Acta  continent  sanctorum,  saepius  Vita  in- 
venitur  Severini;  v.  Arch.    V,  p.  47;  XII,  p.  380.  518.  527.  531. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  65 

spementibus,  hoc  quod  eis^  postmodum  contigit  longe  antea'' 
fiiturum  praedixit'.  Adunatis  igitur  Odoacar  gentibus  quae 
eius  dicioni  parebant,  id  est  Turcilingis  <=  et  Herolis  Rugo- 
rumque  partem**,  quos  iam  dudum  possidebat^,  necnon  etiam 
Italiae  populis^-  ^,  venit  in  Rugilands  pugnavitque  cum  Rugis, 
ultimaque  eos  clade  conficiens,  Feletheum  insuper  eorum 
regem  extincxit;  vastataque  omni  provinciaj  Itaham  repetens, 
copiosam''  secum  captivorum  multitudinem  abduxit".  Tmic 
Langobardi  de  suis  regionibus  egressi,  venerunt  in  RugiLind'', 
quae  Latino  eloquio  Rugorum  patria  dicitur,  atque  in  ea, 
quia '  erat  solo  fertihs,  aliquantis  commorati  sunt  annis. 

20.  Inter  haec  moritur  Gudeoc"',-  cui  successit  Claffo", 
filius  suus.  Defuncto  quoque  Chiffone,  Tato",  eiusdem  liHus, 
septimus  ascendit  ad  regnum.  Egressi  quoque  Langobardi 
de  Rugiland  p,  habitaverunt  in  campis  patentibus,  qui  sermone 
barbarico  'fekV^J  appellantur.  Quo  in  loco  dum  per  trium 
annorum  spatia  morarentur,  belkim  exortum  est  inter  Ta- 
tonem  atque  Rodulfimi  •"  Herolorum  regem  ^.  Quos  ^  cum 
prius  ^  foedera  necterent,  causa  inter  eos  discordiae  ista  fuit  ■*. 
Germanus  Rodulfi  regis  ad  Tatonem  "serendae"  pacis  gratia*p-  58. 
venerat.  Qui  cum  expleta  legatione  ^'  patriam  repeteret,  con- 
tigit,  ut  ante  regis  fikae  domum,,  quae  Rumetruda^^'  dicebatur, 
transitum    kaberet.      lUa   mukitudinem   virorum    nobilemque 

a)  eius  F  1.  G  1;  ei  G  2.  3.  4;  in  eis  B  3.  h)  ante  D  2.  G  2.  I  1  G.  Xeap., 
alii.  c)  Turchil.  hoc  loco  B  1;  Turcilinguis  D  1.  I  1  ;  Tnrciliguis  G  3.  4;  Tur- 
tilignis  G  3    —  Erolis  A  '3.  d)  ita  A   1.  2.   3.   6.  D  1.  E   1.  F  1.   G  1.   3.  4.  5b. 

I  1;  partes  quas  G  3a;  parte  alii.  e)  possedebat  G  1.  H  1;  possederat  C  1.  2. 
4.  5.  D   la.   3.   5.  I  1.  f)  populi  F   1.   G  1.  g)  Rugilant  A  3.   G  1.   2.  3;  Ru- 

gilandam  B  1;  Rugilan*  C  '1;  Rugilandum  C  2.  3.  D  1?  (Rugiland :  :).  2. 
h)  copiosa  —  multitudine  F  1.  G  1.  i)  adduxit  A  6.  B.  C  '1.  2.  D.  F  2.  G  3.  4. 
H  1.  I  3.  k)  Rugilant    A  3.    P  5.  G   2a.  5a:    Rugilanit    D   1;    Rugilandi    A  4; 

Rugilanda  C  2  3.  F  1.  G  1—4.  H  1;  Rugilandam  B  1;  Rugibandam  A  6.  —  D  1 
in  margine  manu  s.   X.   XI:   land  germanice  patria  dicitur.  1)   qui  A  1.  2;  ut  E  1. 

m)   Godeoc    A  '3;  Gudeus    hoc  loco    G   1.   2;    Oudeos  G  3-  n)  Clafo  G  4;  Glaffo 

A  3  constanter;    Calfo  L  1.  o)  Tatto    G  2.  5c;    Tanto  C  2.   3,    corr.    Tato  D   1, 

corr.  Tatto  G  '5.  p)  RugilantT  D   1 ;    Rugilanda    B   1.  2.    F  4.   G  1 ;    Rugibanda 

A  5.  6.  q)  felt  A  3c.  F  2;  feldi  A  5.  6;  felo  G4;  fel  D  la;  feb  F  5;  fled  H  1 ; 
velt  L  2;  weld  C  5;    Asfeld  E   1.  Sigebert.  r)  Ruodolfum    A  3;    Rudolfum  E   1; 

Rodolfum  G  5c;  Rodulf  G  1 — 4;  Rudolf  F  1.  —  Herulorum  hoc  loco  et  semel  post 
A  1,  saepius  F  1.  G  1,  alii.  s)  Quos  corr.  Qui  A  1;  Qui  A  3.  F  *2.  G  5a.  H  1. 
I  2;  Quis  G  2.  3.  t)  primitus  I  1.  u)  feriende  corr.  serende  E  1;  ferend(a)e  ' 
B.  G.  H.  I  1.  L;  reddende  in  loco  raso  alia  manu  A  1.  v)  legationem  F  1.  — 
patria  A  1.  2.  F  1.  w)  Rumitr.  B  1;  Rummetruda  F  2a.  G  '5;  Remetruda  G4; 
Remetrudis  C  2.  3. 

1)  Vita  c.  40.  2)  Haec  ex  Historia  Romana  Paulus  sumsisse  vide- 
tur;  neque  tamen  de  Rugoruvi  parte  jam  Odoimcaris  ditioni  subjecta 
ibi  est  sermo.     Reliqua   Origini   debet.  3)   Hucusque    Orig.    sequitur. 

4)  Haec  ex  traditione  populari  narrat  Paulus.  Longe  aliter  Procopius 
B.  G.  II,  14.  Interitum  Herulorum  post  a.  506.  ponendum,  Manso, 
Ostgothen  p.  328,  docet  ex  epistola  Theoderici  eo  anno  ad  Herulorum 
regetn  directa  apud  Cassiod.  Var.  III,  3.  Eundem  a.  512.  non  poste- 
riorem  fuisse,  patct  ex  Marcellini  chron.     BE. 

5 


66  PAULI  IIISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

comitatum  aspiciens,  interrogat,  qxus  iste  esse  possit''',  qui 
tam  sublime  oLsequium  liaberet.  Dicturaque  illi''  est,  Rodulti 
regis  germanum  legatione'^  perfuncta  patriam  regredi.  Mittit 
puella*',  qui  eum  invitaret,  ut''  vini  poculum  dignaretur  acci- 
pere.  IWq^  corde  simplici,  ut  invitatus  fuerat,  venit;  et  quia 
erat  statura  pusillus,  eum  fastus  superbiae  puella  despexit'', 
verbaque  adversus '  eum  inrisoria  protulit.  At  ille  verecun- 
dia  pariter  et  indignatione  pei-fusus;  talia  rursus  verba  re- 
spondit,  quae  ampliorem''  puellae  confusionem  adferrent. 
Tunc  illa  furore  femineo  succensa,  dolorem '  cordis  cohibere 
non  valens ,  scclus  quod  mente  conciperaf"  explere  contendit. 
Simulat  patientiam,  vultum  exliilarat,  eumque  verbis''  iocun- 
dioribus  demulcens",  ad  sedendumP  invitat,  talique  eum  in 
loco  sedere  constituit,  quo  parietis  fenestrami  ad  scapulas  ha- 
beret.  Quam  fenestram  quasi''  ob  hospitis  honorem,  re^ 
autem  vera  ne  eum  aliqua  pulsaret  suspicio,  velamine  texerat 
pretioso,  praecipiens  atrocissima  belua'  propriis  pueris,  ut, 
cum  ipsa  quasi  ad  pinccriiam  loquens  'Misce'  dixisset,  illi  eum 
a  tergo  lanceis  perforarent.  Factumque  est;  et,  mox"  crudelis 
femina  signum  dedit,  iniqua  ^  mandata  perficiuntur,  ipseque 
vulneribus  transfixus  in  terram^^  corruens  expiravit.  Ea  cum 
Rodulfo  regi  nuntiata  fuissent^,  tam  crudele  germani  funus 
ingemuit,  dolorisque  inpatiens,  ad  ulciseendam  fratris  mortem 
exarsit.  Foedusquey  quod  cum  Tatone  pepigerat  inrumpens^, 
eidem  bellum  indixit^.  Quid  plura?  Conveniunt  utrorum- 
que  in  campis  patentibus  acies.  Rodulfus''  suos  in  pugna"^ 
dirigit;  ipse  in  castris  resedens*',  de  spe  victoriae  nihil  ani- 
bigens  ^,  ad  tabulam  ludit.  Erant  siquidem  tunc  Heroli  bel- 
lorum  usibus*^    exerciti  multorumque    iam    strage    notissimi. 


a)  posset  G  2.  I   1.  b)   illis  F   1  ;  est  illi  B    1.  G  2.         c)   legationem  A  2.  F   1; 

perfuncto  B  1.  F  1?  d)  puellam  A  'i.  B  1.  D  1.  E  1.  G  1.  3.  5a.  b.  I  1.  2; 
puella  cory.  pueUam  G  2.  —  qu(a)e  B  1.  2.  G  2.  5a.  b.  I  1.  2,  e  corr.  A  2?  D  1. 
G  1.   —  eam  corr.  eum  F   1.  e)  ut  —   simplici  des.  D   2;    ut  v.  des.  F  1 ;  i.  uni 

p.   G   1.  f)  I.  ergo    B   1.  g)   fausto    G  1,  corr.    fastu    F   1.     G  2;    fato  G  3. 

h)   clispexit    F   1.    G   2.  4.  i)   adversum    F    1.  k)  ampliore    confusione    F  1. 

1)   et  d.   G  2.  m)  ila    A  1.  2.  B   2;    conciperet    F  1.   G  3;    couceperat  ceteri.   — 

expleret  F  1.  n)  eaque  verba  F  1.  G  1.  2.  3.  o)  deest  A  '3.  p)  rediendum 
G  1.  2;  prandium  G  5.  q)  fenestra  E  1;  fenestras  F.  G  (praeter  G  5a).  —  ad 
sc.  des.   G  2.  r)  deesi  B   1.  s)  re  e  corr.  F   1 ;  r.   a.  v.  des.  G;  illa  verita  add. 

F  4.  G  5a.  t)  verba  C.  D.  E  l.  F  2.  H  1;  velba  corr.  verba  F  1.  u)  ut  mox 
A  '3;  et  ut  mox  A  3;  et  mox  ut  B.  C  '1.  D  1  e  corr.;  et  deest  C  5.  —  crudelis- 
sima  C  4.  v)  iniquaque  A  5  ;  in  qua  (?)  corr.  ilico  F  1  ;  in  quo  F  5.  G  l — '5. 
5a.  c;  iniqui  G  5b;  illique  F  4.  —  perficiunt  F.  G.  w)  terra  F  1.  x)  Ea  (Et  G) 
c.  R.  r.  nuntiatum  fuisset  (fuis  |  isset  F  1 ;  fuit  G  5b)  F  1.  G.  }')  que  deest  A  '3. 
z)    irrupit     eidemque    D   2.     3.  a)    induxit     B   1.     G  4.  b)    Rodulfo    A   1, 

c)  ita  A  1.  F  1;    pugnam  ceteri.  d)  ita  A  1.  F   1;     residens    B   1.    G  1.   2,    alii. 

e)  ambiens  B  la.  C  *!.  4b.  5.  D  1.  E  1.  G  2.  3.  4.  '5.  6.  I  1.  3.  Quod  in  arcJie- 
typo  fuisse  pittarim;  dubitans  H  1.  f)  lusibus  C  5;  sibi  F  1.  G.  —  exercitu  F  1; 
exercitus  F  5.  G  3.  4.  5;  exercitui  corr.  exercitati  Dl;  exercitati  A'3et  *4  e  corr., 
B.  C  5.  D   11.   G  2  e  corr.  6;    b.   sive  exercituum  F   1   e  corr.,  et  ita  F  2.  3.  4. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  67 

Qui,  sive^  ut  expeditius  bella  gererent,  sive  ut  inlatum  ab 
hoste  vulnus  contemnerent,  nudi  pugnabant,  operientes  solum- 
modo  corporis  verecunda''.  Horuni  itaque  viribus  rex  indu- 
bitanter  iidens,  duni  ipse  secm'us  ad  tabulam  luderet,  unum 
e  '^  suis  in  arborem,  quae  forte  aderat,  ascendere  iubet ,  qua- 
tenus  ei  suorum  victoriam  celerius'^  referret,  comminatus 
eius^  se  caput  abscisurum,  si  Herolorum  aciem^  fugeres 
nuntiaret.  Is  cum  Herolorum  flecti  acies  et  a  Langobardis 
eos  opprimi  conspiceret,  interrogatus  a  rege  saepius,  quid 
Heroli  gererent,  eos  optime  pugnare  respondit''.  Nec  prius 
malum  quod  cemebat,  loqui  non'  audens,  aperuit,  quam 
universae  acies  hostibus  terga  praeberent.  *  Qui,  licet  sero, '  p-  59- 
tandem  in  vocem'^  erumpens:  'Ve  tibi',  inquit,  'misera  Herolia, 
quae  caelestis  Domini  plecteris'  ira'.  Ad  haec  verba'"  con- 
motus  rex  ait:  'Numquid  fugiunt  HeroH  mei  ?'  Atille:  ^Non', 
inquit,  'hoc  ego,  sed  tu  rex  ipse  dixisti'.  Tunc,  ut  in  ta- 
hbus  fieri  adsolet,  rex.  ipse  et  omnes  perturbati,  dum  quid 
agerent  haesitarent ",  supervenientibus "  Langobardis,  graviter 
caeduntur.  Rex  quoque  ipse  nequicquam  fortiter  faciens , 
extinctus  est.  Herolorum  vero  exercitus  dum  haci*  illacque 
diffugeret,  tanta  super  eos  caeHtus  ira  respexit,  ut  viridantia  ^ 
camporum  lina  cernentes'",  natatiles  esse  aquas  putarent; 
dumque  quasi  nataturi  brachia  extenderent,  crudeliter^  ho- 
stium  feriebantur  a'  gladiis^  Tunc"  Langobardi,  patrata 
victoria^,  ingentem,  quam  in  castris  reppererant,  inter  se 
praedam^^  dividunt.  Tato  vero  Rodulfi  vexillum,  quod  ^  ban- 
dumy  appellant,  eiusque  galeam,  quam  in  bello  gestare  con- 
sueverat,  abstulit.  Atque  iam  ex  illo  tempore  ita  omnis 
Herolorum  virtus^  concidit,  ut  ultra  super  se  regem  omni- 
modo'^  nonhaberent^  Lam  hinc  Langobardi  ditiores'' effecti, 
aucto   de    diversis   gentibus ,    quas    superaverant  ^ ,   exercitu, 

a)  sive  —  gererent  des.  A  3,  ed.  iir.  b)  verecundiam  B  1.  D  2.  3.  c)  exuis  B  1 ; 
ex  D3;  de  s.  F.  G.  11.  d)  ■post  add.  Fl;  deest  F  5.  G.  —  refereretFl;  refer- 
reret  G  1.  3.  e)  deest  A  3;  ei  B ;  eum  Fl.  f)  acie  Fl;  aciae  Gl;  acif  G  3. 
g)  fugire  G  3.  4;  H.  a.  f.  n.  I.  c.  des.  G*5.  h)  deesl  F  1.  5.  G  1.  3.  4;  ait  post 
add.  F  1.  G  1 ;    dicebat  G  5a.  b.  i)  delevit  E  1 ;    deest    C.  D.  G  5b ;    non  valens 

G  3.  4.  l£)  voce  C  2.  G  1.  —  rumpens  F  1.  1)  flecteris  B  la.  C  4b.  5.  D  1 
{corr.  plect.).  I  1.         m)  deest  D   2.3.         n)  deest  G3;  post  add.  Dl;  nescireut  C  2. 

0)  supervientibus  A  1.  p)  hanc  corr.  hac  E  1 ;  has  F  2.  —  illaiiue  B  2.  3.  F  2. 
G  4.  1  3;  illucque  A  '3.  —  huc  illucquo  G3  q)  viridantia  corr.  viridentia  A  1, 
et  ita  11  4;  virentia  G  4.  r)  cernens  F  1.  G  1—4.  I  1;  deest  A  5.  6;  n.  e.  a.  p. 
d.  des.  C  2;  lina  c.  n  e.  a.  p.  d.  des.  C  '1.  D  1  {post  suppl.).  s)  dum  c.  C  *1. 
t)  deest  A  5.  C  3.  G  2.  2a.  5.  H  1.  I  2  (m  D  1  a  corr.  del.).  u)  Tum  A  1.  2. 
v)  victoriam  B  1.  —  ingente  F  1.  w)  preda  B  1.  F  1.  G  1.  x)  quem  D  3. 
*3a.  5.  F  4;  (luando  F  1  ;  quam  F  la.  G  1.  2.  —  gestarent  F  1.  y)  bandan 
G  2;  bannum  V,  '5.  5a.  b;  blandum  C  5.  D  3.  z)  virtutibus  A  2.  a)  omnino 
A  2?  G  '5.  ed.  b)  auditiores  corr.  audatiores  D  1;  audaciores  C  2.  c)  supe- 
raverunt  B  1;  superarant  A  3.  *3  G  1.  2;    superant  F  1. 

1)  Cf.  Grimms  Jfurchen  i\V.   1-19.  BE.  2)  Haec  ex  Orig. 


68  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

iiltro  coepenmt  bella  expetere^  et  virtutis  gloriam  circum- 
quaque  protelare. 

21''.  Af^  vero  Tato  post  haec**  de  belli  triumpho  non 
diu  ketatus  est.  Inruit  namque  super  eum  Waccho'',  filius 
germani  sui  Zuchilonis  ^- 1,  et  eum  ab^  hac  hice  privavit^. 
Conilixit  quoque  adversus  Wacchonem  Hildechis'',  lilius  Ta- 
tonis;  sed  superante  Wacchone  devictus,  ad  Gepidos'  con- 
fugit,  ibique  profugus  ad  vitae  fine''  usque  permansit.  Quam 
ob  causam  Gepidi  cum'  Langobardis  extunc'"  iuimicitias 
contraxere'^.  Eodemque  tempore  Waccho  super  Suavos" 
inruit  eosque  suo  dominio  subiugavit.  Hoc  si  quis  menda- 
cium  et  non  rei  existimat  veritatem,  relegat  prologum  edicti, 
quem  rex  RothariP  de  Langobardorura  legibus  conposuit,  et 
'p.  eo.pene  in  omnibus  hoc  codicibus,  sicut  'nos  in  hac  historiolai 
inseruimus'",  scriptum  reppcriet.  Habuit  autem  Waccho  uxores 
tres,  hoc  est  primam  Ranicundam*,  fiham  regis  Turingorumf; 
deinde  duxit  Austi'igusam",  fiham  regis  Gepidorum,  de  qua^ 
habuit  filias  ^^  duas :  nomen  uni  Wisegarda^,  quam  tradidit  in 

a)  expeterent  F  1.  b)  nuUa  capitis  distinctio  G  3.  c)  AJ  A  1.  C  '1  d)  h.  (hoc 
G  4,  corr.  hunc  G  2;  hunc  F  2.  G  "5.  5a.  b)  b.  triumphum  (triumphu  ('<  2)  F.  G. 
e)  ita  A  1  coJist.,  A  2.  G  3  plerumque:  Wacho  B.  ('.  D,  aUi;  'VValcho  F  1.  G  1.  2 
koc  loco;   Wacco  H   1:    Guacco   A   5;    Paeho   plerumque    D   3.  f)  Zucchilonis  F  4. 

G  1.  5a;  Zuahilonis  G  2;  Zuachilonis  G  '5;  Zacchilonis  F  1;  Zachilonis  F  2.  5  ; 
(iucchilonis  G  3;  (luahilonis  G  4;  Truchilonis  A  3;  Tuchilonis  A  5.  6  ;  Luchilonis 
B.  I  3;  Hucilouis  A  7.  g)  del    G  2;  deest  G  '5.  h)  Hildehis  E  1:   Childechis 

A  2.  D  3  4.  5;  Hildichis  G  4.  '5.  5a ;  Hilehis  B  1.  2 ;  Hdichis  F  1.  G  1.  2.  3; 
Hisdechis  H  1.  i)  ita  plerumque  A  1,  olii;  Geppidi  saepius  B  1.  D.  I  3;  Gipedi 
nonnumquam  A  1;  Gepiti  el  Gebidi  (ita  et  (iibidi  etiam  B  1)  in/ra  G  1.  3.  k)  ita 
A   1.   E   1  ;    flnem  ceteri.  1)  deest   G  1.   2.   2a.   5;    post  add.  F   1.  m)  deest  A  3. 

n)  contraxerunt.    Eodem  quoque  B   1.  o)  Suevos    e    corr.    D  1.    plerique  C.  D. 

F  4.  I  2,  alii.  p)  Lothari  A  2.  'i;  a/iii  Rothari,  Rottharit,  semel  Rotcari:  Rotharit 
C  3.  D  1  e  corr.  I  1;  Rotthari  E  1.  F  1.  G  1.  3.  4  aliquoties;  Rotharius  D  2. 
G5e;  Crotthari  G  2;    Rutihen   F  5.  q)  storiola  F  1.   G  1 ;    historiala    D   1.   G  2; 

istoria  G  3.  r)  deest  F   1.   G  1 — 4,  H  3;    edicimus  G  '5.  5c ;  edidimus   G  5a;  di- 

cimus  G  5b;  scribimus  post  add.  F  1.  s)  Ranigundam  A '3.  G  5a  et  infra  omnes 
fere;  Ranichuudam  A3;  Raingundam  Hl;  Rinigundam  G  3.  4;  Radicundam  B  1.2. 
G  1.  I  1.  8;  Radicondiam  G  2;  Ramociuidam  A  5.  6:  Radegundam  G  5b;  Ra- 
nidinda  F  5.  t)  Thur.   G  2,  alii;  Stur.  F  1.  u)  ita  A  1;  Austrigosam  A  2.  3. 

5.  7.  C.  D.  E  1.  H  1.  L  1;  Aurigosam  B  1.  2.  13;  Hostricusam  F  1.  G  1  —  5; 
Hostricosam    F  2.    3.    4.  v)  quo    G  1.    4.  w)  duas    filias    A  2.    B   1.    D   2. 

x)  Wisagarda  A  2.  B  1;  Wisigardam  B  2.  E  1 ;  Wisigart  G  5a;  Wisegart  G  5c; 
Guisegarda  A  5.  6 ;  Guiselgarda  L  1;  Wiselgarda  L  2;  Pisgarda  D  '3a.  3.  4.  5  ; 
Pisegarda  D  2. 

1)  Ciiin  his,  quae  ex  Orig.  sumta  sunt,  conferas  quae  Procopitis  De  b. 
O.  III,  3.  35.  IV,  27.  narrat.  Paulus  post  Tatonem,  quem  septimum 
dixerat  Langobardorum  regem,  octavum  numerat  Waltarim,  exploso,  ut 
in  prologo  legum  a  rege  Rothari  editarum,  Wachone,  qui  non  legibus 
patriis,  sed  vi  regnum  abripuerat,  occiso  patruo  suo  Tatone,  atque  Hi 
delchi,  Tatonis  fiUo,  seu  verius  nepote,  in  Jugam  ad  Gepaedes  acto.  BI 
Xeque  in    Orig.    Wacho   regnasse    traditur.    BE.  2)  Paulus   Originis 

verba:  Occidit  Wacho,  filius  Unichis,  Tatonem  regem  barbanem  suum 
cum  Zuchiloue  male  interpretatus  est.     BE. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  69 

matrimonium  Theudiperto*  regi  Francorum ;  secuncla^  autem 
dicta  est  Walderada«=,  quae  sociata  est  Cusupald'^,  alio  regi 
Francorum,  quam^  ipse  odio  habens,  uni'  ex  suis,  qui  di- 
cebatur  Garipald'",  in  coniugium^  tradidit.  Tertiam''  vero 
Waccho  uxorem  habuit  Herolorum  regis  filiam  nomine  Sa- 
lingam'.  Ex  ipsa"^  ei  natus  est  filius,  quem'  Waltari""  ap- 
pellavit,  quique",  Wacchone  mortuo,  super  Langobardos  c.  540. 
iam  octavus"'^  regnavit.  HiP  omnes  Lithingi^  fuerunt.  Sic^ 
enim'"   aput   eos   quaedam'^  nobilis   prosapia  vocabatur. 

22.      Waltari    ergo '  cum    per    septem "    annos    regnum 
tenuisset*;  ab  hac^    kice  subtractus    est.     Post  quem  nonus^ 
Audoin*  regnum  y  adeptus  est.    Qui  non  multo  post  tempore  c.  546. 
Langobardos  in  Pannoniam^  adduxits. 


a)  ita  A  1;  Theutiperto  E  1;  Theudeperto  A  '2.  3;  Theodeperto  A  2.  F  1 ;  Theo- 
doperto  F  5;  Theodeberto  B  1.  C  2.  D  2.  3.  F  4.  G  1.  2.  4.  5b  ;  Teodeperto  A  '3; 
Teudeperto  G  3;  Teudeberto  C  'X.  I  1 ;  Theudeberto  G  5a.  c.  D  4.  5.  H  1.  Neque 
codices  in  hoc  nomine  scribendo  sibi  constant;  e.  gr.  (i  2  e(ja!«  Teudeperto,  Theudeberto 
scribit,  immo  semel  (II,  2)  Thladbert.  b)  secunda    —     Francorum    des.  A  1 ;    post 

suppl.  D  1.  c)  Waldarada  G  4;  Walderata  0 '1 ;  Waldrata  G  5c;  Waldrada  F5; 
AVanderada  A  2.  E  I ;  Wandarada  A  "4 ;  Palderada  D  4.  5 ;  Palderata  D  2.  3  ;  Gual- 
derata  C  3.  d)   Cusupaldo    G  2.    F   1    e    corr.;    Cusubald    A    "2.   '3.   3.   7.   G  "5. 

L  2;  Cusubaldo  B  1;  Cusabaldo  G  5b.c;  Cumsubald  A  2.  '4;  Consubaldo  A  5.  6 ; 
Cusubardo  B  2;  Cusuald  E  1.  H  1  ;  Chusual  C3;  Cusual  C  '1  II;  Cuswald  C  4b ; 
Cusuphald  G  3;  Cusupbald  G  5a;  Chusupald  F  2;  Teotbald  D  1;  Theotbald  D  la; 
Theodcbaldo    D   2.  "3.   3.  4.   5.  e)   quem  A  1;    quam      -     tradidit    post  add.  F  2, 

dts.  F  '2;   —    ipse  deest  F.  G.  H  3 ;  q.    hodie    F  1  ;  —    hab.  u.  des.  F  5.  f)  ita 

vetustiores  codices  Itoc  loco  et  plerumque;  Garipalo  hoc  loco  A  3,  alibi  Gariobald;  Ga- 
ripaldus  B  1 ;  Garlbald  plerique  D  (r/.  infra  IV,  39).  g)  coniugio  E  1.  F.  G  1  —  4.  I  2. 
h)  tertia  F  1.  G  1.  4.  i)  Salinguam  E  1.  G4;  Saligam  C  4b.  k)ipsamn.  Fl. 
1)  que(ae)  F  1.  G  1.  m)  Vultari  (uultari)  A  1  {post  ultari).  G  *5  ;  Vulthari  F4; 
Waltharl  C  2.  G  l.  2;  Walttari  F  1;  Waltharium  G  5b ;  AValteri  F  2.  5 ;  Waltari 
corr.  Waltariht  D  1 ;  Waltarith  D  "3a.  3.  4.  5  ;  Paltharit  D  2.  n)  qui  quid  (?) 
corr.  quique  F  1;  qui  iam  G  1  —  4,  ubi  postea  iam  deest;  quique  iam  .  .  .  iam  oct. 
II.   —  Wachonem    F  1.  G  1.  o)  nonus   B   1.   2.         p)  homnes    corr.    hi  omnes 

F  1;    hi    deest   F  2.  3.   5.    G  1—5;  isti  F  4.  q)  Litingi    A  "2.  5.  6.    E    1.    H  1; 

Litingui  A  5b.  H  5;  Lothingi  D  3;  Latingi  F  1  (superscr.  vel  adalingi).  G  2.  3 
{corr.  Latini)  4.  '5.  5a.  6;  Latini  G  3a;  Latini  a  rege  Latino  dicti  sunt  (fuerunt 
G  5b)  G  5b.  c;  adalingi  B.  I  3.  K  1.  r)  etenim  A  2.  "3.  '4.  B  1.  D  2.  3.  E  1. 
s)  quendam  C  "1     D  1.  G  1.  3;  quandam  G  2.  t)  lilius  Wachonis  add.  B  1.  2?  3. 

u)  qnatuor  B  2.  3;  c.  septem  annorum  G.  v)  deest  F  1.  G  1.  2.  w)  decimus 
B  1.  2.  3.  x)  Audan  C  '1.  2  {postea  Aldoni).  D  1.  I  1  ;  Auduin  saepius  G  1.  3. 
4.  5;  Audohin  et  Auduin,  postea  Audoin  F  1;  Odwiui  6  2  const.;  Otwini  1  la  const. 
y)  deest  G  2.  2a.  z)  Panoniam   G   1;  Panonia  F   1.   G  3;  Paunonia  B   1.   3. 


1)  uni  ex  suis  qui  dicebatur  Paulus  aJjecit,  non  animadvertens,  de 
Oaribaldo  Bajoariorum  duce  ense  sermonem.   Cf.  Gregor.    Turon.  IV,  9. 

2)  Cf.  p.  68  n.  1.  3)  Haec  Pauli  sunt  verha.  4)  Waltari  locus 
datur  in  regiis  fastis  a  Paulo,  itemque  a  rege  Bothari,  exploso  patre 
Wachone,  non  alia,  ut  opinor,  ex  causa,  nisi  quod  puerulus  iste  regiae 
Clafonis  prosapiae  princeps,  etsi  adnitente  patre  regnum  per  vim  ohti- 
nuerit  ,  vivo  adhuc  Hidelchi,  ut  Procopius  refert  citato  cap.  35,  jure 
patriisque  legibus  confirmatum  suh  Audoini  tutela,  brevi  licet  spatio, 
administraverit.  BI.  5j  Ovmia  ex  Orig.,  sed  non  multo  post  tempore 
Pauli  additamentum.  —  Cf.  Procop,  de  h,  G.  III,  33. 


70  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

'p.  61.  *23.      Gepidii    igitur   ac    Langobardi   conceptam^    iam 

dudum  rixani  tandem  parturiunt,  bellumque  ab  utrisque  par- 
tibus  praeparatur.  Commisso  itaque  proelio,  dura  ambae 
acies  fortiter  dimicarent  ct  neutra''  alteri  cederef^,  contigit, 
ut  in  ipso  certamine  Alboin*^,  filius  Audoin,  et  Turismodus'^, 
Turisindi*'  filius,  sibi  obvii  iierent.  Quem  Alboin  spata 
percutiens,  de  equo  praecipitatum  extincxit.  Cernentes 
Gepidi,  regis  filium ,  per  quem  magna  ex  parte  bellum  con- 
stiterat,  interisse,  mox  dissolutis  animis  fugam  iniunt^.  Quos 
Langobardi  insequentes  acriter  stemunt.  Caesisque  quam 
pku'imis,  ad  detrahcnda  occisorum  spolia  revertuntur.  Cum- 
que  peracta  Langobardi  victoria  ad  sedes  proprias  remc- 
assent,  regi  suo  Audoin  suggerunt,  ut  eius  Alboin  comdva 
fieret,  cuius  virtute  in  proelio  victoriam  cepissent'';  ut,  qui' 
patri''  in  periculo,  ita  et  in  convivio  comes  esset.  Quibus 
Audoin  respondit,  se  hoc  facere  minime  posse'^  ne  ritura 
gentis  infringeret.  'Scitis',  inquit,  'non  esse  aput  nos  con- 
suetudinem,  ut  regis  cum  patre  filius  prandeaf",  nisi  prius 
a  rege"  gentis  exterae  arma  suscipiat'. 

24.  His  Alboin  a  patre  auditis,  quadraginta  sokimmodo 
secum  iuvenes  tollens,  ad  Tm"isinclum,  cum  quo  dudumo 
belhim  gesserat,  regem  Gepidorum,  profectus  est,  causamque 
quaP  venerat  intimavit.  Qui  eum  benigne  suscipiens,  ad 
suum  convivium  invitavit  atque  ad  suam  dexteram,  ubi  Turis- 
modus,  eius  quondam  fikus,  sedere  consueverat,  coHocavit. 
Inter  haec  dum  variii  apparatus  epuLas  cajDcrent,  Turisin- 
dus  iam  dudum  sessionem  fiki  mente  revolvens  natique  funus 
ad""  animum  reducens*  praesentemque  peremptorem^  eius 
loco    resedere"    conspiciens,   aka   trakens^    suspiria^^,    sese 

a)  concepta  —  rixa  F  1.  G  1.  2;  coucepta  G  3a.  b)  ne  ultra  A  2.  B  2.  G  3.  *5; 
ne    alter    A  3.  c)   caderent    E   1.    F  1.  4.    G  1—4.   "5.  d)  Albuin    F   1.    5. 

G  1.  3.  4.  5.  6;     Albwini    O  2    const.  e)  Thurism.    G  2,  alii.  f)  Turisendi 

A  3.  *3  et  postea  I  1,  aUi;  Thurisindi  C  2.  D  2.  F  5.  G  2.  5b.c;  Turissindi  D  3.  4; 
Turisingi  H  1;  Torisindus  G  4  infra  semel.  —  regis  post  add.  F  1.  g)  ita  A  1. 
2.  3.  B  1.  F  1.  G  1.  3a,  alii;  inniunt  G  3;  ineunt  G  2.  I  1,  alii  —  in  f.  vertuntur 
G  5c,  «Ji  Quos  —  sternunt  des.  h)  coucepisseut  A  2;  cepissetAS.  G  1.  4  .'5.  11.2; 
e§pisse  G  3.  3a;  c.  v.  (virtate  F  1)  in  pr.  virtutem  cepissent  F  1.  2.  5;  c.  in 
pr.  virlute  c.  F  4.  G  1.  3.  3a.  4;  c.  in  pr.  virtutem  c.  G  2.  '5.  5a.  c;  suscepissent 
C  4b;    cuius  —  esset  des.    C  1—3.  5.    D.  i)  que    A  1.   2.  5.  6.    B   1  (q).      C  4b. 

E  1.  F  1;  quomodo  G  5a;  sicMt  post  add.  F  1.  k)  par   G  '5.    5a.  b;   par    fuerat 

I  Ib.  —  in  praelio  G  5c.  1)  posset  F  1.  G  1.  m)  pranderet  G  1.  2.  —  ut  r. 
f.  cum  A  '3.  n)  agere  F  1  {corr.  a  rege);  ageret  G  1  (corr.  a  rege  ut) :  a  rege 
e  corr.  G  2;    ut    hoc    agere    possit    extera  G  4.  o)  deest    B   1  ;  c.    quodam  F   1. 

p)  quam  F  4.  G  1.  3;  propter  quam  G  2.  4;  pro  qua  G  1  e  corr.,  G  *5.  5b.  I  1. 
(l)  varios  apparatus  epularum  G  2 ;  varias  apparatas  epulas  G  3a.  r)  f.  animum 
ad  memoriam  B  1 ;  ad  memoriam  B  2.  s)  ducens  F.  G.         t)  redemptorem  A  2. 

u)  sedere  A  '3.         v)  retrahens  A2;  t.  a.  pectore  s.  B  1.  w)  indpit  C  1,  primo 

quaternione  deperdito. 

1)  Haec  adhelliim  Inter  Langohardos  et  Gepidos  gestinn,  de  qiio  Jordanis 
de  R.  8.  p.  122  (Gruter)  agit,  pertinere  videntur.  Cf,  ^^raeterea  Procop. 
III,  33  sq.  IV,  18  sq.,  qui  de  tribus  bellis  refert.     BE. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  71 

continere  non*  potuil,  sed  tandem  dolor  in  voce''  erupit: 
^Amabilis',  inquit,  ^mihi  locus  iste  est<=,  sed  persona  quae  in 
eo  residet  satis  ad  videndum  gravis*^'.  Tunc  regis  alter  qui 
aderat  tilius,  pati'is  sermone  stimulatus,  Langobardos  iniuriis 
lacessere  coepit,  asserens  eos,  quia  a  suris  inferius  ^  candidis 
utebantur  fasceolis,  equabus  quibus  crure  ^  tenus  pedes  albi  s 
sunt  similes  esse,  dicens:  'Fetilae''  sunt  equae,  quas  simi- 
latis''.  Timc  unus  e  Langobardis  ad  haec  ita  respondit: 
^Perge',  ait,  'in  campum  Asfeld"^,  ibique  procul  dubio  poteris 
*experiri,  quam  valide  istae^  quas  equas  nominas  praevalent™'?.  62. 
calcitrare;  ubi  sic  tui  dispersa  sunt  ossa  germani  quemad- 
modum  vilis  iumenti"  in  mediis  pratis'.  His"  auditis,  Gepidi 
confusionem  ferre  non  valentes  p,  vehementer  in  ira^i  commoti 
sunt  manifestasque  •■  iniurias  vindicare  nituntur;  Langobardi 
econtra  parati  ad  bellum,  omnes  ad  gladiorum^  capulos' 
manus  iniciunt.  Tunc  rex  a  niensa  prosiliens,  sese  in  me- 
dium  obiecit  suosque"  ab  ira  belloque^  conpescuit,  intermi- 
nans  primitus^^  eum  puniri,  qui  primus  pugnam''  commisisset ; 
non  esse  victoriam  >'  Deo  placitam,  dicens,  cum  quis  in  domo 
propria  hospitem  perimit^.  Sic  denique  iurgio  conpresso, 
iam  deinceps  laetis  animis  convivium^  peragunt.  Sumensque 
Turisindus''  arma  Turismodi  hhi  sui,  ea  Alboin  tradidit, 
eumque  cum'^  pace  incolomem  ad  patris  regnum  remisit. 
Reversus  ad  patrem  Alboin,  eius  dehinc''  conviva  effectus 
est*'.  Qui  dum  cum  patre  laetus  regias  delicias  caperet,  or- 
dine  cuncta  retidit,  quaef  illi  aput  Gepidos«  in  Turismodi'» 
regia'  contigissent.  Mirantur  qui  aderant  et  laudant  audaciam'' 
Alboin,nec  minus  adtolhmthaudibus'  Turisindi  maximam"' lidem. 

a)  c.    ultra    non    valens    B   1.  b)  voeem    A  3.    C  *1.  4.  5.    F  2.  (t  2.  5e.    I  1. 

c)  deest  D   2.  '3.   3.  d)  deest  C   1 ;    g.  est  F.   G.  I  2.  e)  deest  D;  assuris  corr. 

a  suris  F  1.  Gl;  ausuris  corr.  a  suris  A  2.  G3;  a  post  add.  D  1.  f)  crurum  G  2. 
g)  deest  G  4;  illis  G  1.  2.  3.  —  sunt  deest  F  (post  add.  F  1).  G;  quibus 
sunt  G5a.  c.  h)  ita  (==  foetulae)  A  1.  '2.  2  {corr.  fetiles).  *3.  3.  7;  fetiles  A  5.6. 
E  1.  F  1.  4.  G  1.  2.  3.  5a.  H  5a.  I  2 ;  fetite  C  '1;  fetule  C  4b.  5;  fecile  D  1, 
corr.  fetide  D  "Sa;  fecule  D  '3;  fetide  B  (B  3  €  corr.).  D  3.  4.  5,  e  corr.  etiam  F  2. 
G  1;  fert  ille  C  1;  fertiles  C  2.  G  3a.  4.  *5.  5b.  c.  H  1;  facile  D  la.  2;  faciles 
F  *2;  felices  I  1.  i)  simulatis  G  1.  3.  4.  II.  2;  simiUisti  B  1.  k)  Affeld  C  5. 
F  2.  G  2;  Affclt  D  3.  I   2;  Afeld  G  5b;  Hasfelt  C2;  Feld  B.  D   2.  1)   isti  A '2. 

B.  C  2.  G  1.  2.  3a.  4.  *5.  5a.  b.  H  1.  —  quos  B  1.  m)  deest  B  1,  uhi  in  quater- 
nionis  primifine  caleitrare  —  pratis  alia  manu  suppleta  sunt.  n)  iumentis  F  1.  G  1. 
o)   Igitur  Iiis  alia  manu  in  secundo    quaternione    pergente  B   1.  p)  quam    a  Lan- 

gobardis    perpessi    fuerant    add.  B   1.   2.  q)  iram    G  5b.  c;    v.    ita  G  3. 

r)  manifesliusque  G.  s)    gladium    F  1.  4.    G   1.  3;    gladii    G  4.  t)    capulas 

C   1.   2.  D   2.    G   2.  I  2.  u)   suos    A  3.    G  3.  v)  deest    C   1;    que    deest  A  3. 

■vv)  prius  A  2.  x)  pugna    F   1.  G  1.         y)  victoria    —    placita  F  1.         z)  peribit 

A  2;  perimat  G  2;  perhimet  G  1.  3;  perimeret  G  4.  a)  consilium  F.  G.  b)  Tu- 
risendus  hoc  loco  et    infra  A   1.  B   1.  D    1;    Turinsindus  G  3.  c)  in  G  2;    c.  p. 

des.^Pl.  d)  eiusdcm  hinc  A  5.  6.  C.  D.  E  1  ;  eiusdcm  abhinc  c.  C  *1  ;  eiusdemque 
c.  F.  G.         c)  deest  C  1.  2.         f)  qui  F  1.   G  3  ;  quid  F  4.   G  1.  2.  g)   Gepidis  F  1. 

h)  Turis(s)indi  A  5.  C  4b.  D  2.  3.  F  2.  H  1,  e  corr.  D  5.  F  1.  1  2;  Turismundi 
corr.   Turismodi    D   1;    deest  1  3.  i)  rogione    G;    rcgia  aula    C  5;    convivio  H   1. 

k)  audacia  B  1.       1)  deest  F.  G.       m)  maximeF  1.  G  4;  maximae  G  1.  3;  magnam  C  t. 


72  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

25.  Hac  tempestate  lustinianus  augustus  Romanura 
imperium  felici  sorte  regebat.  Qui  et  bella  prospere  gessit 
et  in  causis  civilibus  mirificus  extitit.  Nam  per  Belisarium* 
patricium  Persas  fortiter''  devicit,  perque'^  ipsum  Belisarium 
Wandalorum**  gentem,  capto  eorum  rege  Gelismero*,  usque 
ad  internitionem  delevit '  Africamque^  totam  post  annos 
nonaginta  et  sexs  Romano  imperio  restituit^.  Kursumque 
Belisarii  viribus  Gothorum  in  Italia  gentem,  capto''  Witi- 
chis'  eorum  rege,  superavit.  Mauros  quoque  post  haec'' 
Africam'  infestantes  eorumque  regem  Amtalan™  per  lohan- 
nem  exconsule"  mirabili  virtute  protrivit»-^.  Pari  etiam  modo 
et  ahas  gentes  belli  iure  conpressit.  Quam  ob  causam  propter 
horum  omnium  victorias,  ut  Alamannicus,  GothicusP,  Fran- 
'p.  63.  cicus,  Germanicus,  ^Anticus^,  Alanicus'",  WandaHcus  Afi-ica- 
nusque  diceretur,  habere  agnomina  ^  meruit  *.  Leges  quoque 
Romanorum ',  quarmn  prohxitas  uimia "  erat  et  inutihs  dis- 
sonantia,  mirabih  brevitate  eorrexit.  Nam  omnes  constitutiones 
principum,  quae^'  utique  midtis  in  vokiminibus  habebantur, 
intra  duodecim  hbros  coartavit  eodemque^  vohimen  codicem 

a)  Bilisarium  A  5.  6.  G  1.  2.  '3  (uli  hoc  exstat  capituhim).  3.  4.  '5.  5a.  b.  I  2;  Vi- 
lisarium  E   1 ;    Bellisarium    C  4b.    D  la.   '3a.  b)  deest    G  3.  c)  per    (luem 

F  1.   G  1.  d)  Wandolorum  F   1.   Gl;  Wandelorum  G  4;  in  codice  G  '5  sequentia 

usque  ad  Neapolim  (II,  5)  II,  23.  inseruntur,  codicis,  quem  secutus  est,  quaternione 
falso  loco  a  biblopega  posito.  e)  Gelismelo  A  '3.  f)  Affr.  G  3.  4,  alii,  g)  VII. 
F  2.  I  3.  h)  gentem  capta    D   1.   G  4;    gente    capta  C  '1.   1.   2.  i)  Withichis 

A  3;  Uutichis  A  '3;  Withicis  C  2.  4b.  5.  D  2  :  Witigis  D  3.  4,  e  corr.  D  5;  Wi- 
taehis  B  1;  Wintichis  E  1;  Vintichis  F  3;  Witichisi  F  1.  5;  Withichisi  F  4;  Witi- 
hisi  G  5c;  Withigiso  G  2;  Withisi  G  1.  "3.  3.  5a;  Wittisi  G  4:  Wilticis  H  1. 
k)  hoc    F   1.  1)  Africa    B   1.  m)  Antalan    D   *3a.  3.    4.   5;   Amtalon    A  5.  6; 

Amtalam  C  1.  2.  D  la.  H  1 ;  Amtalem  E  1;  Amthalam  G  3.  4;  Attalam  e  corr. 
F  1,  et  Ua  F  2.  3.  G  5c;  Atthalam  G  3a;  Ampthalam  F  5;  Attilam  F  4. 
n)  ita  A  2.  C  1.  4b.  5.  F  1  ;  exeonsulem  A  1.  G  1.  2,  aUi\  proconsulem  F  4; 
consulem   G  3.  4.  o)  protrivit  —   belli  des.  G  3.  4.         p)   G.  Fr.  Cerm.  Anticus 

des.  G  3.  4.  L;  G.  Fr.  Germ.  des.  C.  D  1  {ubi  Goth.  Fr.  post  add.);  Fr.  Germ. 
des.  D  2—10.  I  lc;  Germ.  deest  D  la,  ubi  ita  legitur:  Alam.  Ant.  Alan.  Goth.  Franc. 
Wand.  Afr.  q)  Alticus  A  5.   5b.   6.  C  5;  Articus  E  4,  corr.  Anticus  D5;  Atticus 

D  3.  4.  5.  8.  F  2.  3.  4.  G  5;  Antiquus  D  2.  "3.  4.  4a.  9.  11.  I  1;  Antiquis  C  *1. 
1.  2.  D   1.   la;  Antiquos  A  '2.  r)  deest  A  3c.  E   1,  ubi  ita  legitur:   Alam.  Wand. 

Goth.  Franc.  Germ.  Ant.  Afric. ;  Abanicus  F  1  {corr.  Avaricus) ;  Abbaricus  F  2; 
Abariaticus  F  5;  Ibanicus  F  4.  G  2.  '3.  3.  4.  6;  Ibonicus  G  5b.  c;  lonicus  G  5a; 
Onicu%  G  '5;  II  codices  C  et  G  conjungens  ita:  Alam.  Antiquus  Fr.  Germ.  Ibanicus 
Alanicus  Wand.  s)   acnomina  A  *2;  aucnomina  corr.  acnomina  B   1;  hacnomina 

E  1.  F  1;  ha(e)c  nomina  A  3.  B  2.  G  1.  2.  '3.  4.  5a;  hanc  nomina  G  3;  haec 
omnia  nomina  G  5b;    cognomina    H  1.  t)  Romang    (?)  F   1;    Romanas  G  2.   2a. 

5c,  e  corr.   G  1.  3  ;  Romani  G  '3.  3.  u)  uomina  F   1   (corr.    nou  miuima) ;  nomi- 

navit  et  G  1.  *3.  3.  6;  p.  supertiua  et  i.  d.  fuit  m.  G  4  ;  q.  non  erat  pr.  renovavit 
et  inutiles  dissonantias  m.  G  2 ;  pr.  gravabat  minoravit  et  inutiles  dissonantias  m.  G  5. 
v)  deest   C  '1.  w)  ita    A  1.   '2.   2.    B  1.  D   1    (corr.    eundem).    la.    F   1;    eodem 

quoque  E  1;  eodem  G  1.  3;  ad  (corr.  et)  eodem  G  '3;  eundemque  A  3.  B  2.  F  5. 
H  1;  idemque  A  5.  6 ;  eidemque  corr.  idemque  G  2:  idem  G  3a;  et  idem  G  4. 
*5.  5a.  b.   6;  ipsumque  C   1.  I  1;  ipsum  quoque  0  2.    —  volumen  post  del.  D   1. 

1)  Haec  ex  Isidoro  Paulus  sumsisse  videtur,  2  i  Cf.  Marii  chron.  Pau- 
lum  iisdemquihus  hunc  Fastis  usum  esse,  Jacohi  p.  85.  monuit;  cf,  JI,  14, 
3)  Cf.  Jord.  de  E.  S.  4)  Haec  et  sequentia  ex  Digestorum  praefa- 
tione  vel  juris  Roviani  epitome  surata  videntur;  cf.  Jacobi  p.  88. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  73 

lustinianum  ^  appellari  praecepit.  Rursumque  singulorum 
magistratuum^  sive  iudicum  leges,  quae  usque  ad  duo  milia 
pene  libros  erant  extensae,  intra*^  quinquaginta  librorum 
numeriun  redegit,  eumque  codicem  digestorum  sive  pandec- 
tarum**  vocabulo  nuncupavit.  Quattuor  etiam  institutionum 
libros,  in  quibus  breviter  universarum  legum  textus  con- 
prehenditur,  noviter  conposuit.  Novas  quoque  leges,  quas® 
ipse  statuerat,  in  unum  volumen''  redactass,  •eodem'' codicem 
novellam'  nuncupari  sancivit.  Extruxit  quoque  idem  princeps 
intra  urbem  Constantinopolim  '^  Christo  domino,  qui  est  sapi- 
entia'  Dei  patris,  temphim,  quod  Greco  vocabulo  Agian 
Sophian,  id  est  sanctam  sapientiam,  nominavit.  Cuius  opus 
adeo  cuncta  aedificia  excelHt,  ut  in  totis  terrarum  spatiis 
huic'"  simile  non  possit  inveniri,  Erat  enim  hic  princeps 
fide  cathohcus,  in  operibus  rcctus,  in  iudiciis  iustus ;  ideoque 
ei  omnia  concurrebant  in  bonum.  Huius  temporibus  Cas- 
siodorus  aput  urbem  Romam"  tam  seculari  quam  divina 
scientia  claruit.  Qui  inter  cetera»  quae  nobihter  scripsit? 
psalmorum  praecipue  occulta  potentissirae  i  reseravit.  Hic 
primitus  consul,  deinde  senator"",  ad  postremum  vero  mona- 
chus*  exstitit.  Hoc  etiam  tempore  Dionisius'  abba  in  urbe 
Roma  constitutus  pascale"  calcuhim  miranda  argumentatione 
conposuit'.  Tunc  quoque  aput  Constantinopohm  Priscianus 
Caesariensis  gramaticae  artis,  ut  ita  dixerim,  profunda  ri- 
matus  est.  Tuncque  ^  nihilominus  Arator,  Romanae  ecclesiae 
subdiaconus,  poeta  mirabihs,  apostolorum  actus  versibus 
exametris  exaravit  ^. 

26.     His^-2  quoque  diebus  beatissimus  Benedictus  pater  et 
prius  in  loco    qui  Subkcusy-^  'dicitur,    qui    ab    urbe  Roma'p.64. 

a)  lustiuiaui    A  3.    D  '3.  3.  5.  9.    F  3;     lustiniaueum    D   2.    G  5c ;     deest    A  5.  6. 

b)  magistratus  F  1;  magistratum  G  1.  c)  deest  C  1.  2.  D  la.  3.  d)  pande- 
tarum  E  1.  F  1.  3.  G  1.  2.  *3.  3.  4;  pandotarum  G  5a;  pandactarum  F  2;  pan- 
dattarum  F  5.  e)  deest  Bl.  f)  volumine  F  1.  g)  reductas  Gl — 4;  redactos 
D  1;  redactis  G  "5.  5c.  G  Neap.  h)  ita  A  1.  "2.  2.  3.  B  1.  C  1.  D  1.  E  1.  F  1. 
G  1.  *3.  3  ;  cunniue  G  2;  eundem  e  corr.  D,  alii,  G.  Seap.  i)  novella  C  1.  2. 
D  1.  nobellum  G  "3  ;  legem  novellam  G  *6.  5b.  c.  k)  Coustantinopoli  F  1. 
1)  sapientiam  F  1.       m)  illuc  (V)  similem  corr.  huic  simile  F  1.       n)  Komanam  A  *3. 

0)  cetheri  A  1.  —  quem  A  2.  p)  conscripsit  G  1.  2.  '3.  3.  q)  deest  D  2. 
r)  sanator  A  2;  salva  C  2.  G  3a.  s)  monachum  F  1.  t)  Diun.  G  1. 
u)  ita  A  1.  B  2.  F  2.  3.  4;  paschale  A  '2.  2.  3.  6.  B  1.  C  1.  2.  3.  D.  F  1.  G  1. 
2.  '3.  5a.  I  3;  pascalem  F  5.  G  S.  4.  5c;  paschalem  alii.  v)  Tunc  quoque  A2? 
B  1.  G  3,  alii;  Tunc  C  *1.  1.  D  1.  w)  ap.  —  exaravit  des.  G  2.  x)  varias  lec- 
tiones  codicum  Casinensium,  aliorumque  qui  singula  contincnt  carmina  {Arch.  X,  p.  280, 
adde:  14)  Laurentianum  XVI,  28.  s.  XI.  inc;  15)  ottohonianum  477,  «.  XII)  indi- 
cavimus:  Ed(itio)  1.  y)  Sublacu  C  *1.  1  {corr.  Sublacus).  D  1.  F  1.  3.  G  1.  2. 
'3.  4;  Sublaco  G  5b. 

1)  Cf.  Beda,   quem  tamen  hoc  loco  a  Paulo  exscrlptum  vix  crediderm. 

2)  Quae  hoc  cap.  continentur  jam  ante  Langohardorum  historiam  sepa- 
ratiyn  edidit  Paulus ;  eaque  ex  codd.  Casinensibus  imprimi  fecit  Bethmann 
Arch.  -Y,  p.  325  sqq.  3)  Subiaco. 


74  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

quaclraginta  milibus  abesf*,  et  postea  in  castro  Cassini'',  quod 
Arx<=- 1  appellatur,  et  magnae  vitae*^  meritis  et  apostolicis 
^■irtutibus  efFulsit^.  Cuius  vitam'',  sicut  notum  est,  beatus 
papa  Gregorius  in  suis  clialogis  suavi  seiinone  conposuit. 
Egos  quoque  pro  parvitate  ingenii*»  mei  ad  honorem  tanti 
patris  singula  eius  miracula  per  singula  distica '  clegiaco 
metro  lioc  modo  contexui  ^ : 

Ordiar  unde  tuos,  sacer  o  Benedicte,  triumphos, 

Virtutum  cumulos  ordiar  unde  tuos? 
Euge,  beate  pater,  meritum  qui  nomine  prodis, 

Fulgida  lux  secli',  euge,  beate  j^ater! 
Kursia^^  plaude  satis  tanto  sublimis  akimno; 

Astra  ferens  mundo,  Nursia,  plaude  satis! 
0  puerile  decus,  transcendens  moribus  annos"" 

Exuperansque  senes,  o  puerile  decus ! 
Flos,  paradise,  tuus  despexit  florida  muudi: 

Sprevit  opes  Romae  flos,  paradise,  tuus. 
Yas*  pedagoga  tulit  diremptum  pectore  tristi: 

Laeta  reformatum  vas  pedagoga  tulit. 
Urbe  vocamen  habens"  tyronem  cautibus  abdit°; 

Fert  pietatis  opem  Urbe  vocamen  habens. 
Laudibus  antra  sonant  mortahbus  abdita  cunctis; 

Cognita,  Christe,  tibi  laudibus  antra  sonant. 
Frigora,  flabra,  nives  perfersP  tribus  impiger  anuis ; 

Tempnis  amore  Dei  frigora,   flabra^  nives. 

*)  Glossas  manvs  s.  X.  XI.  ahldnc  mulfas  codici  D  1  intulit,  e.  gr. 
vas:  capistrium  ;  pedagoga  :  nutrix  ;  tulit:  attulit;  diremtutn  :  scissum. 
Quas  omnes  exscribere  longiim   erat. 

a)  abens  A  2.  b)  Casiui  A  '2.  2.  C  "1.  D  1  (corr.  Casino).  F  3.  G  1.  2.  '3;  Cas- 
sino  A  '3.  D  2.  '3.  8  13;  Casino  Ed.  1.  Cas.  1.  2;  Cassiani  e  corr.  F  1.  c)  ita 
Ed.  1.  Cas.  A  1.  "3.  5.  8;  arum  corr.  arx  El;  arum  A  3.  B  1.  2.  3.  13;  aric  A6; 
harum  A  2.  D ;  darum  {vel  clarum)  F.  G  (darum  corr.  ars  F  2) ;  barum  A  4.  C  1.  2 ; 
baurum  H  1  ;  aurum  A  '2.  3c;    bacrum  I  1-  d)  vir  F  1.  4.   G.  —  magnae  corr. 

magnis  G  1,  et  ita  G4  6;  vir  magnae  virtutis  a.  v.  G5;  magnis  iuxta  meritis  F  5. 
e)  effusit  A  1;  fulsit  Ed.  1.         f)  vita    F   1.    G   1.  g)   reUqua    hujiis    capituU    des. 

A  5.  5a.  6.  7.  h)  parvitatem  G  1.  —  genii  F  1.  i)  disticon  G2;  elogico  Al; 
dicta  mistica  {haec  excorr.)  §legi  et  quo  metro  G  3 ;  m.  distincte  per  metrumG5a; 
distincte  elegiaco  disticon  m.  G5c;  m.  distingam  elegiaco  metro  Ct  *5.  k)  seqtiens 
carmen  et  quae  seqimntur  nsque  ad  /new  hyinni  des.  A  "2.  I  3.  Primum  solummodo 
distichon  habet  E  1,  addito:  Et  cetera,  sed  in  co.lce  libri  carmen  suppleiit.  Carmina  et 
cetera  usque  ad  capitis  finem  desunt  F.  G  {praeter  G  5c) ;  G  6  alia  manu  coaeia  sup- 
plevit  priorem  carminis  partem:  Ordiar  —  mens  quibus  una  fuit.  F  2  foUo  post 
adjecto  carminum  initia  exhibuit.  ira  G  1  in  marg.  corr.  notavit :  deest.  1)  seelis  A  2. 
m)  aevum  Ed.  1.  n)  habet  A  1.  o)   abdii  A   1.  p)  frestribus   impier  C  1  ; 

fers  tribus  C  '1.  D  1.  I  1;  inpier  corr.  inpiger  II.  —  alacer  Ed.  1.  codd.  5.  6. 
Belhm. 

1)  Hunc  plebs  stulta  locum  quondam  vocitaverat  Arcem  Marcus  in  versi- 
bus.  BE.    2)  Cf.  Vita  S.  Benedicfilibro  II.  dialogorum  a  Gregorio  M.  scripta. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  75 

Fraus  veneranda  placet,  pietatis  furta  probantur. 

Qua  sacer  altus  erat,  fraus  veneranda  placet. 
Signat  adesse  dapes  agapes,  sed  lividus*  obstat; 

Nil  niinus  alma  fides  signat  adesse  dapes. 
Orgia  rite  colit,  Christo  qui  accommodat  ^"  aurem; 

Abstemium  pascens,  orgia  rite  colit. 
"Pabula  grata  ferunt  avidi  ad  spelea  subulci;  'p.  65. 

Pectoribus  laetis  pabula  grata  ferunt. 
Ignis*^  ab  igne  perit,  lacerant  dum  viscera  sentes; 

Carneus  aethereo  ignis  ab  igne  perit. 
Pestis  iniqua  latens  procul  est  deprensa  sagaci; 

Non  tulit  arma  crucis  pestis  iniqua  latens. 
Lenia  flagra  vagam  sistunt  moderamine  mentem ; 

Excludunt  pestem  lenia  flagra  vagam. 
Unda  perennis  aquae  nativo  e  marmore  manat; 

Arida  corda  rigat  unda  perennis  aquae. 
Gurgitis  ima,  calybs  capulo  divulse,  petisti; 

Deseris  alta  petens  gurgitis  ima,  calybs. 
lussa  paterna  gerens  dilapsus  vivif*  in  aequor; 

Currit  vectus  aquis  iussa  paterna  gerens. 
Praebuit  unda  viam  prumpto  ad  praecepta  magistri; 

Cursori  ignaro  praebuit  unda  viam. 
Tu  quoque,  parve  puer,  raperis,  nec  occidis,  undis ; 

Testis  ades  verax  tu*'  quoque,  parve  puer. 
Perfida  corda  gemunt  stimulis  agitata  malignis; 

Tartareis  flammis  perfida  corda  gemunt. 
Fert  ahmenta  corax  digitis  oblata  benignis; 

Dira  procul  iussus  ^  fert  ahmenta  corax. 
Pectora  sacra  dolent  inimicums  labe  peremptum; 

Discipuli  excessum  pectora  sacra  dolent. 
Lyris  amoena  petens  ducibus  comitaris  opimis; 

Caelitus  adtraheris  Lyris^  amoena  petens. 
Anguis  inique,  furis,  luco"^  spoliatus  et  aris; 

Amissis  populis,  anguis  inique,  furis. 
Improbe  sessor ',  abi,  sine  dentur  marmora  muris! 

Cogeris  imperio;  improbe  sessor,  abi! 
Cernitur  ignis  edax  falsis  insurgere  flammis, 

Nec  tibi,  gemma  micans,  cernitur  ignis  cdax. 

a)  libidus    A   1.   D   1;    lidibus  A  2.  b)  quiacoraodat    A  1.    B  2;    quia  commodat 

A  2.  D  1.  E  1.  H  1.  I  1  ;  quia  comendat  C  1;  qui  commodat  B  la.  F  4.  H  5; 
quod  coramedat  G  5c.  e)  Ignis   —  perit  duo  versus  erasi  C  '1.  d)   currit  C. 

D.  H  1.  e)  tu  quoquo  —  scmper  metuis  cles.  E  1.  f)  iussis  A  2.  g)  inimicura 
—  dolent  des.  C  *l.  1.  .3.  D  1  (jwst  suppl.).  I  1;  inimicum  —  excessum  des.  C  2.  I  lc. 
h)  loco  A    1.  2.    C.  H   1.  I   1  ;    loquo  D   1;    lueos  B   1.   2.  i)   improbos   oxorabis 

reliquo  versn  omisso  B    1 . 

1)  In  Casinum  montem  venlt,  qiia  Lyrls  amnis  ad  radices  lahitur,     BI. 


76  PAULI  mSTOEIA  LANGOBAEDORUM.     LIB.  I. 

Dum  sti'uitiir  paries,  lacerantur  viscera*  fratris; 

Sospes  adest  frater,  dum  struitur  paries. 
Abdita  facta  patent,  patulo  produntur  edaces; 

Muneris  accepti  abdita  facta  patent. 
Saeve  tyranne,  tuae  frustrantur''  retia  fraudis; 

Frena  capis  vitae,  saeve  t}a*anne,  tuae. 
Moenia  celsa  Numae  nuUo  subruentur<=  ab  hoste; 

Turbo,  ait,  evertef  moenia  celsa  Numae. 
Plecteris  hoste  gravi,  ne  lites  munus^   ad  aram; 

Munera  fers  aris;  plecteris  hoste  gravi. 
'p.  66.  "  Omnia  septa  gregis  praescitum  est  tradita  genti; 

Gens  eadem  reparat  omnia  septa  gregis  •. 
Fraudis  araice  puer,  suado  captaris  ab  ydro: 

Ydro  non  caperis,  fi'audis  amice  puer. 
Mens  tumefacta,  sile,  tacita  et  ne  carpe  videntem! 

Cuncta  patent  vati ;  mens  tumefacta  ^  sile ! 
Pellitur  atra  fames  delatis  caelitus  escis; 

Nilominus  mentis  pellitur  atra  fames. 
Pectora  cuncta  stupent,  quod  eras  sine  corpore  praesens; 

Quod  pervisa  mones  ?,  pectora  cuneta  stupent. 
Vocis''  ad  imperium  tempnunt  dare  fi-ena  loquelis; 

E  bustis  fugiunt  vocis  ad  imperium. 
Vocis  ad  imperium  sacris  non  esse  sinuntur; 

Intersunt  sacris  vocis  ad  imperium, 
Tellus  hiulca  sinu  corpus  propellit  humatum; 

lussa  tenet  corpus  tellus  hiulca  sinu. 
Perfidus  ille  draco  mulcet '  properare  fugacem ; 

Sistit  iter  vetitum  perfidus  ille  draco. 
Exitiale  malum  capitis  decussit  honorem; 

It  procul  imperiis  exitiale  malum. 
Fulva  metalla  pius'',  nec  habet,  promittit  egenti; 

Caelitus  excepit  fulva  metaUa  pius. 
Tu  miserande,  cutem  variant  cui  feUa'  colubrae'", 

Incolumem  recipis,  tu  miserande,  cutem. 

a)  biscena  ff.  C  '1.  1.  D  '3a;  al.  bis  gena  fatris  in  marg.  C  1;  corr.  viscera  fr. 
C  "1.  D   1;  patris  A  2.  b)  frustantur   A  1.  c)  ita    A  1.  2.   3.  4.    B  1.    2.    0. 

D  1.  5;  suruuntur  D  3;  subruuntur  D  8.  9;  subigentnr  I  Ib.  c;  vertentur  G  5c; 
rumpantur  F  4:   —    evertentur  Ed.  1.  d)  vertet  A  1;    avertet  A  2;  turba  gravis 

vertet  C  4.  G  5c;  —  allidet  Ed.  1.  e)  unus  C.  D.  II.  f)  mentium  facta  Al; 
t.  stupent  A  4.  g)  mones  C.  D;  monet  eodd.  Cass.  Ed.  1.         h;  hoc  dislichon  om. 

A  2.  C  4.  D  2,  alii  ■.  sequens  deest  A  3.  B  2  {post  suppl.).  3.  i)  militat  ecorr.  Cl, 
k)  Fulvum  et  ala  (alla  B  1.  C  4b.  D  1)  pius  B  1.  2.  2a.  C  1.  4b.  D  1  (Fulva 
e  corr.);    Falva  corr.    Fulva  C  '1.  1)  felle    G  6.    I  Ib.  c,    corr.    pelle  I  1,    et  ita 

G  5c;  falla  I  2.  m)  colubri  Ed.  1. 

1  1  Paulus  noster  Langohardus  et  'tpse  amore  suorum  fortassls  haee 
addit:  Geus  eadem  reparat  omnia  septa  gregis,  quod  utique  verum  est; 
nam  subsequentes  Langohardi  principes  de  Cassinensi  monasterio  atque 
universa  Benedictinoruvi  familia  sunt  optime  meriti.     BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  77 

Aspera  saxa  vitrum  rapiunt,  nec^  frangere  possunt; 

Inlaesum  servant  aspera  saxa  vitrum. 
Cur,  promoeonde''- 1,  times  stillam  praebere  lechiti? 

Dolia,  cerne<=,  fluunt;  cur,  promoconde '',  times? 
Unde  medela  tibi,  spes  est  cur  nuUa  salutis? 

Qui  semper  perimis"^,  unde  medela  tibi? 
Ah  lacrimande^  senex,  hostili  concidis  ictu*'; 

Ictu  sed  resipis,  ah  hacrimande  senex. 
Barbara  lora  manus  ignaras   criminis  arcent; 

Sponte  sua  fugiunt  barbara  lora  manus. 
Hle  superbus  equo  reboans  clamore  minaci, 

Stratus  humi  recubat  ille  sviperbus  equo. 
CoUa  paterna  ferunt  extincti  viscera  nati ; 

Viventem  natum  colla  paterna  ferunt. 
*  Omnia  vincit  amor,  vinxit^  soror  imbre  beatum^;  'p-  67. 

Somnus  abest  oculis;  omnia  vincit  amor. 
Simplicitate  placens  instar  petit  aha  columbae; 

Regna  poli  penetrat  simplicitate  placens. 
O  nimis'  apte  Deo,  mundus  cui  panditur  omnis, 

Abdita  qui  lustras,  o  nimis  •'  apte  Deo ! 
Flammeus'  orbis  habet  iustum  super  aethera  nantem; 

Quem  pius  ussit  amor,  flammeus  orbis  habet. 
Ter  vocitatus  adest  testis  novitatis  habendus; 

Carus  amore  pati-is  ter  vocitatus  adest. 
Dux  bone,  bella  monens  exempHs  pectora  firmas, 

Primus  in  arma  ruis,  dux  bone,  bella  monens. 
Congrua  signa  dedit  vitae  consortia  linquens; 

Ad  vitam  properans  congrua  signa  dedit. 
Psahnicen  assiduus  numquam  dabat  otia  plectro; 

Sacra  canens  obiit  psahiiicen  assiduus. 
Mens  quibus  una  fuit,  tumvdo  retinentm-  eodem; 

Gloria  par  retinet,  mens  quibus  una  fuit. 
Splendida""  visa  via  est  facibus  stipata  coruscis; 

Qua  sacer  ascendit  splendida  visa  via  est. 
Rupea  septa  petens  nancta  est  errore  salutem; 

Errorem  evasit  rupea  septa  petens. 

a)  ne  A  2.  b)  ila  A   2.  4.    B   1.    I  2;    promeconde  corr.    proconde  A   1;  pronio 

conde  corr.  pro  conde  B  2,  el  ita  B  la.  3.  C  '1.  1.  2.  D.  I  1 ;  promocande  F  4; 
promocunde  L  1.  codd.  Gass.  Ed.  1;  precor  unde  0  3  e«  e  corr.  C  '1.  c)  certe 
C  1— 4b.  G  5c.  d)  times  Cl— 5;  timens  C  la;  retines  Ilc;  metuis  D  (1  e  corr.). 
e)   miserande  B   la.  D   1.   G  5c.         f)  deest  A  1.  g)   vincit  B  3.   G  5c.  I  2;  vicit 

B   1   e  corr.   la.   2.   C  "1    e  corr.  D  (1  c  corr.).  h)  beata  D  (1   e  corr.).  i)   omnis 

B.  C.  D;  liominis  erasa  litera  h  I  1;  aperte  D  "^a.  3.  4.  5 ;  et  apte  C  '1.  3,  et 
t  corr.  D  '3.  k)  omnis  et  a.  C  *1.  1)  reliqua  carminis  pars  deest  Ti  1,  foliis  ditobus 
excisis  et    pagina    una  et  dimidia    vaeuis  rdictis;   des.  etian  B  3.  m)  reliqua   hu/us 

eapitis  des.  F  4. 

1)  promu.s  condus  Plauti  est  vocabulum. 


78 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 


Poemata  parva  dedit*  famiilus  pro  mimere  supplex; 

Exul,  inops,  temiis''  poemata  parva  dedit. 
Sintj  precor,  apta  tibi,  caelestis  tramitis  index; 

O  Benedicte  pater,  sint,  precor,  apta  tibi  <= ! 
Ymnum  '^  quoque  singula  eiusdera  patris  miracula  conti- 
nentem  metro  iambico  archiloico  ita  texuimus. 


'p.  68. 


Fratres,  alacri  pcctore 

Venite  concentu  pari, 

Fruamur  huius  inclitae 

Festivitatis  gaudiis. 
Hac^  Benedictus  aurea 

Ostensor  arti  tramitis 

Ad  regna  conscendit  pater, 

Captans  laborum  praemia. 
Effulsit  ut  sidvis  novum, 

Mundana  pellens  nubila. 

Aetatis  ipso  hmine 

Despexit  aevi  florida. 
M iraculorura  praepotens, 

Afflatus  Alti  flamine, 

Resplenduit  prodigiis 

Ventura  seclo  praecinens. 
Laturus*'  esum  pluribus, 

Panis  reformat  vasculura; 

Artura  petens  ergastuluni; 

Extinxit  ignes  ignibus. 
Fregit  veneni  baiulam^ 

Crucis  per  arma  cyrabiara. 

Coercuit  raentera  vagara 

Leni'>  flagello  corporis. 
Fimduntur  amnes  rupibus. 

Redit  calybs  e  gurgite, 

Curritper  undas  obsequens. 

Peplo  puer  vitat  necera. 
Virus  patescit  abditum. 

Mandata  praepes  efficit. 

Hostem  ruina'  conterit. 

Cedif'  fremens  leo  grave. 

a)  dedi  A  3.  E  1,  et  in  pentametro  A  1.         h)  tenuit  A  2.  c)  aliqiiot  editionis  1. 

codices  plura  addunt,  qxiae  videsis  Arch.  X,  ^.330.         d)  novum  (XXIV)  ca}>.  inc.  A '3. 
e)  haec    C  1.  D   1.  f)  Daturus  A  2.  g)  baiulum  D.  I  2.  h)  lenit  A  3; 

lenis  C  4b;  levi  D.  I   2.  i)  ruinam  A  1.  k)   redit  C  '1.  2.  D.  1)  Immo 

C  *1.   1.  D  1.  I  1;  Inno    siut    moles  C  4.  m)  Factum    C  *1.   1.  2.  D  1.  I  I.  lc. 

u)   contegis    A  2.  *3.  3.  4 ;     coutigit  C.    D   1.   la.    I  1.   2;    contiugit    B   2;    contegit 
D  5;  conterit  D  3.  4.  H5a;  tetigit  D  2.  o)  frenatum  rugax  C  '1.   1—3.  D   1.  I  1. 

p)   Quod    A   1.  q)   enarre   A  1;    enarrare  A  4;    evolare    H   1.  r)  qua  A   '4; 

quam  post    add.    D  1;    quamquam    D   2.  s)  polo   B   2.  4.    C   1  —  3,    e    corr.  D   1; 

polim  C  4b.  t)   subi  A  1?  subvei  A  2.  4;  subve  iupius  D  1;  subvehit  B  4.  D  2. 

■3a.   3.  u)  linea  C  2.   3.  D   1;  lintea  C   1;  lineas  C  4b.         v)  ad  A  1.  I  1.   Ib.c; 

ac  C  3.  D   3.  4.  H  1 ;  ait  corr.  at  I   1  ;  et  D  2 ;  alumpni  sat  D   la.  9.  I   2. 


Imraotai  fit  moles  levis. 

Rogus  raigrat  fantasticus. 

Fractura™  revisit  sospitas. 

Excessus  absentum  patet. 
Rector  vafer,  deprenderis. 

Inique  possessor,  fugis. 

Futura  praenosciraini ; 

Arcana  cor  non  contigis". 
Fundantur  aedes  soraniis. 

Tellus  vorait  cadavera. 

Dracone  frenatur  fugax". 

Aether  pluit  noraismata. 
Vitrura  resistit  cautibus. 

Manant  olivo  dolia. 

Vinctura  resolvit  visio. 

Vitara  receptant  funera. 
Tanti  potestas  lurainis 

Voto  sororis  vincitur. 

QuoPplus  araat  quis,plus  valet 

Enarei  quara""  cernit  polura^. 
Non  ante  seclis  cognitum 

Noctu  iubar  efiidgurat, 

Quo  totus  orbis  cernitm* 

Flaramisque  subvehi'  pius. 
Haec  inter  instar  nectaris 

Miranda  plectro  claruit. 

Nam  pinxit  apte  lineam" 

Vitae  sacrae  sequacibus, 
lara  dux  alumnis  at^  potens, 

Adsis  gregis  suspiriis, 

Gliscat  bonis  ydrura  cavens, 

Sit  callis  ut  sequax  tui! 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I.  79 

Libet^  me  brevitei*  referre,  quod  beatus  Gregorius  papa 
minime  in  huius  sanctissimi  ^Jatris  vita  descripsit.  Denique 
cum  divina  ammonitione  a  Sublacu  in**  hunc,  ubi  requiescit, 
locum  per  quinquaginta  ferme  milia  adventaret,  tres  eum  corvi, 
quos  alere  solitus  erat  *^,  sunt  circumvolitantes  secuti.  Cui  ad 
omne  bivium '',  usque  dum*'  huc  veniret,  duo  angeli  in  figura 
iuvenum  apparentes,  ostenderunt  ei,  quam  viam  an-ipere 
deberet.  In  loco  autem  isto  quidam  Dei  servus  tunc  habi- 
tacuhim  habebat,  ad  quem  divinitus  ita  dictum  est: 
'His*^  tu  parce  locis,  aher  amicus  adest'. 
Hic  s  autem ,  hoc  est ''  in  Cassini  arcem ' ,  perveniens ,  in 
magna  se  semper  abstinentia  coartavit.  Sed  praecipue  qua- 
dragesimae  tempore  inclausus  et  remotus  a  mundi  strepitu 
mansit.  Haec  omuia  ex  Marci  poetae  carmine  sumpsi, 
qui  ad  eundem  patrem  huc  veniens,  ahquod  versus  in  eius 
Liudem  composuit,  quos  in  his  Hbelhs  cavens  nimiam  lon- 
gitudinem  minime  descripsi'.  Certum  tamen  est,  hunc 
egregium  patrem  vocatum  caehtus  ob  ^  hoc  ad  hunc  iertilem 
locum  et  cui  opima  valhs  subiacet  advenisse,  ut  hic  multorum 
monachorum,  sicut  et  nunc  Deo  praesule  facta  est,  congre- 
gatio  fieret.  His  cursim,  quae  omittenda  non  erant,  narratis, 
ad  nostrae  seriem  revertamur  historiae. 

27.  Igitur  Audoin,  de  quo  praemiseramus,  Langobar- 
dorum  rex  Rodehndam '  in  matrimonio '"  habuit  ^ ;  quae  ei 
Alboin,  virum  behis  aptum  et  per  omnia  strenuuni;  peperit. 
Mortuus  itaque  est  Audoin,  ac  deinde  regum"  iam  decimus 
Alboin  ad  regendam  patriam  *  cunctorum  votis  accessit.  Q,ui'p- 69- 
cum  famosissimum  et  viribus  cLirum  ubique  nomen  haberet, 
Chlotarius "  rex  Francorum  Chlotsuindam  i'-  ^  ei  suam  fiham 
in  matrimonioi  sociavit.  De  qua  unam''  tantura  fiham  Alp- 
suindam  *     nomine    genuit*.      Obiit    interea   Tm'isindus   rex 

a)  novum     cap.     (XXVI.     vel    XXV)    incipiunl    A  2.   "3.   3.    C   1.    4b.  5.    D   la.    '3a. 

b)  i.  h.  des.  B  1.  c)  consueverat  C  1.  2:  sicuti  eonsueverant  I  1.  d)  bibium 
A  "2,  corr.  bivium  A  2;  convivium  C.  D.  I  1.  2.  3;  omnem  vivium  E  1.  —  usque 
—  apparentes  iles.  D  2.  e)  u.  ad  huc  veneret  corr.  u.  quo  ad  huc  veniret  A  2. 
f)  verszis  deest  C  2.  g)  Huc  I  Ib  ;  Huic  C  1.  h)  beatus  Benedictus  post  add.D  \. 
i)  arce  A  2?  "4.  k)  ab  A  '3.  1)  Ruodelindam  G  2;  Rodellnda  F  1.  G  1; 
Rodalindam  G  5e;  Rodelinquendam  (en  e  corr.)Q  1.  m)  matrimonium  D5.  F.  (^ 
n)  regum  corr.  regnum  A  ];  regnum  A  '2.  C  '1.  4b.  5.  E  1.  F.  G.  H  l.  I  1.  2.3; 
regnum  ut  iam  di.ximus  E  1.  o)  Chlotharius  A  2.  4.  C  1.  G  1;  Clotharius  A  3. 
D  "Sa.  3.  5.  G  3.  4.  5a.  b.  H  1;  Cblottharius  E  1;  Chlodtharius  F  1;  Hlotharius 
G  2;  Lotharius  nonnumquam  C  1.  D  2.  3.  p)  Chlodsuindam  F  1.  G  ;  Chlotsuidam 
C  "l;  Chloths.  C  1;  Clots.  A  "3.  D  1 ;  Clotfundam  H  1.  q)  ita  A  1.  '2.  '3. 
E  1.  F  1;  matrimonium  ceteri.  r)  una  A  1.  G  1.  s)  Alapsuindam  A  1.  B  2. 
I  3;  Alpsuidam  C  '1;  Albsuindam  A  3.  C  2.  D  1.  2,  et  infra  A  1.  2  {hic  etiam 
Albsoindam);  Alsupdam  A  3;  Alsuiudam  A  2.  5.  E  1 ;  Albisindam  F  1.  Gl  —  4.  *5. 
Albiscidam  F2;  Absindam  G  5b ;  Albsindam  G5c;  Alfundam  Hl;  Lapsuindam 
C   1.   —   nomen   G   1. 

1  I  V!de  ex  priore  Pauli  libro  descripium  Arch.  X,  p.  331  sq.  2)  Haec 
e:c  Orig,  3)  Huic  Nicetius  Trevirensis  epistolam  scripsit,  edifam  Bouquet 
/F,  p,  76.  4)  Haec  ex   Orig, 


80  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  I. 

Gepidorum^;  ciii  successit  Cunimundus  in  regno.  Qui  vin- 
dicare  veteres  Gepidorum  iniurias''  cupiens,  inrupto  cum 
Langobardis  foedere,  bellum  potius  quam  pacem  elegit'. 
Alboin  vero  cum  Avaribus'^,  (^ui  primum  Hunni'*,  postea  de 
regis  proprii^  nomine  Avares'  appellati  sunt,  foedus  perpe- 
tuum  iniit^.  Dehinc  ad  praeparatum  a  Gepidis  bellum  pro- 
fectus  est.  Qui  cum  adversus  eum  e  diverso  properarent  s, 
Avares,  ut''  cum  Alboin  statuerant',  eorum  patriam  invaserunt. 
Tristis  ad  Cunimundum  nuntius  veniens,  invasisse  Avares 
eius  terminos  edicit.  Qui  prosti*atus  animo  et  utrimque'^  in 
angustiis  positus,  hortatur  tamen  suos  primum  cum  Lan- 
gobardis  confligere ;  quos  si  superare  valerent,  demum  Hun- 
norum'  exercitum  0""  patria  pellerent.  Committitur  ergo 
proelium.  Pugnatum  est  totis  viribus.  Langobardi  victores 
effecti  sunt",  tanla"  in  Gepidos  ira  saevientes,  ut  eos  ad  inter- 
nitionem  usqueP  delerent  atque  ex  copiosa  raultitudine 'i  vix 
nuntius  superessef.  In  eo  proelio  Alboin  Cunimundum 
occidit^-',  caputque  illius  sublatum,  ad  bibendum  ex  eo  po- 
cuhmi  fecit.  Quod  genus  poculi  apud  eos  ^scala'  dicitur,  hn- 
gua  vero  Latina  patera  vocitatur.  Cuius  fiham'  nomine 
Rosimundam"  cum  magna  simul  multitudine  diversi^  sexus 
et  aetatis  duxit  captivam,-  quam^,  quia  Chlotsuinda^  obierat, 
in  suam,  ut  post  patuit,  perniciem  y,  duxit  uxorem  ^.  Tunc 
Langobardi  tantam  ^  adepti  sunt  praedam,  ut  iam  ^  ad  amphs- 

a)  Gepidanorum  G3;  Gebidanorum  Gl;  Gepidanorum  mox  etiam  G  4. '5,  ubiGl.3 
Gebidanorum.  b)  deest  G  3;  iniuria  G  1.  c)  Abaribus  F  1.  d)  iia  A  1  constanter  ; 
Hunni    corr.     Huni    A    2 ;     Uni  F   1 ;     Hani    reliqui  fere   omnes.  e)  deest  F.   G. 

f)  Habares  F  1;  Havares  G  1.  Nonnumqnam  codd.  Avarorum,  Avaris  scribunt, 
rarissime  Avari.  g)  praepararent  F.   '  i   (praeter  F  2.   G  5a,  ubi  praepararentur) ; 

se  prepararent  I  2  et  e  corr.  F  1 ;    bellum  p.   G  4.  h)  qui  C  '1.  i)  ttatuerat 

F  1.    G  1.  '5;    statuerent    C  '1.  D  1 ;    tunc  A.  st.  G  *5.  k)  utrumque  A  '2.  4. 

E  1;  utrique  A  '4.  G  1  (corr,  utrimque).  G  3;  ntrisque  C.  D.  F  4.  G  4.  H  1 
(in  u.  a.) ;  utriusque  13;  animi  metu  tristisque  Fle  corr.   —  undiquesecus  G  5b.  c. 

1)  Avarorum  e  corr.  F  1;  Hunnorum  hoc  loco  etiam  D  1.  m)  a  F  4.  G  2.  3.  4.  5a, 
corr.  e  E  1  ;  deest  A  '3.  n)  deest  G  2  ;  Langobardis  v.  effectis  G  1.  3.  o)  tantas 
in  Gep.  iram  venientes  F  1  ;  et  t.  iu  G.  ira  sevierunt  D  2.  G  4.  p)  deest  G  3  ; 
u.  ad  i.  C  1.  D  3,  alii.  q)  multitudinem  G  3.  r)  superasset  F  1.  G  1.  2.  3; 
superaret  G  4.  s)  occidit  —  bibendum  des.  (J  '5.  t)  filia  F  1.  u)  Rose- 
mundam  codd.  C.  D  saepius,  G  nonmimquam;  Rosilmundam  C  2.  v)  divers^  G2; 
diversis  C  3  e<  G  1.  3,  ubi  et  deest  (G  3  post  add.).  w)  quam  —  duxit  des.  H  4. 
x)  Chlosuindam  B  1.       y)  pernitionem  F  1.   G  1.  2.  3.          z)  tanta  F  1.       a)  etiam  G. 

IJ  Ex  Menandro  Legat.  p.  303  sq.  (ed.  Bonn.)  apparet,  Albuinum 
potius  hellum  j)rovocasse ;  et  si  fides  Theophylacto,  Hist.  VI,  10,  helli 
catisa  fuit  Eosemunda  ah  Albuino  rapta  (idem  Orig.  verba:  quae  prae- 
daverat  indicare  videntur).  Sed  Paulus  duo  bella  in  unum  confwndit. 
Albuinus  eniin  primo  Cunimundum  vicit;  tunc  Justino  Gepidis  auxilia 
praeparante,  Alhuinus  pacem  ohtulit  et  matrivionium  cum  Rosimimda; 
frustra,  Cunimundus  hellum  renovavit,  quo  occisus  est  a.  567.  Ita 
Theophylactus.      Johannes  Biclariensis   falso    annum    571.  hahet,  BE. 

2)  Ita  etiam  Menander  l,  l.         3)  Haec  ex   Orig. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IL  81 

simas  pervenirent  divitias.  Gepidorura  vero  ita  genus  est 
deminutura,  ut  ex^  illo  iara  tenipore  ultra  non  habuerint^ 
regem».  Sed  universi  qui  superesse  bello*=  poterant  aut''  Lan- 
gobardis  subiecti  sunt,  auf^  usque  *  liodie,  Hunnis  eorum 
pati'iam  possidentibus,  duro  imperio  subiecti  gemunt.  Alboin 
vero  ita  praeclarum  longe  lateque  noraen  percrebuit,  ut  hae- 
tenus  etiani  tam  aput  Baioariorum  •"  gentem  quaraque  et  Sa- 
xonura  ",  sed  et  alios  eiusdera  linguae  horaines ''  eius  liberalitas 
et  gloria  belloruinque  felicitas  et  virtus  in  •  eorum  carminibus 
cele1)retur '^  Arma  quoque  praecipua  sub  eo  fabricata  fuisse', 
a  multis  hucusque  narratur"'. 

EXPLICIT"  LIBER  PRIMUS. 

mCIPIUNTo  CAPITULA  LIBRI  SECUNDL 

L     Quomodo  Langobardi   conducti    a  Narsete  chartolarioP 
eidem  contra  Gothos  auxilium  praestiterunt. 

a)    deest    G   1    {^Jost    add.).    2.   3.  4,  b)    habuerit    G  1.   2.  4;    haberent    D   2.   3. 

c)  deest  B   1.  d)  ad  corr.   aut  F   1  ;  a.   F  '2.  4.   G  1—4;  deest  F  5.   G  5a.  b.  c.  I  3. 

e)  et  G.  f)  Bavoariorum  A  '3;  Baiuariorum  F  1;  Baiuvariorum  C  *1.  G  in  pri- 
oribus  libris  constanter.  g)  Saxorum  A   1.   3;    Saxonorum  F   1.  G  1.  3.  h)  ho- 

minis  F  1.   G  1.  i)  deest  B   2.         k)  celebret   F   1.  G  1.         1)  fuisset  F  1.   G  1. 

m)  narrantur  C  1.  F  2.  G  5c.  n)  Historiae  Langob.  expl.  A  3.  4 ;  De  historia 
Lang.  expl.  F  5  ;  1.  primus,  post  add.  istorie  Langob.  D  1;  Finit  liber  primus  D2; 
haec  omittunt  F  1.  G  3.  4,  alii.  o)  Incipit  de  historia  capitula  1.  s.  A  2  ;  capituli  D  1. 
Indicem  omittunt  A  '2.  6.  B  2a.  E  4.  F.  G  5b.  I  2 ;  codices  G  1.  2.  3.  4.  '5.  5a.c. 
ita  exhibent:  1.  Do  eo  quod  Narses  patricius  legatos  ad  Albuin  dirigit,  quatenus  ei 
pugnaturum  ( — ro  2)  cum  Gothis  auxilium  ministraret;  et  de  morte  Totilae  regia. 
2.  De  eo  quod  Bitceillinus  et  Amingus  (Elmingi  1 ;  Hemraing  2)  Francorum  duces 
a  Narsete  (Nersete  2)  superati,  extincti  sunt.  3.  Hic  Narses,  superato  Sindualdo 
( —  waldo  2)  roge,  celsa  eum  de  (deest  2.  4)  trabe  suspendit.  4.  De  signis  morta- 
litatis  in  Italia,  et  de  niorte  lustiniani  augusti  et  imperio  lustini.  5.  De  accusa- 
tione,  qua  Romani  Narsetem  lustino  et  eius  coniugi  Sophiae  fecerunt ,  et  de 
Langobardis  ad  Italiam  invitatis.  6.  De  eo  quod  Albuin  Italiam  profecturus  ab 
amicis  suis  vetulis  Saxonibus  auxilium  petit,  cum  quo  et  plus  quam  (quam  et  3) 
viginti  milia  venerunt.  7.  Hic  relieta  Langobardi  Panoni  i  et  commendata  Hunnis 
(Hunis  2;  Huinnis  3)  Italiam  properant  possessuri.  8.  Hic  adventus  regis  Albuini 
(A.  r.  3.  4)  ad  (deest  2)  montem  Regis  (regii  3).  9)  De  eo  quod  Albuin  in  castro 
Foroiulii  (Foraiulii  1;  Foroiulo  "5.  5a)  Gisulphum  ( —  fum  2.  3.  4)  nepotem  suum, 
qui  eius  strator  ex-at,  ducem  constituit.  10.  De  morte  Chlotharii  (Hloth.  2)  regis 
Francorum,  et  eius  regnum  quadrifarie  divisum  (regno  q.  diviso  2.  "5.  5a),  et  de 
bello  (eius  b.  3.  4?)  Avarum  in  Francos  inlato.  11.  De  morte  Narsetis  patricii. 
12.  Quod  rox  Albuin  Felici  episcopo  Tarvisiano  omnes  facultates  ecclesiae  con- 
cessit.  13.  De  eo  quod  Fortunatus  in  arte  grammatica  sive  rethorica  seu  metrica  (geo- 
metrica  3)  clarissimus  extitit.  14.  De  co  quod  .'Vlbuin  paucis  exceptis  totas  Ve- 
netiae  prim  le  provinciae  civitates  (corr.  civitate  2)  coepit.  15.  De  secunda  provineia 
Liguria  et  de  (deest  4)  Retia  (Reci  3)  prima  et  Retia  secunda.  16.  De  Alpibus 
Cottiarum  (Gotiarum  1.  3.  4)  et  Tuscia  (Tustia  1).  17.  De  Campania  et  Lucania. 
18.  De  Alpibus  Aponninis  {corr.  Apeninis  2)  et  Emilia.  19.  De  Flamminia  (Fla- 
minia  3.  4)  et  Picenum  (1'icenu  1;  Piceno  2. '5.  5a).  20.  De  Valeria  ot  Samnium 
(Samnio  "5.  5a).  21.  De  Apulia  (Apullia  1.  3)  et  Sicilia.  22.  De  Corsica  et  de 
Sardinia  (ot  Sardia  4).  23.  Qiiod  Brennus  (Breunus  post  corr.  Brennus  1  ;  Bre- 
munus  3 ;  Premuuus  4)  rex  quondam  Gallonim  cum  tricentis  milibus  ad  Italiam 
venerit.  24.  Quod  Italia  et  Ausonia  et  Latium  (Ijacium  1)  vocitctur.  25.  Ubi 
Albuin  Liguriam    introivit.      2G.  De    eo    quod  Ticinensis    civitas    per   triennium  sit 


1)  Haec  ex   Orig, 


82  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II. 

•p.  71. '  2.     Quomodo  Nar.sis  Buccellinum»  et  Amingum  Francorum 
duccs''    superavit,    ct   de  morte  Leutharii<=  tercii  ducis. 

3.  Quomodo  Narsis  Sinduald*^  Ilerulorum  regulum  sibi 
rebcllantem  ^  extinxit. 

4.  De  signis  pestilentiae  et  mortalitate  quae  tempore  Nar- 
setis*^  Italiam  vastavit. 

5.  De  invidia  Romanorum  advorsus  Narsetem,  et?  quo- 
modo  eum  accusaverunt  apud  imperatorem,  et  qualiter 
ipse  Xarsis  Langobardos  ad  Italiam  possidcndam  invitavit. 

6.  Quomodo''  Alboin  Saxoncs  ad  suum  auxilium  adscivit. 

7.  Qualiter'  Alboin  cum  Langobardis,  relicta  Pannonia'', 
ad  Italiam  venit. 

8.  Quomodo  Alboin  ad  Italiae  fines  veniens,  montem  Regis 
ascendit,  et  de  bisontibus'  feris. 

9.  Quomodo  Alboin  Venetiarum  fines  ingressus,  in'"  Foroiuli 
Gisulfum  suum  nepotem  ducem  constituit. 

10.  Qui  reges  eo  tempore  Francis  imperabant,  et  de  "  Bene- 
dicto  papa    deque°  Paido  Aquileicnsi  patriarcha. 

11.  De  morte  Narsetis. 

12.  De  Fehce  episcopo    Tarvisiano,    quomodoP    Alboin    ad 
Plabem  fluvium  occurrit. 

13.  De  hoc  eodem  Felice  et  Fortunato  sapieutissimo  viro. 

14.  Quomodo  Alboin  Venetiarum  pro\anciai  cepit,   ef  de 
nomine  vel  finibus  eiusdem  Venetiae. 

15.  De  Liguria^  secunda  ItaHae  provincia',   et"  de  duabus 
Retiis  ^. 

obsessa,  et  quod  faruis  uuiversam  Italiam  devastaverit.  27.  Hic  Albuin  Ticinum 
ingreditur.  28.  De  eo  quod  Albiiin  insidiis  Rosimundae  suae  coniugis  Veronae 
sit  interemptus.  29.  Quod  Helmigis,  extincto  Albuin,  eum  Rosimunda  Ravennam 
fugit,  ubi  Dei  iudieio  uterque  veneno  uno  momento  perierunt.  30.  Ubi  Longinus 
praefectus  Albsuinda  (Albsuindam  4.  '5.  5ae(  e  corr.  1),  Albuini  regis  filiam,  Con- 
stantinopolim  mittit.  31.  Ubi  Clep  (Cleph  4),  nobilissimum  in  urbe  Ticinensium, 
Langobardi  sibi  regem  statuerunt.  32.  De  eo  quod  mortuo  Clep  Langobardi  per 
annos  decem  sub  ducibus  fuerunt.  (EXFLICIUXT  CAPITULA  add.  1.  2.  4}. 
F  la  indices  }iujtts  lihri  ita  de  stto  fnxit :  1.  De  Narseo  patritio.  2.  Quod  Narseus 
Bueilinum  vicit  et  interfecit.  3.  Item  de  Xarsetis  aclibus.  4.  De  peste  inguinaria. 
5.  Quod  Romani  Xarsetem  accusaverunt.  6.  Quod  Alboiu  a  Xarsete  in  Italiam 
vocatus  sit  etc.  Denique  F  2.  G  6  ita :  Xarsis  pugnaturus  cum  Gothis  auxilium 
habens  Langobardorum  vincit  {deest  F  2).  Francorum  duces  Bucillinum  et  Amingum 
Narsis  superat.  Narsis  Sinduald  rebellantem  occidit  et  Italiam  totam  subiugat  et 
iustus  describitur  (et  —  describitur  des.  F  2).  Hoc  tempore  gravissima  pestis  in 
Liguria  orta  est  etc.  p)  ita  D  1.  E  1;  cartol.  A  '3;  chartul.  ctlii:,  cf.  p.  84  n.  g. 
a)  Bucell.  A  1.  D  2,  alii;    Buccillinum    C  1.  D  1,    ahi.  b)  deest  C  1.  D  1   {post 

suppl.).  I  1.  c)  Leutherii  C.  D.  H  1 ;    Lautharii  E  1 ;    Loutarii  A  5.  d)  Sin- 

dualdum    D  2,    alii.  e)  rebellatum    rebellantem   B  1.  f)  Xascitis    Pal.    Ass. 

g)   et  —    invitavit  des.   C.  D.  H  1.  I  1.  h)  Qualiter  C  1.  D   1  ;    hoc  argumentum 

deest  D  2.         i)  Quomodo  C.  D.  Hl.  I  1.  k)  Pannoniam  B  1.  D  1.         1)  bisson- 

tibus  C.  D.  I  1;    deest  A  5.  m)  jn    —    constituit    des.    C.  D.  H  1.  I  1;    sit  post 

add.  D  1,  et  ita  D  2.  3.  n)  deest  C*l.  o)  deque  P.  A.  p.  des.  C.  D.  Hl.  I  1. 
p)  quomodo  —  occurrit  des.  C.  D.  H  1.  I  1  ;  in  ad  Plavem  cum  antecedenti  argu- 
menfo  junctum  B  1,  uhi:  De  Felice  est ;  D5  arg.  11.  et  12.  conjunxit.  q)  ita  Pal. 
Ass.,  ut  videtur,  Al.  Bl;  provinciam  ce'eri.  r)  et  —  Venetiae  des.  C.  D.Hl.Il. 
8)  Liguaria  B  1;    Ligoria  C  1.  D  1.   I  1.  t)  provintiae    G  1.  I   1.  u)  et  d. 

d.  R.  des.  C.  D.  H  1.  I  1.  v)  terris  A  1?  regis  B   1. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II.  83 

16.  De^  qiiinta  provincia  Italiae,  quae  Alpes  Cottiae^  appel- 
lantur,    et  de  sexta,  quae  Tuscia*^  dicitur. 

17.  De**  Campania  septima  Italiae  provincia,  etde^Lucania 
sive^  Britia,    quae  est  octava. 

18.  Dc  Appenninis  s  Alpibus,  quae  nona  est  Italiae  provincia^ 
et**  de  Emilia  decima. 

19.  De  Flamminia  undecima  Italiae  provincia,  et  de  Piceno', 
quae  duodecima  conputatur. 

20.  De  Valeria  et  '^  Nursia ,  quae '  pro  provincia  tercia 
decima  •"  ponitur,  et "  de  quarta  decima  Samnium. 

21.  De  Apulia  et  Calabria  et  Sallento",  quae  quinta  decima 
provincia  appellatur. 

22.  Sexta  decimaP  provincia  Italiae  Sicilia  est,  septima  deciraa^ 
Corsica,  octava  decima  Sardinia. 

23.  Ob  quam  causam  aliqua  pars  Italiae  Gallia  Cisalpina*^ 
vocatur,    et   de  Grallorum  in  Italiam   primo  adventu. 

24.  Quare^  Italia  sic  vocatur^,  ut"  quid  etiam  Ausoniam^ 
vel  Latium^^  dicitur. 

*  25.  Quomodo   Alboin  ]\Iediolanium  ^  ingressus    est  et  y  uni- '  p.  72. 
versas  Liguriae   civitates    cepit,   et   de  Honorato  archi- 
episcopo,  et  de  obitu  Pauli  patriarchae,  et  quia  ei  Pro- 
binus'^  successit. 

26.  Quomodo  Ticinensis  civitas  tribus  annis  obsessa  est,  et 
quia  Langobardi  Tusciam  invaserunt,  et^  quia  plures 
de  aliis  gentibus  secum  in  Italia''  adduxerunt. 

27.  Quomodo  Alboin  Ticinum  ingressus  est. 

28.  Quomodo  Alboin,  postquam  tribus  regnaverat  annis, 
consilio  suae  coniugis  ab  Helmecliis  "^  interfectus  est. 

29.  Quia*^  Helmechis  regnare  vokiit,  sed  non  potuit,  ef 
quomodo  cum  Rosemunda  ad  Ravennam  confugiit,  et 
quomodo  inde''  sunt  extincti. 

30.  Quomodo^  Longinus  post  eorum  mortem  Alpsuindam'' 
cum  Langobardorum  thesauro  imperatorii  direxit,  et  de 

a)  et  (juinta  D  2,  hoc  argumentum  cuni  antecedente  jungens.  b)  Scotie  A  3  ;  Cotig  I  1  > 
cotidio    D   1;    quotidie  C   1.  c)  Tussientia    C  1.  d)  Tior   arg.  ^deest  C  1.  F  l; 

cum  praecedcnte  ila  jungit  H  1 ;  d.  deque  septima  et  de  Lucanias.  e)  deest  A   1  ? 

f)  sive  de  A  1?  g)  Apenn.  0  1.  D  2.  h)  et  d.  E.  d.    des.  C.  D.  H  1.  I  1. 

i)  Picena  D   2.  3.  k)  deest   C  "l.  1)  q.   est  t.  p.  D  2.  m)  decimaque  C  1. 

D   1.  —  prov.  deest  C*l.   1.  I   1.  n)   et  dc  (i.  Samnium  des.  A1.4.  C.  D.  Hl.Il. 

Uuic   arg.    seqxiens    adjungit  H   1.  o)   Spallentio    corr.  Spallento    C   1;    Psallento 

0  3.  I  1.  —  quae  —  appcllatur  des.  C.  D.  H  1.  I  1  ;  pr.  deest  A  3.  p)  Jioc  arg. 
leest  I   1;    Quod  s.  p.    Italia  sit  H  1.  q)  septima   D  1.  r)  Galliaeis    albina 

3  '1.   D   1.  I   1;    Galliacis  alpina    D  2;   Galliacis  abina  C   1;  Gallia  ei  sabina  C  2. 
vocitatur  C.  I   1.   —  et  —  adventu  des.  C.  D.  H  1.   II.  s)  hoc  arg.  deest  I   1. 

)  vocitatur  C   1.  D   1.  u)  ut  —  dicitur  des.  C.  I  1.     Cap.   25.  Ut  q.   e.  Auxonia 

'el  Latina  d.  D  3.  v)  ifa  Al?  2b.  3.  w)  Lantium  A  3.  C  *1.  D  1 ;  Latinum  D  2. 
:)  i  (cojT.  in)  M.  D  1 ;  in  M.  C  '1.  1.  D  2.  F  1;  in  medium  Latium  D  3.  y)  et 
—  successit  des.  C.  D.  H  1.  I  1.  z)  Provinus  B   1.         a)  et  —   adduxerunt  des. 

J.  D.  III.  II.  b)  Italiam  A  3.  c)  Ilelmicbis  A  3.  B  1.  d)  Quomodo  D  2.  3. 
)  et  —    extincti    des.  C.  D.  II  1.  I   1.  f)  ibideni  A  3.  g)  hoe  arg.  deest  I  1. 

)  Albs.  c.  Langobardis  B   1.         i)  ad  imperatorem  D  2. 

6* 


84  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II. 

Peredeo,  quomodo  in  Constantinopolim  leonem  occidit, 
et^  quia  duos  patricios  interemit. 

31.  De  regno  Clepli'',  qui  secundus  regna^nt,  ef^  de  morte 
eius. 

32.  Quomodo  duces  Langobardorum  per  decem  annos  sine 
rege  fuerunt,  per  quos  Italia  subiugata  est. 

EXPLTCIUNT  d  CAPITULA. 


INCIPIT  LIBER  SECUNDUS. 

1.  Igitur®  cum  circumquaque  frequentes  Langobar- 
dorum  victoriae  personarent,  Narsis  ^  chartolarius  s  imperialis, 
qui  tunc  praeerat  Italiae,  bellum  adversus  Totilam  Gothorum 
regem  praeparans,  cum  iam  pridem  Langobardos  foederatos 
haberet,  legatos  ad  Alboini  dirigit,  quatenus  ei  pugnaturum'' 
cum  Gothis  auxilium  ministraret.  Tunc  Alboin  electam  e ' 
suis  manum  direxit,  qui  Romanis  adversum''  Getas'  sufii-a- 
gium  ferrent.  Qui  per  maris  Adriatici"'  sinum  in  Italiam 
transvecti,  sociati"  Romanis  pugnam  inieruut  cum  Gothis; 
quibus  usque  ad  internitionem  pariter  cum  Totila  suo  rege 
deletis",  honoratiP  multis  muneribus  victores  ad  propria 
remearunt.  Omniquei  tempore  quo  Langobardi  Pannoniam'" 
possiderunt  Romanae^  rei  publicae  adversum'  aemulos 
adiutores   fueruut. 

2.  His  temporibus  Narsis  etiam  BuccclHno  "  duci  bellum 
intidit.    Quem  Theudepertus  ^  rex  Francorum,  cum  in  Italia"** 

p.  73.  introisset,  reversus  ad''  GaUias,  cum  Amingoy  *aho  duce  ad 

a)   et  —    iuteremit  des.  C.  D.   H  1.         b)   Caleph    C   1;    Cheph  I  1.  c)  et  d.  m. 

e.  des.  C.  D.  F  1.  H  1.  d)  Explicit  D  1.  E  1;  —  capitalia  C  1;  Tiaec  des.  B  1. 
e)  Igitur  —  frequentes  des.  B  1,  rubro  ut  videtur  scribenda,  manu  recenti  {s.  XVI. 
XVII.)  suppleta;  Igitur  —  personarent  des.Bla.  f)  Narses  D  2.  "Sa.  F  1.  G '5.  5c. 
I  2,  alii;  Narsus  G3  const.  g)  carthol.  A2;  charculalius  C  1;  carticularius  G3; 
cartul.    F  1.  G  1.  2,    alii.  h)  pugnaturam  C  *1 ;     pugnaturo    A  4.    G  2.    H  3. 

i)  eius  m.  F  1 ;  ei  m.  G;  essuis  cot^.  e  suis  C  1 ;  ex  A  "5.  k)  adversus  F  1.  G  1.  2.  "3. 
1)  Gethas  I  1;  Gothas  A  3.  E  1;  Gothos  A  5.  B  la.  C  2.  H  1.  I  2.  3,  e  corr. 
G  5c;  gentes  F  1  {corr.  Gothos).  G  1  {superscr.  alia  manu  vel  Gothos).  2.  3.  4. 
'5.  5a;  gens  G  5b.  m)  Atriat.  F   1.   G  1.  n)  sociatique  G  2.  o)  delictis 

A  1;  deleti  B   1.  F  1.  G  1.  p)  honerati  A  1    e    corr.  D   1,  corr.    honorati  F  3; 

honeratis  A  4;  honoratis  E  1;  onerati  C  2.  D  3.  q)  Omniaque  tempora  F  1. 
G  1.  2.  '3.  3.  r)  Panonia  F  1.  s)  Romani  F  1.  G  1.  3.  t)  adversus  A  2.  B  1. 
u)  Buccillino  A  '2.  E  1.  G  1.  2.  '3;  Buccilino  F  2.  3;  Bucelino  G  "5.  5c;  Buze- 
lino  G  5b;  Bucillino  F  1?  (post  Buccillin.).  G  3.  v)  Teudep.  A  2.  B  1  (posiea 
Teudeb.).  F  1  (mox  Teudip.).  G  1.  2;  Teudeb.  C  1.  D  1.  G  '8  (postea  Teudip.) ; 
Teudb.  G  4;  Theodep.  A  "3;  Theodeb.  C  2.  D  3 ;  Teodeb.  D  2;  Thiadp.  G  2  (j>o- 
stea  Thiadb.).  w)  ita  A  1.  F   1.  2.  "2.    Ct  1 ;  Italiam  ceteri.         x)  ad  G.  des.   D  2. 

y)  Emingo   G  '5.  5c. 

1)  Error.  Audoin  fuit,  quem  per  totum  bellum  Gotliicum  regnasse,  scimus 
ex  Frocopio  IV,  26.  33.  Miserat  ea  auxilia  Audoin  a.  550,  remisit 
Xarsis  autumno  552.     BE. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOKUM.     LIB.  II.  85 

subiciendam  Italiam'*  dereliquerat.  Qui  Buccellinus  cum  pene 
totam  Italiam  direptionibus  vastaret  et  Theudeperto  suo  regi 
de  praeda  Italiae  munera  copiosa  conferret";  cum  in  Cam- 
pania  liiemare''  disponeret'',  tandem  in  loco  cui  Tannetum*^ 
nomen  est  ^  gravi  bello  a  ^  Narsete  superatus '',  extinctus  est. 
Amingus «  vero  dum  Widin  ^  Gothorum  comiti  contra  Nar- 
setem*  rebeUanti  auxilium  ferre  conatus  fuisset,  utrique  a 
Narsete  superati  sunt.  Widin  captus  Constantinopolim  exilia- 
tur.  Amingus  vero^,  qui  ei  auxilium  praebuerat,  Narsetis 
gladio  perimitur.  Tertius  quoque  Francorum  dux  nomine 
Leutharius'^,  BuccelHni  germanus,  dum  multa '  praeda  onustus 
ad  patriam"'  cuperet  reverti,  interVeronam  et  Tridentum" 
iuxta  lacum  Benacumo-s  propria  morte  defunctus  est. 

3.  Habuit  nihilominus  Narsis  certamen  adversus  Sin- 
dualdP  Brentorumi-*  regem,  qui  adhuc  de  Herulorum  stirpe 
remanserat,  quos""  secum  in  Itaham^  veniens  ohm'  Odoacar 
adduxerat.      Huic   Narsis    fidehter    sibi    primum    adhaerenti 

a)  deest  D  2.  b)  Campaniam  remeare  G  2.  c)  cUsposnit  C  '1.  1.  D  1.  d)  Ta- 
netum  A  3.  4.  C  1.  I  1  ;  Tamnetum  A  '3.  G  "3,  e  corr.  G  3;  Tarmentum  D  1. 
G  2;  Tamentum  G  1.  5;  Tannetam  F  1;  Tamnetam  F  4;  Tamneta  F  2;  Tanne- 
tam  F  5;  Tametus  L  1;  Cannetum  I  3,  et  ita  corrector  A  2,  qui  adjecit:  non  longe 
a  kasa  Marii.  e)  ad  F  1.  f)  superatus  —  a  Xarsete  des.  D  1  (post  suppl.).  D  la. 
g)  Amingus   —    exiliatur  des.  G  4.  li)  Widim    B  2;    Windin  B  3.  D   3.  4.    E  1, 

et  7no.r  C  '1.  1.  3.  F  1.  G  1.  3.  *5.  5c.  H  1  ;  Windi  D  1.  I  3;  Guidin  C  2.  I  3. 
i)  Narsete  F  1.  k)  Leuthaurius  Al;  Liutliuarius  B  1;  Leuthardus  C  1.  2;  Leu- 
therius  D  3.  1)  multam    predam    F  1  ;    v.    ad  p.   c.    r.    des.    D  1    (post    suppl.). 

m)  patria  F  1.  —  cupiret  F  1.  G  1.  3.  n)  Tridendum  Cl;  Trentum  F.  G  I.  '3; 
Trientum  G  4;  Tarentum  G  2.  5.  o)  Benocum  A  2.         p)   Sinduald  corr.  Sind- 

uuald  G  4;  Sindual  A  3.  '3;  Sindualdo  B  1;  Silduald  A  1;  Siduald  C  '1,  corr. 
Sisuald  D  1;  Sisuald(um)  ceteri  D.  H  1;  Sisuad  H  3;  Sidualo  C4b;  Iduald  C  1  — 3. 
q)  Brendorum  A  "2.  L  1 ;  Brebtorum  Cl.  2.  4,  5.  D  1;  Brettonorum  F  1.  G  1.  2.  *3. 
I  1.  Ib;  Bretenorum  G  3.  4;  Brettanorum  F  4;  Britorum  A  5.  6;  Brionum  G  5. 
r)  quem  A  *2.   3?  5b.   G;  qui  A  5.  6.         s)  Italia  F  1.  G  1.  t)  solim  post  corr. 

solum  {iia:  sohimodoacar)  A  1,  corr.  olim  B  1.  Fl;  sol  duabus  litteris  erasis  A  2; 
solummodo  acharad  duxerat  A  5 ;  solummodo  acarad  duxerat  A  6 ;  solummodo  odo- 
achar  addux.  E  1;  solummodo  acari  addux.  F  5;  solummodo  secum  addux.  A  '2; 
simul  acear  addux.  C  4;  simili  modo  acar  (achar  C  2.  I  1)  addux  C  'l.  1.  2.  I  1, 
eorr.  s.  m.  Odoacer  D   1,  et  ita  ceteri  D;  quos  s.  Italiam  veniens  addux.  F  2. 


1)  Haec  ex  Gret/.  Tur.  III,  32.  sunita  ridentur,  Paulus  praeterea 
alium  sequitur    aucforem,  fortasse    Secundum.  2)  Ad   ripas    Casilini 

fluminis,  qui  et  VuUurnus  dicitur ,  bellutum  fuisse,  constat  ex  citato 
Agathia  lih.  11,  4  —  9,  locusque  inscriptis  carminibus  celebratus,  ut 
Constantinus  Forpliyrogen.  in  them.  Imperii  Orien.  lih.  II,  them.  11; 
iTOV  Se  BovxE^irov  xc'.t£itoXi;p)a£v  6  NaQof]g  itaQU  to^v  jtotu^ov  KaoofXlaov. 
Ijocum  autem  Tanneli  a  Paulo  memoratum  assignare  me  non  posse, 
tngenue  fateor.  BI.  De  urbe  inter  Parmam  et  Regium  sita  alii  cogi- 
arunt.  3)  Ad    urhem    Cenedam,     vel,    ut    scrihit    Agathias    (II,   Z), 

'enesam.  BI.  4)  lidem  forfasse  qui  Breones  vel  Briones  appellantur, 
n  Alpihus  Xoricis  hahita.ntes;  de  quihus  cf.  Jaeger,  SB.  d.  TT7en.  Akad. 
YLII,  p.  351  sqq.  A  Paulo  Erulorum  nomen  ita  esse  depravatum, 
ine  causa  statuit  Zeuss  p.  484. 


86  PAULl  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II. 

raulta  beneficia  contulit;  secl  novissime  supcrbe  rebellantem* 
565.  et  rcftnare    cupientcnij    bcllo'*    superatum    ct    captum   celsa 
de*^  trabc  suspendit '.     Eo  quoquc  tempore  Narsis  patricius 
per  Dag'istcum  '^    maoistrum    militum ,    virum    bellicosum    et 
foi^tem,  universos  Italiae   fines  obtcnuit^.      Hic  Narsis   prius 
quidem  chartularius  "•  •"*  fuit,  dcinde  ^  propter  virtutum  s  mcrita 
patriciatus  honorem   promeruit.     Erat  autem'^   vir  piissimus, 
.  74.  in   rehgione    catholicus,   in  pauperes  *munificus,  in'  recupe- 
randis  basilicis  satis  ^  studiosus,  vigiliis  ct  orationibus  in  tan- 
tum  studcns,  ut  phis  supphcationibus  ad  Deum  profusis  quam 
armis  belhcis  victoriam  obtincret. 
570.  4.     Huius   teraporibus  in   provincia  praccijnie'   Liguriae 

maxiraa  pestilcntia  exorta  cst-*.  Subito  enini  apparebant 
quaedara  signacuhi  per  doraos,  hostia,  vasa  vel'"  vestiraenta, 
quae  si  quis  voluisset  abkicrc,  magis  raagisque  apparcbant. 
Post  annum  vero  expletum  cocperunt  nasci  in  inguinibus 
hominum  vel  in  aUis  dehgatioribus "  locis  glandulae"*  in 
modum  nucis  seu  dactuIiP,  quas  mox  subscqucbatur  febriura 
intolerabilis  aestus,  ita  ut  in  triduo  honio  extinguerctur. 
Sin  vero  aliquis  triduum  transegisset,  habebat  spem  vivendi. 
Erat  'i  autem  ubique  luctus,  ubique  lacriraae.  Nam,  ut  vulgi 
rumor  habebat,  fugientes'"  cladem  vitare,  relinquebantur  do- 
mus  desertae  habitatoribus,  solis  catulis  domum  *  servantibus. 
Peculia  sola  remanebant  in  pascuis,  nuUo  adstante  pastoro. 
Cerneres'  pridem  villas  seu  castra  repleta  agminibus  homi- 
nura,  postera  vero"  die  universis  fugientibus  cuncta  esse  in 
summo  silentio.  Fugiebant  filii,  cadavera  insepulta  parentum 
rehnquentcs^,  parentes  obliti  pietatisvisceranatos  relinquebant^^ 

a)  rebellem  C  '1.   1.  2.  D   2.   3.  b)  bellum  F  1.  c)  deest  E   1;    in  F  2.  3.  4. 

Gr  4.  I  3;  celsam  de  F  1.  G  1.  2.  *3;  celsam  eum  t.  G  3 ;  celsum  de  H  5;  alta 
de    0  2.  d)    Dagisterium    D  *3a.   3.  4.  e)    ita   vel     cartul.    hoc    loco    omnes. 

f)  deinde    —    promeruit   des.  C   3.  g)  virtutis    A  5.  6.    F  1?    virtum  B   1,    corr. 

virtutum  A  3;  virlutem  E  1.  G.  —  merito  F  1.  G  1 — 4.  '5.  5a;  merita  v.  G  5b. 
h)  enim  D  2.  3.  i)  in  —  orat.  des.  C  3.  k)  st.  s.  D  3.  G  2.  1)  deesl  F.  G. 
m)  deest  A  2.  n)  ita  A  1.  2.  B   1.  F   1.   G  1.  G.  Neap.;  delicat.    ceteri;    d.   mem- 

bris  D  2.   3.         o)   glandicule  A  3;  glandolae  F   1.   G  1.  3.  p)  ita  A  1.  2.  B  1. 

C  '1.  D   1.  F  1.  G.  Neap.;    dactili  A  3.  G  1.   2,  alii.  q)  Erant   A  2.  C.  D.  H  1. 

I  1,    corr.    erat  B   1;     Erant  —    lacrimae    des.   G  "5.  r)  quaerentes    c.  v.   G  2 ; 

f.  c.  vitare  volentes  C.  I  1;  vitarem  A  4;  uttam  corr.  vita  D  1,  et  ita  ceteri  D; 
vitam  H  3  ;  vite  e  corr.  H  1 ;  ita  A  5.  6  ;  ut  cladem  vitarent  G  ,Ta  ;  et  post  servan- 
tibus :  ut  vulgo  (vulgi  5c)    fugientes    cladem    vitarent  G  5b.  c.  s)   domus  A  '3. 

t)  Cerneris  G  1.   '3.  3;  Cernens   G  4.  u)  erasum  D   1;    deest  aliis  D.  v)  deest 

G  1    {post    add.)  2.  '3.  3;    in    F  1    deletum    videtur.  vr)  relinquebat    F  1.    G  1. 

1)  Cf.  Marium  a..  565.  et  G.  j)ont.  Joli.  III,  uhi  haec  minus  recte  ante 
Bucellini  et  Amingi  caedem  narrantur.  2)  Dagisthaei  potissivium  vir- 
tute  Boma  Gothis  erepta  suisque  restituta  anno  26.  imp.  Justiniani,  ut 
Profop.  refert  lih.  IV,  cap.  33,  in  causa  fuit  ut  universa  etiam  Italia 
recAiperaretur,  eoque  sensu  intelligendum  esse  Paidum  nostrum  hoc  loco 
putaverim.  BI.  3)  a  Narsete  scribarum  Or.  Patncium  eum  dicit  Beda. 

4)   Cf.  Marium  a.  569.   570;  Exc.  Sangall.  a.  570. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II.  87 

aestuantes.  Si  quem  forte^  antiqua  pietas  perstringebat,  ut 
vellit'^  sepelire  proximum,  restabat  ipse  insepultus;  ct  dum 
obsequebatur,  perimebatur,  dum  funeri  obsequium  praebebat, 
ipsius<=  funus  sine  obsequio  manebat.  Videres"^  seculum  in 
antiquum^  redactum  silentium'':  nulla  vox  in  rure,  nullus 
pastorum  sibilus,  nullae  insidiao  bestiarum  in«  pecudibus, 
nulla  damna  in  domesticis  volucribus.  Sata  transgressa  me- 
tendi  tempus  intacta  expectabant  messorem;  vinea*'  amissis 
foliis  radiantibus  uvis  inlaesa  manebat  hieme  propinquante. 
Nocturnis  seu  diurnis  ■  horis  personabat  tuba  bellantium,  au- 
diebatur  a  pluribus  quasi  murmur  exercitus.  Nulla  erant 
vestigia  commeantium,  nuUus  cernebatur  percussor  '^,  et  tamen 
visum'  oculorum  superabant  cadavera  mortuorum.  Pasto- 
ralia  loca  versa  fuerant  in  sepulturam'"  hominum,  et  habita- 
cula  humana  facta  fuerant  confugia  bestiarum.  Et  haec  quidem 
mala  intra  Itaham "  tantum  usque  ad  fines  gentium  Alaman- 
norum  et  Baioariorum"  solis  liomanis  accideruntJ'.  Interss?. 
haec  lustiniano  principe  vita  decidente  ^,  lustinus  ^  minor  rem 
pubhcam  aput  Constantinopohm  regendam  suscepit'.  His 
quoque  temporibus  Narsis  patricius,  cuius  ad  omnia  studium^ 
vigihibat,  Vitalem*  episcopum  Altinae  civitatis,  qui  ante 
annos  phirimos  ad  Francorum  regnura  confugerat,  hoc  est 
ad  Agonthiensem"-2  civitatem,  tandem^  conprehensum  aput 
Siciham  exiho  damnavit. 

*5.     Igitur  deleta,   ut   dictum    est,   vel    superata   Narsis'p-75. 
omni    Gothorum    gente "",  his    quoque    de    quibus    diximus  * 
pari   modo  devictis  >',    dum    multum^  auri    sive    argenti    seu 
ceterarum  specierum^  divitias  adquisisset,  magnam''-^  a  Ro- 
manis,  pro  '^  quibus  multa  contra  eorum   hostes   laboraverat, 

a)   fortem  corr.  forte  A  1.  b)  i!a  A  2.  E   1.  F  1 ;  bellit  A  1;    velit  A  *2.  3.  B  1. 

C  '1.  1.  D  1;  veUst  G  1.  2,  alH.  c)  Ipse  F  1  e  corr.  G  1—5.  H  1.  I  2.  d)  Vi- 
deris  A  "2.  F  1.  G  '3.  4;  Videre  A  2?  B  1.  E  1.  e)  antiquo  Fl.  f)  deest  G  2. 
g)  transgresso  m.  tempore    G  '5.  5a  b.  H   1.  h)  viueam    corr.   viuea    A   2.  F  1  ; 

vinea  —  manebat  jiosi  corr.  vineae  manebant  B  1,  et  ita  C  2.  i)  diuturnis  G  2.  "3. 
I  1;  diuturniori  G3  k)  percursor  G  1.  4.  1)  visoculorum  Fl?  visu  oc.    G  1. 

m)  sepultura  B  3.  E  1.  F  1.  G  1  (v.  f.  in  s.  eadem  manic  suppl.).  '3.  4;  sepultaram 
G  2;  sepulturas  C  5 ;  in  sep.  —  fuerant  des.  G  5b.  n)  Italia  F  1.  G  1.  o)  Ba- 
iuar.  F  1  ;  Baiuuar.  G  1.  2.  3,  alii;  Baicaricorum  tUraqice  littera  c  e  corr.  A  3. 
p)  acciderant  C  2.  D  2.   3  q)  iia  A  1.  2   3.  4.  B  1.  2.   E  1.  F  1.  *2.  4.   G  1.   3.  4.  5b. 

r)  lustinianus  C   1.  I  1.  s)  qui  ad    omnia  studia  C.  D.  I  1.  t)   Vitale  F   1. 

u)  Agonciensem  B  la.  2  3;  Agonthiniensem  A  *2;  Agontiensem  C5;  Agothiensem 
D  1  e  corr.,  et  ita  D  2;  Ogothiensom  A  4;  A^atensem  D  3.  4.  8,  e  corr.  5;  Agod- 
nonsem  F  5;  Agotiesem  E  1;  Gothionsem  G  2.  L  1;  Gonthiensera  II  1;  Agon- 
thiensem  superscr.  littera  m  A  6;  in  Agonthiensom  A  5;  Agonth.  corr.  Magonth. 
G  l.  3;  Magonthiensem  I  3;  Agomogontiensem  G  5a;  Mogonciacensium  G  5b  ; 
Mogontiensem  G  5c.  v)  deest  C  1.  w)  gontem  B  1.  F  1.  —  o.  Goth.  rfc.?.  D  3. 
x)  deest  H   1.  y)  devictus  B   1;    dodictis    F   1;    deletis  G  1—5;    debitis  A  5.  6. 

z)  multa   A  1.  a)  meciarum  A  1;     speeiarum    B  1.    E  1.  b)  magna    A  1  ; 

magnan  B    1.  c)  per  F   1.   G  1.   2.   3. 

li)  Cf.  Bedae  chron.  2)  Aguntum  sive  Intirha,  Innichen,  ad  fontem 
Dravi.     BE.         .3)  magnam  —   pertulit  ex  Bjda. 


88  PAULI  HISTOKIA  LANGOBAKDORUM.     LIB.  II. 

invidiam  pertiilit.  Qui  contra  eum  lustiniano  ^  augusto '  et 
eius  coiiiug"i  Sopliiae  in  haec  verba  suggesserunt,  dicentes 
quia:  'Expedierat  Romanis,  Gotliis  potius  servire  quam  Gre- 
cis ,  ubi  Narsis  eunuchus  imperat  et  nos  servitio ''  premit ; 
et  haec  noster  piissimus  princeps  ignorat.  Aut  Hbera  nos  de 
manu  eius,  aut  ceite  et  civitatem  Iiomanam  et  nosmet  ipsos 
gentibus  tradimus*^'.  Cumque  hoc  Karsis  audisset,  haec  bre- 
viter  retuht  verba:  'Si  male  feci  cum  Komanis,  male^  inve- 
567.niam'.  Tunc  augustus  in  tantum  adversus  Narsetem  com- 
motus  cst,  ut  statim  in  Italiam  Ijonginum  praefectum  mitteret, 
qui  ^  Narsetis  locum  obtineret.  Nar.sis  vero,  his  cognitis,  vakle 
])ertimuit;  et  in*"  tantum  maximes  ab  eadem  Sophia  augusta 
territus  est,  ut  regredi  uhra  ConstantinopoHm  non  auderet. 
Cui  illa  inter  cetera,  quia  eunuchus''  erat,  liaec  fertur  raan- 
dasse^  ut  eum '  puellis  in  genicio'^  hinarum  faceret'  pensa 
dividere.  Ad  quae'"  verba  Narsis  dicitur  haec  responsa" 
dedisse:  talem »  se  eidem  telam  orditurum,  qualem  ipsa, 
dum  viveretP,  deponere  non  possit-.  Itaque  odio  metuque 
exagitatus  in  ^  Neapohm  Campaniae  civitatem  i  secedens, 
legatos  mox  ad  Langobardorum  gentem''  dirigit,  mandans, 
ut  paupertina^  Pannoniae  rura  deserercnt  et  ad  Itaham 
cunctis  refertam  divitiis  possidendam  venirent'.  Simulque 
multimoda  pomorum  genera  aHarumque  rerum  species, 
quarum  ItaHa  ferax  est,  mittit",  quatcnus  eorum  ad  venien- 
dum^  animos  possit^^  inHcere^.  Langobardi  laeta''  nuntia  et 
quae  ipsi  praeobtabant  >'  gratanter  suscipiunt  deque  ^  futuris 
commodis*   animos   adtollunt.      Continuo    aput  ItaHam  tem- 

a)  ita  A  1.  "2.  2.  B.  C  '1.  1.  2.  4.  D.  E  1.  F.  G  1.  2.  "3.  4.  I  3.  {corr.  lustino 
F  1.  G  1.  "3.  4).  Andr.v  lustiuo  A  "3.  3.  4.  '5.  5.  6.  H  1.  I  2,  cum  Beda.  b)  ser- 
vituti  opremlt  F  1.  c)  trademus  D  2.  3.  F  1  e  corr.  G  1.  2.  I  1,  alii.  d)  malem 
corr.  male  E  1,  corr.  malum  D  1,  et  ita  C  et  alii  D.  H  1.  I  1,  e)  qui  —  ob- 
tineret  des.  G  '3  ;  1.  o.  N.  post  suppl.  D  1.  f)  deest  F  1.  G  1.  2.  '5.  g)  deest  C  1.  2. 
h)  henchus  C  1.  i)  cum  C  2.  D  (e  corr.  1).  H  1.  k)  geniculo  Al;  genio  F  5.  G*5j 
genecio  rfZ  genetio  B.  C  1,  o^h';  geneteoG4;  gyneceum  C  4b.  1)  facereBl.  F  1.  G. 
—  pensam  A  4.  C  1.  3.  D  1.  F  2.  3.  H  1;  pensas  G  3.  5.  —  divadere  A  2. 
m)  Atque  F  1.  n)  verba  D  3;  verba  vel  r.  G  5c.  o)  tales  F  1  {post  suppl. 
telam);    tale   G   1.   —    quale  F   1.  p)   viverem    A  2;    vivere  F   1.  G  1 ;    v.    corr. 

adviveret  D  1.  q)  Xeapoli  D.  —  civitatis  A  2;  Xeapolitanam  civitatem  C.  D. 
r)  gente  F  1.  s)  paupertiuam    A  4.     C   1.  4b.  F  3.  4.    G  3;    pautpertinam  B   2^ 

paupertinae    G  2.   5b.  c;    pauperrima  F  2.   5.    H  1.    I  2.  t)  veniret    F   1.    G   1. 

u)  deest  B  1.  v)  inveuiendum  A  2.  w)  possis  Bl;  posset  C  1.  4b.  D  3.  G  "5. 
x)  laeti  nuntio  B  2;  tali  laetati  nuntio  B  la.  y)  ita  A  1.  F  1.  G  1.  3.  z)  de- 
nique  A  2.  a)  deest   G  2. 

1)  Ita  j}ro  Justino  Puulus  scripsit,  Gesta  pontificum  secutus,  ex  quibus 
sequentia   —    inveniam    ad    verhum  fere    descripta    sunt.  2)  Similia 

narrat  Fredeg.  Epit.  c.  65.  3)  in  —  venirent  ex  G.  pont.  vel  Beda. 

Eadem  fere  Cont,  Frosperi,  Isidorus,  Fredegarius,  Origo  tradunt.  4)  *S'j- 
milia  sed  confusa  omnia  narrat  Constant.  Porphyr.  de  adm.  imp.  I,  27. 
Paulus  traditionem  popularem  secutus  est. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II.  89 

bilia  noctu  signa^  visa  sunt,  hoc  est  igneae  acies  in  caelo 
apparuerunt,  eum  scilicet  qui  postea  effusus  est  sanguinem 
coruscantes''- '. 

6.  Alboin  vero  <=  ad  Italiam  cum  Langobardis  profec- 
turus  ab  amicis  suis  vetulis  ^Saxonibus^  auxilium  petiit'',  *p-  76. 
quatenus  spatiosam^  Italiam  cum  pluribus  possessurus  in- 
traret.  Ad  quem  Saxones  plus  quam  vigintif  milia  virorum 
cum  uxoribus  simul  et  parvidis,  ut  cum  eo  ad  Italiam  per- 
gerent,  iuxta  eius  voluntatem  venerunt.  Hoc  audientes  Chlo- 
tarius  et  Sigisbertus?  reges  Francorum,  Suavos''  aliasque 
gentes  in  locis  de  quibus  idem  Saxones  exierant  posuerunt '. 

7.  Tunc  Alboin  sedes  proprias,  hoc  est  Pannoniam, 
amicis  suis  Ilunnis^  contribuit,  eo  sciUcet  ordine,  ut,  si  quo 
tempore  Langobardis  necesse  essef'  reverti,  sua  rursus  ai^va 
repeterent*.  Igitur  Langobardi,  relicta  Pannonia',  cum 
uxoribus  et  natis"*  omnique  supellectili  Italiam  properant 
possessuri.  Habitaverunt  *  autem  inPannouiam"  annis  qua- 
draginta  duobus.  De  qua  egressi  sunt  mense  ApriH»,  perses. 
indictionem  primamP,  aho  i  die  post  sanctum  pascha'",  cuius 
festivitas  eo  anno  iuxta  calculi  rationem  ipsis  *  Kalendis 
Aprilibus  *  fuit,  cum  iam  a  Domini  incarnatione "  anni  quin- 
genti  sexaginta^'  octo  essent  evokiti«. 

a)  deest  C  *1.   1.   2;   post  add.  D   1.   —    noctu    deest  G  3.  b)  coruscantem    A  3; 

ciioruscantem  C  1  ;  eo  —  est  humano  sanguine  coruscante  D  1  e  corr.,  et  ita  alii 
D.  H  1.  c)  deest  A  2.  —  ad  deest  C  1.  2.  D.  —  Italia  C  1.  2.  D  1.  d)  petit  C.  D. 
e)  spec(t)iosam  B  1.  C  1.  D  1.  G  2;  spetiose  G  '3.  f)  viglnta  F  1.  G  1.  g)  Sigis- 
pertus  G  4  plerumque;  Sigipertus  F  la.  4.  G  3,  alii;  Sigibertus  B  1.  G  2,  alii; 
Sigilbertus  B  2;  Sigebertus  A  3;  Sichipertus  F  2;  Gisilbertus  A  2.  h)  Suaevos 
C  1  plertimque ;  Sucvos  D  2.  3,  alii.         i)  deest  B  3.         k)   esse  A  2.  1)  Panonia 

G  1;  Panuoniam  B  1.  F  1.  m)  nati  F  1.  n)  ita  A  1.  2.  B  1.  F  1.  o)  Aprilis 
B  1;  Aprile  F  1.  Gl;  Apreli  C  '1.  G  3.  p)  prima  F  1  ;  indictione  prima  G2.3; 
et    indictione    prima  G  "3.  q)  alia  B   la.  3.   G  3.  4.  I   1.  r)  pasch(a)e  A  3. 

B   1.   2.  F   2;  post  resurrectionem  G  2.         s)  ipsi  F  1.  t)  Aprilis  B  1.   G  2.  3.4; 

Aprelis  G  1;  alii  Apri.  April.  vel  Apl.  scribunt.  u)  incarnationem  F  1.  v)  nona- 
ginta  m  loco  vacuo  relicto  post  add.  G  3 ;  et  octo  B   1. 

1)  Haec  ex  Gregorii  lihns  sumta  sunt;  Homil.  pr.  in  evang.:  Prius 
quam  Italia  gentili  gladio  ferienda  traderetur,  igneas  in  coelo  acies 
vidimus,  ipsumque  qui  postea  humani  generis  fusus  est  sanguinem 
coruscantes;    cf.  Dial.    III,    38.  2)   Cf.    II,    26.    Greg.   Tur.  IV, 

37.  BE.  Ser^uentia  ex  eodem  IV,  43.    V,  15.  3)  i.  e.  Avarihus.     Cf. 

I,  27.  BE.  4)   Cf.  Chron.  Goth.,  uhi  eadevi  ex  alio  fonte  hausta  tra- 

duntin:  b)  Habitaverunt    —    pascha    ex   Orig.,    uhi    iamen    legitur: 

menso  Aprilis  a  pascha,  id  quod  ^post  pascha  tantum  significare  videiur. 
Cf.  Secundi  fragr.ientum  supra  p.  18  n.  3.  editum.  In  cod.  Sang. 
Nr.  907.  s.  IX.  f.  26.  inter  alias  temporum  computationes  legitur:  De 
principio  mundi  usque  ad  nativitatem  domini  nostri  Ihesu  Christi  anni 
sunt  5229,  et  sic  natus  est  Tiberius  imperator,  in  Hierusalem  regnante 
Horode  rege.  A  principio  mundi  usque  Langobardi  in  Hitalia  priserunt 
anni  sunt  5772,    tempore  lustiniano    imperatoris.  6)   Cf.  quae  Gre- 

gorius  M.    indict.   13,    lib.    V,    21,    ad  Constantiam    augustam    scripsit: 


90  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOKUiM.     LIB.   11. 

569.  8.^     Ig-itur   cum''    rex    Alboin   cum    omni    suo   excrcitu 

vulgique  promi.scui'^^  multitudine  acl  extremos  Italiae  fines 
pervenisset,  montem  qui  in  eisdem  locis  prominet  ascendit, 
indeque,  prout  conspicere  potuit,  partem  Italiae  contemplatus 
est.  Qui'' mons  propter  lianc,  ut  lertur,  causam  ex  eo  tenipore 
mons  Regis  appellatus  est '.  Ferunt,  in  hoc  monte  bisontes 
feras  enutriri.  Nec  mirum  ^,  cum  usque  huc*^  PannoniamS 
pertingat  ^ ,  quae  horum  animantium ''  ferax  est.  Denique 
'p.  77.  retulit  mihi  quidam  veraeissimus  senex,  tale*  *se  corium  in 
hoc  monte  occisi  bisontis  vidisse,  in  quo  quindecim,  ut 
aiebat,  liomines,  unus  iuxta  alium  potuisset'^  cubare. 
569.  9.'      Indequc  Alboin  cum  Venetiae  fines*,    quae  prima 

est  Italiae  provincia,  sine  ahquo  obstaculo,  hoc'"  est  civitatis 
vel  potius  castri  Foroiulani  "■  *  terminos  introisset,  perpendere 

a)  hoc    cap.    praecedenli    adjungunt    A  2.    11  1.  b)  deest  G  2.    —    rex  deest  G  4. 

r)  promiseua  G;    promispuit  sexus  m.  B   1.  d)  Qui    —    appellatus  est  des.  C  3. 

e)  murum  A  2.  f)  hoc  B   1;    ad    C  '1?  4b;    erasum  D   1  ;    deest  C  1;    hic  usque 

e  corr.  D   1,     et  itaX>  la;    his  usque  D  2.   5;    is  usque  D  3.  4.  8.  g)  Pannonia 

A'3.  3.  4.  5.  F  5.  G  3.  4.  5a.  b.  I  1;  deest  F  4.         h)  animalium  G.  i)  talem 

A  3.  C  2  O  4;  tali  G  .5e.  —  se  cor.  des.  V  1  (eor.  post  suppl.)  ;  t.  In  h.  m. 
o.  b.    corium    G  1-4.  k)  Ua    A  1.  2.    B   1     2.  C   1.  D   1.  E   1.  F  1.   G  1.  H  1  ; 

potuissent    aUi.  1)  Incipit    provinciarium    superscr.  A   4.   —  K   1,    }iis    et    quatuor 

sequentibus  capitulis  omissis,  i'a  habet :  Quia  sepius  nominanda  occurrit  Ytalia,  ideo 
breviter  describatur.  Siquidem  omnis  Vtalia,  que  a  cirtio  in  eurum  extonditur, 
Tyreni  atque  Adriatici  maris  fluctibus  ambitur,  haben.s  ab  affrico  Tyrenum  mare, 
a  borrea  Adriaticum  sinum,  ab  occiduo  vero  et  aquilone  iugis  Alpium  ita  circum- 
cluditur,  ut  non[ni8i]  per  angustos  meatus  et  per  summa  iuga  montium  possit  in- 
troiri,  ab  oriente  vero,  ubi  Panonie  coniungitur,  largius  patentem  et  planissimum 
habet  ingressum.  Licet  secundum  venerabilem  Paulum  Langobardorum  historio- 
graphum  Ytalia  ipsa  in  18  tantummodo  provineias  dividatur,  tamen  traditione  veri- 
dica,  secundum  quod  ex  autiqui.s  et  novis  Ytalorum  annalibus  et  etiam  ipsa  Pauli 
de  Langobardis  historia  elici  potest,  ipsa  Ytalia  iu  24  provincias  constat  esse  divisa. 
Quee  sunt  hee.  Prima  est  Histria,  que  ab  Histro  flumine  cognominatur ;  qui  se- 
ciindum  Romanam  liistoriam  amplior,  quam  nunc  est,  fuisse  perhibetur.  Hec  a 
lustinopolim  usque  ad  tlumon  Oonseutiura  est  extenssa,  inque  sunt  urbes  lustino- 
polis,  Pirauum,  Pazentium,  Tergestus,  Homonia  atque  Pilla.  Secunda  est  Venetia, 
que  solum  in  paucisinsulis,  quas  nunc  Venetias  dicimus,  consistit  e<c.,  ut  11,14—23. 
ex.,  ubi  inseruntur  quae  hic  07}iissa  sunt.  m)  h.  e.  eras,  D  1 ;  des.  aliis  D.  n)  ita  semper fere 
A  1.  2.  *3.  C  1.  G2;  Foroiuliani  hoc  loco  A  7.  B  1.  F  1   G  1,  et  ita  variant  alii  codices. 

Vigiiiti  autem  et  septem  annos  ducimus,  quod  in  hac  Urbe  inter  Lan- 
g-obardoruni  gladios  vivinius;  et  ad  Phocam  tmj).  lib.  XIII,  38,  indict.  6; 
Qualiter  enim  quotidianis  gladiis  et  quantis  Langobardorum  incursio- 
nibus  ecce  iam  per  triginta  quinque  annorum  longitudinem  premimur, 
nullis  explere  suggestionis  vocibus  valemus.  Cumque  x^rima  data  sit  anno 
aerae  Christ.  595,  detractiis  27,  ad  568.  revolvimur,  eademque  ratione 
secunda,  quae  data  est  603.  Mihique  verosimile  ridefur,  sanctum  pontificem 
ah  ij)sa  potius  gentis  incursione  quam  a  firmata  illius  dominatione  calamitu- 
tum  p>eriodum  deduxisxe.  BI.  Annum  569.  Secundi  notae  (ind,  2.Jinnuunt. 
1)  Monte  Maggiore,  quem  ex  archivi  capitularis  Forojuliensis  fenestris 
mihi  monstravit  canonicus  de  Orlandis,  mense  Aprili,  nive  coopertum, 
narravitque,  totam  inde  co7ispici  posse  terram  Friulanam,  nominarique 
nunc  etiam  'Monte  del  i?e'.  BE.  Nomen  huic  narrationi  ansam  prae- 
huisse,  verisimile  est.  2)   Cf.  Isid.  Etym.  XIV,  4,  16.  3)  Cf.  Exc. 

Sang.  ed.  De  Eossi  (Bull.  di  arch.  crist.  1857J,  p.  22:  Item  pc  lusti- 
niani  aug.  anno  Longobardi  intraverunt  in  Italiam  12.  Kal.  April. 
4l   Castrum  Julium  erat  Colonia  Julia  Carnia,  sita  paulo    supra  Osopum 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II.  91 

coepit,  ciii  potissimum  primam^  provinciarum  quam  ceperat 
committere  deberet.  Siquidem  omnis  Italia,  quae  versus 
meridiem  vel  potius  in  eorum''  extenditur,  Tyrreni  sive 
Adriatici  maris<^  fluctibus  ambitur,  ab  occiduo  vero  et  aqui- 
lone^  iugis  Alpium  ita  circumcluditur'"- ',  ut  nisi  per  angustos 
meatus  et  per  summa  iuga  montium  nonf  possit  habere 
introitum»;  ab  orioutali  vero  parte'',  qua'  Paunoniae  con- 
iungitur,  et  largius  patentem  et  planissimum  habet  ingressum. 
Igitur,  ut  diximus,  dum  Alboin  animum  intenderet,  quem  in 
his  locis  ducem  constituere  deberet,  Gisulfum  ''•  2,  ut  fertur, 
suum  ncpotem,  virum  per  omnia  idoneum,  qui  eidem '  strator 
erat,  quem™  lingua"  propria  'marpahis'"-^  appellant,  Foroiu- 
lanae  civitatiP  et  totae  *J  illius  regioni  praeficere  statuit.  Qui 
Gisulfus  non  prius  se  regiraen  eiusdem  civitatis  et  popidi 
suscepturum ""  edixit,  nisi  ei  *  quas  ipse  ehgere  voluisset  Lan-  •  p.  73. 
gobardorum  faras^,  hoc  est  generationes  vel  lineas-*,  ti'i- 
bueret'.  Factumque  est,  et  annuente  sibi  rege  quas  obta- 
verat  Langobardorvim  praecipuas  prosapias",  ut  cum  eo  habi- 
tarent,  accepit.  Et  ita  demum  doctoris^  honorem  adeptus''^ 
est.  Poposcit  quoque  a  rege  generosarum  equarum  greges, 
et   in  hoc  quoque   liberalitate  principis  exauditus  est*. 

a)  prima  F  1;    deesi  C   1.  2.  b)  ila    hoc   loco  A  3.  C  1.  D   1.  E   1.  F   1.   G  1—4. 

I  1  e^  i7ifra  c.  16.  eliam  Al;  eoro  F3;  eo  G 'o.  5b.c;  eodem  G  5a;  corum  C  4b; 
chorum  C  5  e<  e  corr.  F  Ib;  etruriam  B  2.  3;  eurum  A  1.  2.  4.  C  2.  3.  D  2.  3.  4. 
F  5.  H  1.  I  2;  euru  A  '2;  euro  A  *3.  7 ;  eutri  B  1;  eutrum  A  '4;  in  orientis 
partibus  A  5.  6.  c)  deest  B  1.  d)  ab  a.  G  3.  4.  e)   circumcludit  F  1.  G  1.  3. 

f)  post  add.  F   1.  g)   iutroitu  F   1.  h)   deest  Bl;  plaga  A  2.   G  5c;  quarte   C  1. 

i)  quam  B  1  ;  qua  —  patentem  hic  omissa  post  regioui  inserunt  G  3.  4.  k)  Gisul- 
phum  A  2.  7.  F  1.  G  3,  postea  etiam  G  1,  alii;  Sigulfum  hic  et  infra  C  '1.  2.  D  1. 
1)  idem  G  1.  3;  que  idem  F  1;  i.  quidem  G  4;  q.  tuuc  quidem  G  2.  m)  qu(a)e 

F  1,  G  1.  n)  linguam    propri.am  B   1.  o)  marpais    A  4.    F  1.     G  3.  4.  L  1; 

mapahis  A  '3.  7 ;  marpaisa  L  1 ;  marphais  I  2.  3  ;  mariphais  corr.  marphais  E  1 ; 
marphahis  A  5.  6.  H  3;  marphisis  H  2;  vel  marphalis  in  inarg.  D  1,  et  ila  ceteri 
D.  H  5;  marpacis  G  1.  2;  marachis  G '5 ;  marchis  G5a.b.c;  machedonus  Bl.2.3; 
machedonas  B   la.         p)   civitatis  A  3.  4.  E   1.  F.   G  1—4.   5b.  H  1.  I  3.  q)  toti 

A  5.  B  la.  G  2.  3.  '5.  5a.  b ;  tote  corr.  toti  I  3;  totie  A  3;  totilae  G  5c.  —  re- 
gione  F  1.  r)  suscepturus  A  7.  —  eduxit  A  2.  F  1.  s)  pharas  F.  G  (praeler 
(i  5c;  paras  corr.  pharas  G  3).  I  2;  farax  A  4;  faros  B  la.  2;  furas  D  *3  — 10. 
H  5;  foras  A  *4;  feras  A  5.  6  (ubi  h.  e.  desunt;  gen.  bellicosas  e  corr.) ;  ferax,  in 
marg.  add.  vel  faras  E  1.  t)  ad  habitandum  post  add.  F  1.  u)  prosapies  F  1. 
G  1.  3.         v)  ita  A  1.  2.  B  1.  F  1;  ductoris  ccteri.         w)  arreptus  A  2. 

et  liagogna  versus  cacwnen  Alpium  Jullarum,  ut  apparet  e  Venantio 
Fortunato  in  Vitu  S.  Martini,  Opp.  I,  471.  Quadraginta  millibus  pas- 
suum  ItaUcorum  inferius  versus  austrum  sita  est  ad  Nutisonem  civitas 
Forojulii,  nunc  Cividale  del  Friuli,  Alhoini  tempore  villa  obscura,  postea 
castro  Jidiensi  jam  diruto  crescens  et  ducatus  caput  factum.  Contrurium 
vero  sententiam  incolae  hujus  civitatis  defendunt,  in  ea  coJoniam  sitam 
fuisse  contendentes.  BE.  "  1)  Cf.  Isid.  Etym.  XIV,  4,  18.  2)  Vi- 
detur  potius  fuisse  Grasulfus,  puter  Gisulfi.  Cf.  Murut.  Ann.  a.  590.  BE. 
.3)  Cf.  gloss.  Lang.  LL.  IV,  p.  655;  'Grimm,  G.  d.  D.  Sjir.  p.  G92. 
4)  Cf.  gloss.  Lang.    l.  l.  p.  653;   D.    V.  G.  I,  p.  77.         5)  Haec  inde 


92  PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDORUM.     LIB.  II. 

10.  His  diebus,  qnibus''*  Langobarcli  Italiain  invaserunt, 
56i.Francorum  regnuni,  mortuo  iani  eorum  rege  Chlotario'',  eius> 
filii  quadrifarie  regebant  divisum,  Primusque  ex  his  Ariper- 
tus<=  sedem  liabebat  apud'^  Parisios'^.  Seeundus  vero^  Gun- 
thramnuss  civitati''  praesidebat  Aurelianensi'.  Tertius  quo- 
que  Hilpericus''  cathedram  habebat  apud  Sessionas'  in  loco 
Chlotarii,  patris'"  sui.  Quartus  nihilominus  Sigisbertus"  apud 
urbem"  regnabat  j\Ietensem.  Hoc  etiam  tempore  Romanam 
ecclesiam  vir  sanctissimus  Benedietus  papa  regebat-.  Aqui- 
leiensi  p  quoque  civitati  eiusque  popuh's  'i  beatus  Paulus  patri- 
archa  praeerat.  Qui  Langobardorum  barbariem  metuens^ 
ex  Aquileia  ad  Gradus'"  insulam  confugiit^  secumque  om- 
nem  suae'  thesaurum  ecclesiae  deportavit^.  Hoc*  anno 
superiori  liieme  tanta"  nix  in  phanitie  cecidit,  quanta  in 
summis  Alpibus  cadere  solet;  sequenti  vero  aestate  tanta 
fertilitas  extitit,  quanta  nulhx  aetas  adseveratm*  meminisse. 
Eo  quoque  tempore  comperta  Hunnis^  qui  et  Avares^, 
•p.  79.  morte  Chlotarii  regis,  super  Sigisbertum^^',  *eius  filium,  inruunt. 

a)  deest  F.  G;  cum  F  2.  b)  Cliolothario  (postea  Coloth.)  C  1;  Chlodthario  F  1. 
c)  Ripertus  A  1;  Aribertus  F  1.  D  2.  3,  alii;  Haribertus  U  "5.  5b;  Heriberlus  A3; 
Heripertus  G  5c ;    Garipertus    A  '2;    Cerebertus    E   1.  d)  apput  B  1;    ap  A  4  ; 

a  F  1.  G  1.  3;  deest  E  1.  F  5.  G  2.  4.  "5.  oa.  b.  H  1.  Grer/.  e)  Parisius  A  4.  5. 
C  2.  D   1.  F  3.   5.  G  2.   3.  4;  Parisui  C  1.  f)  deent  G  2.  g)   Guntramnus  A  3. 

D  2.  3.  G  1.  3.  4,  alii;  Gunthraunus  A2;  Gumdramnus  Cl;  Guntrannus  C  2.  G '5. 
h)   civitatis  A  2.  i)  Aurelianensis  A   1 ;    Au-relinensis    A  3 ;    Aurilianensis  C  1  ; 

Aurelianis  G5b.  e;  Aureliensi  F  1.  4.  G  1.  3.  4.  k)  Ilpericus  A2;  Helper.  G  5c  ; 
Chilper.  D  2.  1)  Sassionas  corr.  Suessonas  D  1,  et  ita  H  1;  Sessones  A  5;  Ses- 
sonam  L  1;  Sessiones  A  '3.  B  2;  Suessonas  D  *3a.  3.  4.  5;  Suasionias  E  1;  Sae- 
sinnas  G  1  {in  luarg.  al.  manu  vel  Senonas) ;  Sasinnas  F  5.  G  3.  4;  S^sinas  G  2; 
Sausonias  Cl;  Senonas  e  corr.  F  1.  G  3,  et  itaFZ.i;  Senones  F  2;  Sennis  G  5b.  e. 
m)  patri  F  1.  n)  Sigilb.  C  "1;  Sicib.  F  1.  o)  urbe  F  1.  G  1.  p)  ita  A  1 
constanter  et  pleriqiie  alii;  Aquilegensi  corr.  Aquileiensi  A  2;  Aquilegensi  F  1; 
Aquileigensi  B  1  ;  Aquiligensi  G  1;  Aquiliensi  G  2.  3.  *5  ;  Aquileienensi  C  "1.  1. 
—  Aquilegia  plerumqiie  A  '2.   5   et  codd.  B.  q)  populi  G  1.   3  ;  populo  F   1.   G  2. 

r)   Graduni   G  2.  s)  ita    A   1.   *2.  2.  B   1.  2.    E   1.  G  5b.  t)  deest  G;    sue  et 

suarum  e.  B  1.   —   omne  6   1.   3.  u)  tanta    —    Alpibus  des.    C  "1—3.  D   1   {post 

suppl.).  I  1 ;  hoc   —    solet    des.  F.   G    {post    suppl.  F   1.  2.    G  1).  v)  Abares  hoc 

loco  B   1.  w)  Sigesb.  A   1  hoc  loco  ;    Sigip.  F   1;    Sigep.  G  1;  Gisisb.  A  2,  et  ita 

raox;  cf.  p,  89  n.  g. 

orta  esse  videtur  narratio,  quod  strator  primus  du.v  fuisse  dicitur,  Fo- 
rojulana  regio  fortasse    equorum    cultu    excellehat.  1)  Sequentia  — 

Metensem    ex    Greg.    Tur.    IV,    22.  2)  Anno    568,    qtio    Langobardi 

in  Italiam  venerant,  Joannes  fiujus  nominis  III.  pontifcatum  gerehat, 
illiusque  successor  Benedictus  I.  cognomento  Bonosus  creatus  est  anno 
573.  In  errorem  traxerat  Paulum  Liber  pont.,  qui  haec  habet:  Bene- 
dictus  .  . .  Eodem  tempore  gens  Lang-obardorum  invasit  totam  Italiam. 
Quae  non  de  tempore  adventus,  2it  Paulus  habet,  sed  de  laiiori  domi- 
natione,  ut    indicant    verba    illa    'totam  Italiam'    sunt    accipienda.     BI. 

3)  Paulinum  Aquilejensem  archiepiscojium,  non  Paulum,  metu  Lango- 
hardorum  de  Aquileja  in  Gradum  insulam  exportaio  ecclesiae  ihesauro 
migrasse,  accuratissime  probat  eminentiss.  Korisius  in  sua  dissertat.  de  V. 
synodo,  eumdem  illum,  de  quo  Pelagii  papae  I.  ad  Xarsetem  epistolae.  BI. 

4)  Haec  ad  Secundum  referenda  esse,  vensimile  est.  5)  Cf.  Greg. 
Tur.  IV,  29,    qui  vero  neque   Thuringiam  neque  Alhim  fluvium  indicat.. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II.  93 

Quibus  ille  in  Turingia^  occurrens,  eos  iuxta  Albem''  fluvium  562. 
potentissime  suj)eravit,  eisdemque  petentibus  pacem  dedit. 
Huic  Sigisberto  de  Hispaniis  adveniens  Brunicneldis  ^  matri- 
monio  iuncta'^  est ',  de  qua  ille  filium  (Jhildepertum''  nomine 
suscepit.  Rursumque  Avares  cum  Sigisperto  *^'  in  locis  ubi  et 
prius  pugnantes,  Francorum  proterentes  exercitum*',  victoriam 
sunt  adepti  ^. 

11.  Narsis  vero  de  Campania?  Romam  regressus,  ibidem 
non  ]Jost  multum  tempus  ex  hac  luce  subti-actus  est^.  Cuius 
corpus  positum  in  locello  phunbeo,  cum  omnibus  eius  divitiis 
Constantinopolim  '^  est  perlatum. 

12.  Igitur  Alboin  cumad'  fluvium  Plabem''*  venisset,  569. 
ibi  ei  FeHx  episcopus  Tarvisianae '  ecclesiae  occurrit^.     Cui 
i'ex,    ut    erat  largissimus,    omnes   suae    ecclesiae    facultates 
postulanti  concessit  et  per  suum  pracmaticum™  postulata  fir- 
mavit^. 

13.  Sane  quia  huius  FeHcis  fecimus  mentionem,  Hbet 
quoque  nos  pauca  de  venerabili  et  sapientissimo  vu'0  Fortu- 
nato  retexere,  qui  hunc  Felicem  suiim  adseverat  socium  fuisse. 
Denique  hic  de  quo  loquimur  Fortunatus  natus^^  quidem  in 
loco    qui   DuplabiHs^    dicitur'    fuit;    qui  locus  haut   longe  a 

a)  Turingiam  A  '4.  F  5.  13;  Thuringiam  G  5a;  Thuringeam  G  2;  Turingam  E  1. 
F  1.  G  1.  3.  4.  I  1  ;  Turring-am  F4;  Turinga  U  1.  4b ;  Toringia  B  1.  D  1  e  corr., 
et  ita  alii  D;  Toringa  B  2;  Thoringa  Hl;  TringiaA5.  6;  Turonia  G  5b.  b)  Alben 
C  1;  Albem  corr.  Albim  G  2;  Habem  G  3.  4;  Albam  II.  —  fl.  potentissimum 
F  1.  G  3.  4.  c)  Brunecheidis  corr.  Brunechildis  D  1,  et  ita  C  3.  4.  E  1.  I  2  ; 
Brunichildis  A  '^.  3.  4.  C  2.  4b.  D  2.  F  1.  G.  H  1  ;  Brunihildis  G  3.  4.  5c.  I  1  ; 
Brunnihildis  F   5.  d)  regina  i.  C   1 ;  Br.   regina  C  2.         e)  Hildib.   G  2;  Hildeb. 

C  2.  G  5c;  Hildeberhtum  L  1.  e")  ita  hoc  loco  A  1.  f)  exercitus  A  2.  g)  Cam- 
niam  alia.  manu  corr.  Campania  A  1;  Cam.  in  C'l;  Camniam  C  1;  Canniam  Bl; 
Caminiam  corr.  Campania  Dl;  Camnia  A'2,  C2;  Cannia  B  2.  3 ;  Samnio  C  4b.  5. 
h)    —  poli  B  1.  i)  deest  A  3.  k)  Plabam  A  4;    Plavem  A  2  in  argum.  5.   6. 

E  1.  F.  G  1—4.  H  1.  I  1;  Blavem  G  5;  Pladem  I  3;  Paem  C  4b;  Alpem  C  5; 
deest  C  '1 — 3.  D  1,  qui  posl  add.  Plavem,  et  ita  ceteri  D.  1)  Tarvisanae  G  1.  4; 
Tarvisine  G  "5;     Carusiane  B  1.  m)  placm.   A  2.         n)  deest  C.  D.  G  3.  4.  H  1. 

0)  Duplavilis  A  3.  4.  C  1.  4b.  5.  D  1;  Duclavilis  A  "2;  Dupplabilis  F.   G. 

1)  E.C,  Greg.  Tur.  IV,  27.  2)  Ibid.  c.  29,  ubi  de  pugnae  loco  nihil 
indicatur.  3)  Haec  ex  G.  pont.  Joli.  Cf.  quae  Agnellus  c.  95.  refert. 
4)  Piave.  5)  Cf.  Fortunuti  lib.  IV,  de  vita  S.  Marlini,  Opp.  ed. 
LuccJii  I,  p.   472: 

Qua  mea  Tarvisn.s  residet,  si  molliter  iutras, 
Illustrem  socium  Felicem,  quaeso,  require, 
Cui  mecum  lumen  Martinus  reddidit  olim  etc. 
6)  Scij).  Maffei    lioc    vocat,     Verona    illustr.    lih.  XI,    'una   simplicita  di 
Paolo\  (jxiandoquidem  Langohardi  non  piotuissent  scrihere.     Sed  defendit 
)iostrum.  Ramhaldo    degli  Azzoni  (i7i  Nuova    raccolta  d^op.  scientif.  IX, 
405—453.    Venet.  1762.  8o;.  Cf.  Troya,  Codice  dipl.  Long.  I,  2.  fol.  BE. 
Paulo  antiqiiam   chartam  notam  fuisse,  verisimile  est.     Neque  video,  cur 
non  Alhoin    ejnscojjo   petenti  et    chartae    exemplar   praehenii  id  firmare 
pottdsset.        7)  Cf,  Fortunat.  l.  L  Cujus  et  patriam  Cluverius  fuisse  autumat 
in  edito  colle  ad  laevam    aynnis    rijjam,    uhi    vulgari    aiJjjellatione  vicus 
S,  Salvadore.     BI. 


94  rAULI   1II8T0KIA  LANGOBAKDOKUM.     LI13.   IL 

Conitenst"'*  castro  vel  Tarvi.siana  distat  civitatc  '.  Sed  tamen 
Ravennac^'  nutritus  et  doctus,  in  arte  gramatica  sive  retlio- 
rica  seii  etiam  metrica^  clarissimus  extitit.  llic  cum  ocu- 
lorum  dolorem**  veliementissimum  })ateretur,  et  niliilominus 
Felix  iste  ipsius  socius  pari  nuxlo  oculos  doleret,  utritpie 
ad  basilicam"  beatorum  Pauli  atipie'^  lohannis,  quae«  intni 
cadem ''  urbem  sita  est,  perrexere '.  In  qua  etiam  altarium 
in  honore ''  beati  jNIartini  conlessoris  constructum  propin(juam 
habet  fenestram,  in  qua  luccrna  ad  exibendum  lumen  est 
constituta.  l)e  cuius  oleo  mox  sibi  isti',  Fortunatus  sciHcet 
et  Fehx,  dolentia'"  hunina  teti^"erunt.  IHco  dolore  fugato 
80.  sanitatem,  *  (piam  obtabant,  adepti  sunt.  Qua  de  causa  For- 
tunatus  in  tantum  beatum  .Ahirtinum  veneratus  est,  ut,  reHctii 
pjitria ,  paulo  antequam  Lan«;-obardi  Itaham  invaderent, 
Turonis"  ad  eiusdem  beati  viri  sepulchrum  properaret.  Qui" 
sibi,  ut  in  suis  ipseP  carminibus  refert ',  illuc  propcrandi*! 
pcr  fluenta  Tiliamenti '"  et  Keunam  *  perque  Osupum '  et  Al- 
pem  luliam  perque  Aguntum"  castrum  Dravunupie^  et  Byr- 
rum  "■"  iluvios  ac  Brioncs  ^-  et  Augustam  civitatem ,  quam 
Virdo  et  Leeha>'  tluentant,  iter^  fuisse  describit.  Qui  })Ost- 
(piam  Turonos"  iuxta  votum  ])roj)rium  advenit'',  Pictavis 
pertransiens,  illuc^  habitavit,  et  multorum  ibidem  sanctorum 
gcsta  partim  prosa,  partim  metrali ''  ratione  conscripsit;  novis- 

a)  Caniteiisc  Al;  Ccnitensi  II,  alii;  Cenincnsi  A  3.  C  1.  2;  Gcuitense  Dl  e  corr., 
et  ita  vvl  Genitensi  ceteri  D.  H  1;  Ciense  A  5.  b)  Rabenua  F  1.  G  1;  Ravenna 
F  2.   3.   G  2.  3."  4.  5;    in  Ravenna  F  d.  c)  niatricS    A  1;    geomotrica  P  2  (F  1 

^perscr.  sed  delevit  geo).  4.  Cr  3.  Sequentia  nsque  Venetiaruni  ile  (c.  l-l)  des.  folio 
deperdito  G  1.         d)  doloro  A  2  e)  bassilica  F   1.         f)  et  A  2.         g)  qui  A   I. 

h)  ita  A  1.  F  1  ;  eandom  ceteri.         i)  porrexerunt  C.  D.  k)  ita  A  1.   2.  D  2.  E  1. 

F  2.   G  5b;  houorem  eeteri.  1)  isto  D  1   e    corr.,    et    ita    alii  D.   C  2.   G  4.  H  1 ; 

m.  ut  iste  D  3;  fratres  isti  e  corr.  F   1.  m)  deest  C  1.  Fl?  {ubi  dolentes  oculos 

e  corr.);    lumi   G  3.  n)  Torouis    A  2.   C  '1.   1.    D  1.  F  1;   —  T.    eadem  b.  F   1; 

et  oidem  b.   H   3.  o)  Qui   —  describit  des.  H  1  ;  Quique  G  *5.  p)  deest  B   1. 

q)  properandi  corr.  properanti  B  1.  F  1.  G  4 ;  proporanti  A '4.  B  la.  2.  5a.  b.  c.  F  5. 
r)  r.  atiliament  A  1;  f.  tilamenti  E  1.  F  '2.  G  5a.  b.  c;  f.  tilamente  G  *5 ;  f.  alia- 
mcnti  A  5;  f.  abanionti  A  5a ;  per  tluontiliameuti  C  1—5.  D  1  {corr.  flucuta  ilia- 
menti);  frucnta  tillaniculi  Fl;  frunta  tilanienti  F  2.  4.  G6;  fruentati  lamenta  G2; 
perfruiiiuo  tanti  lamenti  (i  3.  4.  s)  Reuuiam  A  3.   5.  D  '3a.  3.   (J  5a.  b.  c;  Reu- 

mam  A  5a.  D  la.  4.  8;  Remuuam  E  1.  F  1  e  corr.,  '2.  2.  4;  Reraunum  G  3.  4; 
Rheunna  F  5.    —    porquem  F  1.  t)  Ossupum  G  3.  4;    Osopum    A  *3.  3.  4.  5. 

B   1.  E   1.   G  *5.   5b;  Hosopum  G  5c  ;  Ossopum   G  4.  u)  Aguutus  A  1;    Aguntur 

B  1;  Auguntum  C  2;  Agustam  corr,  Augustum  C  1;  Agantum  G  1—5.  v)  Da- 
vumque  A   1;    Draumtiue  G  3.  w)  Byrro  G  2.  4.  x)  fl.  achriores  D  "3.   5; 

fl.  aeriores  D  2.  3.  4;  fl.  aprioues  F  1.  G  2.  3.  4.  5.  —  Augustan  F  1.  y)  l.ech 
C  1.  2.  Ib;  Lec  B  3;  Leca  E  1;  Locca  G  5a.  b.  c;  Leecha  G  "5;  quamvis  dolecca 
tiuenteut  G  5c;  quam  AVirdo  —  advcnit,  qttatuor  vel  quinque  rocabulis  erasis,  in 
marg.    suppl.    corrector  D   1   {ihi  Lec).  z)  interfuisse  A  2.  3.   C  1.  2.  3.    D  2.  3. 

E  1.   G  5b.  c;    item  G  3.  4;    idem  G  2.  a)  Toronos    A  *3.   C  '1,    corr.    Turonos 

B  1;  Coronos  A  2;  Coronas  A'4;  Toronus  Fl;  Toronis  A  '2.  F  2  ;  Thoronis  El; 
Turonis  D.  G,  alii ;  Turones  C  1.  b)  adveni  F  1.  c)  illuc  corr.  illic  A  2.  F  1. 
G  1.  2.  4;    illic  E   1;    deest  G  3.  d)  liberali  B   1;    metali  C   1;    metrica  D  2.  3 ; 

metricali  G  5c. 

1)  Cy.  Forlimati  Uh.  IV.  l.  l 


PAULI  HISTORIA  LAXGOF.AKDOKUM.      LIP.   II.  95 

simeqiie  in^  eadeui  eivitate  priuuuu  presbiter,  deiude  epi- 
scopus  ordinatus  est,  atque  m  eodem  loeo  digno  tumulatus 
lionore  quieseit.  Hie  beati  Martiui  vitam^'  quattuor  iu  libris 
heroieo  versu  eontexuit  "^,  et  multa  alia  maximeque  ymnos 
singularum  festivitatiun  et  praecipue  ad  singulos  amicos  versi- 
culos,  nulli  poetarum  secundus,  suavi  et  diserto'*  sermone 
couposuit.  Ad  cuius  ego  tumulum,  cum  ilhtc  orationis  gratia* 
adveutassem,  hoe  epitaphium,  rogatus  ab  Aprof,  eiusdem 
loci  abbate  ',  scribeudum  contexui : 

Ingenio^'  clarus,  seusu  cek^',  ore''  suavis, 

Cuius  duke  mehis  pagiua  muha  eanit, 
Fortunatus,  apex  vatum,  veuerabih's  aetu, 

Ausonia  genitus,  hac  tumulattu- '  humo. 
Cuius  ab  oro  sacro  sanctorum  gesta  priorum  •* 

Discimus  :  haec  mousti-ant  carpere  hicis  iter. 
Fehx,  quae  tantis  decoraris,  Galha,  gemmis, 
Lumine  de  quarum  nox  tibi  tetra  tugit. 
*Hos  modicos'   prompsi  plebeio  carmiue  versus,  'p.  si. 

Ne  tuus  iu  populis,  saucte,  hvteret  honor. 
Redde  vicem  misero:  ne  iudice  spernar  ab  aequo, 

Eximiis"'  meritis  posce,  beate!  preeor. 
Haec  paucis  de   tanto    viro,   ne    eius    vitani    sui"   cives 
funditus   ignorarent,    dehbavimus;  nuuc  ad   historiae   seriem 
revertauuu'. 

14.     Igitur^'  Alboin  Vincentiami'  Veronamque  et  rehquassea. 
Veuetiae  civitates,    exceptis'i  Patavium*"  vi  ^Moutemsihcis*  et 
3LxntuanC,  cepit.    Venetia '  euim  nou  sohuu  iu  paucis  insuhs, 

*)  L  l  addit:  Mautua  accepit  nomeu  a  tilia  Teresiae,  q\ie  habuit 
nomen  Mantua,  et  fuit  ex  genere  Thebanorum,  et  cum  venisset  ail 
Italiam,  fecit  civitatem  in  Venetia,  tiuam  de  noinine  suo  Mantuam 
appellavit. 

!i)  in  eadem  i/e.--.  G- "5.  —  civitatem  A  2.  D  1.  F  1  (quod /ortasse  recipUnJum  er<it); 
eandem  civitatem  C  2.  b)  vita  F  1.  c)  eomposuit  Q  2;  contexui  F  1.  d)  dis- 
serto    e    corr.  A  1,    et    ita    F  1.   G  3.  3.  I  S;    disserte  o.  G  4.  e)  sratian»  A  3, 

F  l.  Cx  3.  4.  f)  ab  Aper  A  '2 ;  a  pbro  (prosbitero)  A  3;  erasum  B  l.  D  4.  F  1 
(abbapro  corr.  ab) ;  deest  0  4b.  D  2.  I  Ib.  3 ;  epitaphium  abbas  {i>ost  suppl.  t!)  pro 
e.  loei  episcopo   scr.    .\  5.  6;  r.  ab  Ap.  des.  X  5b    [fost    >-^u{>pl.).  g)  nonnH  cap. 

inc.  A  2.  '3.  Ad  cuius  ego  tumulum  —  delibavimus  des.  A  *4;  carmen  et  cerba 
Haec  —  revertamur  des.  F.  G  (m  /olio  assuto  sttjyplevit  corrector  F  2).  h)  oreque  I  1. 
Paulus  pronuntiavit  su-avis.  i)  turaulatus  C  1.  I  l.  k)  piorum  C.  D;  Ausoaia 
—  priorum  Ues.  C  2.  1)  modicus  .\  1.  '2.  2.  4.  B  2.  E  1,  corr,  modicos  D  1.  — 
prompso  A   1;  propri  C  'I;  foci  plebeio  <•  corr.  B   1.  m)  eximius  0.   D   la.   I   1. 

u)  do  A  1.  o)  I.  cum  .\  2.  p)  Vicentiam  Or  2;  Vinceuniam  C  1.  2.  I  1 ;  Vin- 
cencia  Veronanue  F  1.  n)  excopto  F.  O.  l  2.  r)  Patavum  E  l ;  Patavio  A  5. 
B  la.  2  .;  corr.;  Patavi  C  3.  O  3.  ';> ;  Padavi  F  1.  G  2.  4;  Paduam  F  .^  ;  Pataurim 
O  4b.   D   1.   U  3;    Pati>uro    D  3.  4.  s)  Mouto  S.    ot    Mautua    B  la.  B2  e  corr, 

D  3.  4.  8  ;  Scilicas  A  2.    —  ct  Mantuam  —  insulis  des.  D  2.  t)  Vouotiam  P  1. 

1)  Aper  teste  diplomate  in  GalUa  Chris^tiana  IT,  p.  12-24.  allaio  Pictavis 
apud  S.  Ililariiim  abhas  lumduin  e.vstitit  u.  775,  sed  jam  ahbatiam  re- 
gebat  a.  780,  et  a.  7i>"2.  jam  defundus  erut.  Paulus  ibi  fuit  intra  a. 
782-78(5.     BE. 


96  PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDORUM.     LIB.  II. 

quas  nunc  Venetias^*  dicimus,  constat,  secl  eius**  terminus  a 
Pannoniae  tinibus  usquc  Adduam  •=  fluvium  protelatur  ^*.  Pro- 
batur  lioC^  annalibus  libris,  in  quibus  Pergamus  civitas  csse 
legitur  Venetiarumi.  Nam'^  et  de  lacu  BenacoS  in  liistoriis 
ita  lcgimus  ^ :  ^Benacus  lacus  Venetiarum,  de  quo  Mincius  ** 
fluvius  egreditur'.  Eneti '  enim,  licet  aput  Latinos  una  littcra 
addatur,  Grece'*  laudabiles  dicuntur^.  Venetiae'  etiam 
Ilistria"'  conectitur,  et  utraeque"  pro  una  provincia  habentur. 
Ilistria-*  autem  ab  Histro  flumine  cognominatur.  Quae" 
secundum  Romanam  bistoriam*  amplior,  quam ''  nunc  est, 
fuisse  perhibetur.  Iluius "  Venetiae  Aquileia  civitas  extitit 
caput;  pro  qua  nunc  Forum  lulii  'i,  ita  dictum,  quod  lulius 
Caesar  negotiationis  foruni  ibi  statuerat,  habetur. 

15.  Non  ab  re  esse  arbiti-or,  si  etiam  ceteras  Italiae'" 
provincias  breviter  ^  adtingamus.  Secunda  provincia '  Liguria 
a'  legendis,  id  est"  coUigendis,  leguminibus,  quorum  satis 
ferax  est,  nominatur.  In  qua  Mediolanum^  est  et  Ticinus"', 
quae  alio  nomine  Papia  appellatur.  Haec  usque  ad  Gallorum» 
82.  fines  extenditur.  Inter  hanc  et  Suaviam  ^-  ^,  '  hoc  est  Alaman- 
norumy  patriam,  quae  versus  septemtrionem  ^  est  posita,  duae 
provinciae,  id  est  Retia  prima  et  Retia  secunda,  inter  Alpes 
consistunt^;    in    quibus    proprie  Reti''  habitare  noscuntur. 

a)  Venetia  A   2;    Venieia  G  3.  b)  deest    B   1;    et  F   1.  c)  Addam  F   1.   G  2; 

ad  Adduam  A  '2.  '3.  B.  E  1  ;  ad  Aduam  A  2.  4.  F  3;  ad  Addam  I  3;  ad  Ada  G  4. 
d)  protelatur  —   Jlincius  fluvius  des.  G  5b.  e)  deest    C '1.  1.  2.  D.  I  1.  —  Pro- 

batus  A  2.  f)  Nam  —    Veuetiarum    des.  A  2.   '1.  G  5e.  g)  Benacu  A.   E   1. 

F  4.  G  2.  4.  '5.  oa;  Venacu  F  1;  Beueeu  corr.  Bennacu  G  3;  Venaco  H  1;  Be- 
nacho  B  2;  Bouaco  A  3.  h)  Mincus  A  3;  Mentius  F  1.  G  1.  3.  4.  i)  Eneci 
corr.  Eneti  B  2;  Einoti  D  1;  Enneci  F  1.  G  1—4;  Enecii  G  "5.  5b.  c.  I  3;  Etnetii 
F3;  EtneticiF4;  EnetumF2;  Eueti  —  dicuntur de*.  F '2.  k)  Greci  F  1.  G  1.  3.  4. 
1)  Venec(t)ia  A  '2.  C  2.  E  1  {corr.  Venetiae).  G  2.  5c;  veneficie  C  1.  m)  histo- 
ria  A  5.  F  4.  H  1,  corr.  histria  A  2.  B  1.  D  1.  3.  E  1;  duae  in  hj^storia  conec- 
tuntur  A  5.  6;  historig  corr.  histrig  G  2.  5a;  historiam  F  1  (corr.  histrla).  G  1.  3 
(corr.  histriam) ;    Histriam    F  3.  4.  5.    G  4;    Istria  F  '2.  n)  utraque   A  2.   F  3; 

utroque  F  1.  G  1.  3.  4.  o)  Qui  F  1.  G  1.  3.   4. '5.         p)   qua  F  1.  q)  ForoiuU 

F  1.  G  1.  4;  Foroiulii  B  1.  G  2.  3;  Foroiulum  G  '5.  5c;  ForoiuUi  A  '3.  Et 
similiter  aliis  locis  et    in    diversis    casihns.  r)   Italiae    —    Lucaniae    quae    nomen 

(c.  17)  des  folio  evulso.  s)  deest  D  2.  t)  provinci(a)e  A  1.  D  1.  F  1?  G  1.  3.  4. 
—  Licuria  C  '1.  F  1.  u)  1.  vel  A  3;  i.  e.  c.  des.  F  '2.  v)  Mediolanium  C  2. 
G  3,  alii.  w)  Tycinus  F  1.  G  3;  Ticinum  D  (1  e  corr.).  F  2.  3  H  1.  x)  Su.-e- 
viam  Cl;  Sueviam  D  2.  3,  aliij  cf.  s^tpra  j>.  89  n    h.  y)  lamann  F  1.   —  patria 

A  '4;  provincia(m)  F.  G.  I  2.  z)  septemt(d)rione  F  1.  G  1.  a)  adsistunt  vel 
assist.  G.         b)   Greci  G  3.  4. 

1)  Cf.  Hist.  Rom.  l.  XVI:  Biorgor  rex  Alanorum  ....  superatus  non 
longe  a  Bergamo  civitate  Venetiae ;  quae  ex  Fastis  sumta  esse,  Holder- 
Egger,    N.  Archiv  I,  p.  302,    docuit.  2)    Sunt    verha   Isidori   Etym, 

XIII,   19,   7.  3)  Cf.  Jord.   Get,  c.  29:    Eneti  id  est  laudabiles   dice- 

bantur.  4)  Isid.  XIII,  14,  17.  5)  Cogitat  fortasse  de  loco  Hist. 
Hom.  III  (ed.  Gruter  p.  794^.  6)  Sequentia  magnam  partem  ex  an- 
tiqua  2>rovinciarum  descriptione  sumta  sunt,  quam  in  appendice  ex  co- 
dice  Matritensi  edimus.  7)  a  —  nominatur  Paulus  adjecit.  8)  Lan- 
gobardorum  Prov.        9)  Suaviam   h.  e.   et  q.  v.  s.  e.  p.  Pauli  sunt  verba. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II.  97 

16.  Quinta  1  vero  provincia  Alpes  Cottiae*  dicuntur, 
quae  ^  sic  a  Cottio  ^  rege,  qui  Neronis  tempore  fuit,  appellatae 
sunt.  Haec  a  Liguria*'  in  eorum^  versus^  usque  ad  mare 
Tyrrenum  extenditur,  ab  occiduo  vero  Gallorum^  finibus 
copulatur.  In  hac  Aquis^,  ubi  aquae  calidae  sunt,  Dertonara'' 
et  monasterium  Bobium ',  Genua  quoque  et  Saona''  civitates 
habentur.  Sexta  proviucia  Tuscia  est,  quae  a  ture,  quod 
populus  illius  superstitiose  in  sacrificiis  deorum  suorum  incen- 
dere  solebant'-^,  sic  appellata'"  est.  Haec  habet  intra  se  cir- 
cium"  versus  Aureliam,  ab  orientis  vero  partem*'  Umbriam. 
In  hac  provincia  Koma,  quae  oHm^  totius  mundi  caput  ex- 
titit,  est  constituta.  In  Umbria  vero^,  quaeP  istius  in  parte 
ponitur,  Perusiumi  et  Lacus  Chtorius  Spoletivmique'"  consistunt. 
Umbria'-^  autem  dicta  est,  quod  imbribus'  superfuerit,  cum" 
aquosa  clades  olim  populos^  devastaret  ^^. 

17.  Septima  quoque  provincia  Campania  ^  ab  urbe  Roma 
usque  ad  Siler  Lucaniae  fluvium  producitur.  In  qua  opulen- 
tissimae  urbesy  Capua,  Neapohm^  et  Salernus  constitutae 
sunt.     Quae  '^  ideo  Campania  appellata  est  propter  uberrimam 

a)  cottidie  A  1.  D   1   (corr).  F  1  ;  cotidie  expuncta    litiera  t  A  2;  Cotie  A  4;  Coctie 
E  1;    Cocciac  B  la.  L  1 ;    Cotci|   B  2;    Gotiae    G  4;    Quotiae  C  1;    Scotiae    C  2 
Scottie  A  "2;    Scotliiae  A  3;    Co    in  Cottiae    e  corr,   G  2.         b)  Colio  A  2.  4.  D  4.; 
F  2.   "2;    Coccio  B  2;    Cotliio  A  5;    Cothtio  A  6;    Coctie  E   1;    Coctico  I  1;  Cotzo 
L   1;  Cuttio  F   1;    Gotio   G  4;    Scotio  C  2;    Scotico  F  5.  c)  Ligurium  D   2;  ad 

Liguriam  D  3;    Ligura  C  1;    Ligoria    C  *1 ;    Legoria  D   1  d)  i7a  A    1.   2.    C  5 

(corr.  chorum).  D  1.  E  1.  F  1.  G  1.  3 ;  ehorum  A  '2.  G  4;  quorum  B  2;  eo  G  5; 
eurum  A3.  4.  C  1.  D  2.  3.  G  2,  alii  (E  1.  F  1.  G  3  e  corr.);  cf.  sur.ra  p.  91  n.  b. 
e)  versa  F  4.  G  1  —  4.  5b;  versum  G  '5.  5a.  c.  f)   Galliarum    G  3.  4.         g)  urbs 

superscr.  D   1,  et  ideo  u.  A.  D  2.   3.  h)  ita  A  1.   '2.   2  (corr.  Dertona).  B  2.  C  5. 

D  1.  I  1;  Dertondam  C  1;  Derton(a)e  C  2.  F  2.  3;  Destona  D2.  3;  Terdona  6  3; 
Vertone  F  1.  4.  G  1.  2.  4.  "5.  5c;  Virtone  F  5.  i)  Bovium  F  1.  G  1  —  4.  "5.  5c; 
Bolbium  D   2.  k)  Soana  G  2.   '5;    Sceana  G  5a.  c.  1)  ita  Pal.  Ass.  A  2  (corr. 

solebat).    P  2.   G  3.  4;    solebat  D   1.  F  1.    G  1,    alii.  m)  appellatum    Pal.  Ass.  ; 

appellatus    corr.   —  ta  G  2.  n)  circum    A  '2.   C  2.  D  4.   E   1.  F  1.  5.   G  1  —  4. 

6  13;  cireui  C  1 ;  o/.  supra  p.  54  n.  g.  o)  ita  Pal.  Ass.  A2  (corr.  parte).  F  1; 
parte  ceteri.  p)  qui  G  2;  deest  C  *1.  1.  2;  post  suppl.  D  1.  q)  Perusius  A  2; 
Perusiam  corr.  Perusium  G  3;  in  Pal.  Ass.  legi  nequit;  —  iu  qua  P.  C  *1.  r)  ita 
A  2.  3;  Spoletum  A  1?  C.  D,  alii;  Spolitum  F  1.  G  1.  3;  Spolebum  F  *2. 
s)   Vmhra.  Fal.  Ass.Fi.  t)   in  uiribus  PaZ.  Ass.  {duabus  lineis  iu  I  uiribu.s).  F.  G  1 — 4 

pro  imuribus  i.  e.  imvribus  =  imbribus  ;  F  1  corr.  vel  umbris  semper  f. ;  umbribus.  F  *2. 
u)  quam  quos  aclades  (adades  F  2.  4.  G  1  e  corr.  4;  adactes  F  3)  F  {corr.  aut 
quod  sua  clade  F  1).  Gl — 4;  quando  clades  G5;  cum  aquos  adales  F  *2.  v)  po- 
pulus  F  1.  G  1 — 4.  '5.  w)  de  lectione  cod.  L  1  t>.  Arckiv  IX.  p.  688.  x)  deest 
F  1.   G  1—5.   (adest  F  *2) ;  C.    est    quae  ab  D  3.  y)  deest  G   1    {post    suppl.).  2. 

z)  Neapolis  C  1.  F  '2. 

1)  'Terliavi  dicit  Provinciarum  descriptio ,  Tusciam  quariam,  et  sic 
deinceps.   Paulus    ordinem    turhasse    videlur.  2)  quae    —   appellatae 

sunt  Paulus  ex  Aurelio    Victore;    v.  j).  98  n.  4.  3)   Cf.  Isid.   IX,  2, 

86.  et  XIV,  4,  20;  sed  verba  quod  —  solebant  Pauli  sunt.  4)  olim 
Paulus  scripsit  pro  aliquando.  5)  vero  —  ponitur  Pa^t/ns.  6)  Umbria 
—  devastaret  e.r  Isid.  XIV,  4,  21.  7)  Quae  —    planitiem  cf.  Isid. 

XV,  1,  54;  verha  uberrimam  planitiem  ct  ceterum  —  montuosa  est 
Pauli  sunt. 

7 


98  PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDORU^r.     LIB.  II. 

Capuae  planitieiii^:  cetcrum  ex'*  uiaxima  parte  moutuosa  est. 
Porro  octava  Lucauia,  quae '  nomcu  a  quodam  luco  <=  accepit, 
a  Silere  fluvio  iuchoat,  cum  Brittia  ^,  quae^  ita  a^  reginae 
'p.  83.  quoudam  suae  *nomine  appellata  est,  usque  ad  fretum  Si- 
culum  per  ora  maris  Tyrreni,  sicut  et  duae  superiores,  dex- 
trum  Italiae  cornu  tenens  pertingit ;  in  qua  Pestus  et  Lainus  ^, 
Cassianum  et  Consentia  Regiumque  sunt  positae  civitates. 

188.  Nona  denique''  provincia  in'  Appenninis'^  Alpiljus 
conputatur',  quae  inde  originem  capiunt,  ubi  Cottiarum'" 
Alpes  tiniuntur.  Hae "  Appenninae  Alpes  per  mediam  Italiam 
pergentes,  Tusciam  ab  Emilia**  UmbriamqueP  a  Flamminiai 
dividunt.  In  qua  sunt  civitates  FeiTonianus  ■■  et  ]\Iontembel- 
lium^,  Bobium'  et  Urbinum,  necnon  et  oppidum^  quod  Verona 
appellatur^.  Alpes*  autem^^  Appenninae  dictae  sunt  a  Pu- 
nicis,  hoc  est  Annibale-^  et  eius  exercituv^  qui  per  easdem 
Romam'^  tendentes  transitum  habuerunt.  Sunt  qui  Alpes 
Cottias^  et^  Appcnninas  unam  dicant"^  esse  pro\nnciam  «^ ; 
sed  hos  Victoris^  revincit  historia,  quae''  Alpcs  Cottias  per  se 
provinciam  appellat^     Decima?  porro  Emilia''  a  Liguria  in- 

a)  planicie  F  1.  G  3;  planciae  G  1.  b)  deest  G  2.  c)  loco  C  "1.  1.  4b.  D  1.  2. 
F  1.  G  4;  lucio  0  2;  a  quodam  —  ditissima  Beneventus  (c.  20  medio)  in  G  4 
deerant  eorumque  loco  duae  et  dimidia  lineae  scriptae,  quibus  a  manu  coaeva  erasis, 
jam  legitur:  a  quodam  —  positae  civitates.  Tertia  manus  aequalis  margini  apposuit : 
quod  hic  deest  require  in  penultimo  folio.  Sedhoc  folium  jam  non  exstat.  d)  Eric- 
cia  B  2.  Cr  5b;  Brietia  A  *2.  G  oa ;  Britcia  Gl;  Britia  A  3.  4.  5.  C'l.  2.  D.  El; 
Bristia  B  1;  Brittua  F  1;  Bretia  A  2;  Brucia  C  i  ;  Brutia  F  5.  I  1 ;  Breia  F  "2. 
e)  deest  A  ].  f)  Laginus  C  1;  Lanus  G  '5.  g)  hoc  caput  antecedenti  adjungunt 
C   1.  D  1.  5.  h)  decima  A  2;  deest  A  '4.  i)  hinc  A  1.  k)  Apenn.  D   1 

const.;  Appenninis  corr.  Appeninis  G  2  (^os^ea  Apennin.  corr.  Appenin.) ;  ApeninisFl. 
1)  ita  A  3.  4.  E  1.  F  '2.  cum  Prov.;  concupatus  A  2;  numcupatur  B  1;  nuncupatur 
A  1  ceterique  omnes;  eodem  nomine  post  add.  D  I,  et  ita  D  2.  m)  Codtiarum 
B  1;  Scotiarum  C  2.  G  3;  Gotiarum  G  1.  2;  Cociarum  F  '2;  c/.  supra  p.  97  n.  a. 
n)  Haec    vel  Hec  A  2.  4.   B  1.  C  *1.  4b.    D  1.  F  1 ;    deest  I  3.  o)  Etruria  D  3. 

p)  Umbriaque  F  1.  G  1.  q)  Flaminia  A  2.  3.  G  1.  2,  alii.  r)  Fertonianus  A3; 
Ferronianum  F  3.  s)  ita  A  1.  4  eJ  in/ra  A  2;  Montevellium  A  3;  MentevelUum 
A  '3;  Moutembellium  A*2.  '4.  B  1.  2.  C  1.  D  1.  2.  4.  F  1.  2.  G  2.  3.  H  1  ;  Mou- 
tembellum  F  Z  et  in/ra  A  3.  G  2;  MontebelUum  A  5.  D  3.  G '5.  5a;  Moutebelium 
G  5c ;  Montebellum  F  2  (in/ra  Montemvellum) ;  Monte.sbelium  G  5b ;  Montem- 
bebium  F  5;  MontepelUum  A  2  ?  ei.  t)  Bovium  et  Urbium  B  1;  Orbinum  A  3; 
Urbinium  D  2.  3.  u)  oppida  vel  opida  G  1.  3.  5;  opidamque  quod  Fl;  opidaque 
quod  G  1.  3.  —    quae    quoudam  G  5c.  v)  appena(e)batur  G  1.  2.  '5;    appella- 

bantur  G  5b.  c. ;  vocatur  F  4.  w)  deest  G  2.  x)  Annibalem  A  1 ;  Annibal  C  2  ; 
Anibale  A  '2;  Annivale  F  1.  G  1;  Hanibale  F5;  Hannibale  A  5.  plerique  D.  H  1, 
alii;  a  Hannibale  G  2;  ab  Annibal  G  3 ;  P.  hoc  Annibal  et  eius  exercitu  per  Dl; 
P.  eo  quod  Annibal  et  eius  exercitus  per  C  1.  2.  —  eius  deest  G  1.  2.  y)  exer- 
citum  F  1.   G  1 ;    exercitus  C  '1.  z)  Roma  F  1.  a)  Cottidias    F  1.  b)  et 

App.  —  Cottias  des.  C  1  (pagina  desinente).  *1.  2  (ubi  iia:  Cott.  pro  se  provinciam 
appellant).  3.  D   1   (post  suppl).  c)  dicunt  D  3.   G  2.  5c.  d)  provincias  A  1. 

e)  Victoriis  G  1 ;    Victorini  G  2.  5a.  b.  c.  f)  qui    D  3.    G  5.  g)  novum    cap. 

incipit  G  2 ;  Decima  —  appellatur  des.  D  2 ;  Decima  —  versus  des.  C  3.       h)  Emelia  F  1. 

.  1)  quae  —  accepit  ex  Festi  epit.  (ed.  Miiller  p.  119J.  2)  quae  — 
appellata  est  fortasse  ex  Jord.  Get.  c.  30.  3)  Ex  Isidori  loco  XIV, 
88,  13.  liaec  Paulus  confecisse  videtur.  4)  Est  Sextus  Aurelius  Victor, 
cujus  haec  verba:  Pontum  in  iiis  provinciae  Polemonis  reguli  permis.-u 
redegit,  a  quo  Polemoniacus  pontus  appellatus  est,  itemque  Cottias 
Alpes  Cottio  rege  mortuo.     LIND. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II.  99 

cipiens ,  inter  Appenninas  *  Alpes  et  Padi  fluentca  versus 
Ravennam  pergit.  Haec  locupletibus  urbibus  (lecoratur^, 
Placentia  scilicet  et  Parmaque '',  Regio  et  Bononia  Corneliique 
foro,  cuius  castrum  Imolas<=  appellatur.  Extiterunt^  quoque 
qui  Emiliam  et  Valeriam  Nursiamque'*  unam  provinciam 
dicerent.  Sed  horum  senteutia''  stare^  non  potest,  quia  inter 
Emiliam  et  Valeriam  Nursiamque"  Tuscia  et  Umbria  sunt 
constitutae. 

19.  Dehinc  undecima  provinciarum  est  Flamminia,  quae 
inter  Appenninas  Alpes  et  mare  est  Hadriaticum  ^  posita.  In 
qua  nobihssima  urbium  Ravenna  et  quinque  aliae '  civitates 
consistunt,  quae''  Greco '  vocabulo  PentapoHm™  appellantur. 
Constat*  autem,  Aureliam"  Emiliamque  et  Flamminiam  a 
constratis  viis ,  quae  ab  urbe  Roma  veniunt,  *  et  ab  eorum '  p-  s*- 
vocabuhs  a  quibus  sunt  consti'atae  taHbus  nominibus  appellari. 
Post  Flamminiam  duodecima  Picenus  occurrit,  habens  ab 
austro  Appenninos  montes,  ex  altera  vero  parte  Hadriaticum 
mare.  Haec"  usque  ad  fluvium  PiscariamP  pertendit.  In 
qua  sunt  civitates  Firmus,  Asculusi  etPinnis'"  et  iam*  vetu- 
state  consumpta'  Hadria",  quae*  Hadriatico  pelago  nomen 
dedit.  Huius  habitatores  cum  a  Savinis^  ifluc  properarent, 
in  eorum  vexiUo  picus  consedit,  atque  hac  ^"  de  causa  Picenus 
nomen  accepit^. 

20''.  Porro  tertia  decima  Valeria,  cui  est^  Nursia  ad- 
nexa,  inter  Umbriam  et  Campaniam  Picenumque^  consistit. 
Quae  ab  oriente  Samnitum  regionem  adtingit.  Huius^  pars 
occidua,    quae  ab  urbe  Roma  initium  capit,    oHm   ab   Etru- 

a)  Penninas  F  1.  b)  ita  A  1.  B  1.  C  1.  2.  F  1 ;  et  Parma  F*2;  et  deesl  A  2.  3. 
D.  G.  I  1,  alii;  P.  atque  R.  C  1.  2.  c)  Immolas  F  1.  G  1.  2.  3;  mmmolas  G"5; 
Himolas  G  5o.       d)  deest  G2;  Nursiaque  F  1.  —  una  F  1.   G  3.       e)  sententiam  F  1. 

f)  sent.  quod  mendaxsitin  multis  probatur  F  2. '2.  3.  4  {tiii  quia — constitutae  f?e.s.). 

g)  Nursiaque  F  1.  b)  ifa  A  1.  2;  Hatriat.  F  1;  Attriat.  G  1  {in/ra  Hadr.); 
Adriat.  ceteri.  i)  alias  F  1.  G  l.  k)  quam  F  2.  3.  4 ;  quae  corr.  quam  G  2; 
quas  F  5.  G  5.  12.  —  appellant  F.  G.  12.  1)  Grecorum  F.  Gl— 4.  m)  Penta- 
polis  A '3.  B  la.   C.  D  (1  e  corr.).         n)  Auriliam  B  1;  Aurelia  F  1;  Valeriam  G  2, 

0)  Haec  —  Piscariam  des.  B  1.  p)  Piscarium  F  5.  G  2  et  e  corr.  F  la.  G  3. 
q)  AculuB  C  '1;  Esculus  e  corr.  D  1,  et  ita  alii  D.  r)  Pinnae  F2;  Primus  F  3; 
Firmus  corr.  Pinnus  G  5b,  et  ita  5c;  Pennis  L  1.  s)  deest  C.  D.  G  ob.  c.  —  et 
deest  C  1;  que  etiam  F  4.  t)  corrupta  G  1 — 5.  u)  ita  A  1.  2;  Adria  ceteri. 
v)  ad  F  1.  Gl.  2.  3.  —  Suinis  G  2.  4;  Savinis  corr.  Sabinis  D  1,  et  ita  pleriqueD; 
Suunis  A  2;  Suavinis  A  5.  6.  F  4.   G  1 ;  Sabini  C  1.  2.         w)  hec  A  1 ;  haec  Cl; 

in  bac  de  F  4.   G  1.  3;  F  '2  ita:  In  huius    abitatorum    vexillo illuc  prope- 

raretur  picus  condam  con  .  .  (. .  .  .  iam  legi  nequeunt).  x)  capul  praecedenti  adjun- 
gunt  C  1.  D  1.  5.       y)  dwst  F  4.  G2.  3.  5;  Nursia  est  G  1.       z)  que  deesfPl.  Gl. 

1)  decoratur  PaiUi  cst ;  Purmaque  m  cod.  Matrit.  deest.  2)  Exstite- 
runt  —    constitutae  Pauli    sunt.  3)  Constat    —    appellari  Patilus, 

4)  quae  —  accepit  Paulus.     De  pico  v.  Festi  epit.  (ed.  Miiller  p.  212J. 

5)  Huius  —  dicta  est,  c/.  Isid,  XIV,  4,  22,  qui  ab  Etrusco  principe 
terram  dictam  refert. 

7* 


100  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II. 

scorum  populo*  Etruria  dicta  est.  Haec  habet  urbes  Tibiirim'', 
Carsiolis  «^  et  Reate,  Furconam  ^  et  Amiternum  '^  regionemque 
Marsorum''  et  corum  lacum  ?  qui  Fucinus''  appellatur. 
IVIarsorum'  quoque  regionem'  idco  intra  Valeriam  j)rovin- 
ciam  aestimo  conputari,  quia  in  catalogo  provinciarum  Italiae 
minime  ab''  antiquis  descripta  est.  Si  quis  autcm  hanc  ])er 
se  provinciam  esse  vera  ratione  conprobavcrit,  huius  rationa- 
bilis  sententia  modis  crit  omnibus  tenenda.  Quarta  dccima 
vSamnium'  inter""  Campaniam  et  mare  Hadriaticum  Apu- 
liamque,  a  Piscaria  incipiens,  habctur,  In  hac  sunt  urbes 
Tlieatc,  Aufidenam",  Hisernia*'  ct  antiquitateP  consumpta 
Samnium,  a  qua  tota  provincia  nominaturj  et  ipsa"!  harum 
provinciarum  caput  ditissima  Beneventus'".  Porro^  Samnites 
nomen  accipcre^  olim  ab  iiastis*,  quas  ferrc  solebant  quas- 
que  Greci  saynia"  appellant^. 

21.  Quinta  decima  provinciarum  est  Apulia^^',  cuniso- 
ciata'^  sibi  Calabria.  Intra^  quam  est  regio>'  Salentina. 
Haec  ab  occidente  vel  africo  habet  Samnium  et  Lucaniam, 
'p.  85.*a  solis  vero  ortu  Hadriatico  pelago  finitur.  Haec  habet 
urbes  satis  opulentas,  Luceriam,  Sepontum^,  Canusium, 
Agerentiam^,  Brundisium'^  et  Tarentum  et  in  sinistro  Itahae 
cornu,  quod  •=  quinquaginta  milibus  extenditur*',  aptam^  mer- 

a)  habet  ruscorum  (pro  hab  =  ab  Etruscorum)  populo  (populos  B  3.  C  *1)  B  la. 
2.  3.  0*1.  4b ;  habetur  corum  p.  F  2.  3.  4.  G  1.  2.  I  3.  {idem  F  1  habuisse  videtur, 
corr.  ab  eorum  p.)  ;  habetur  a  quorum  populum  G  3;  habet  rusticorum  populo  D  1 
{corr.  ut  editum) ;  ab  rusticorum  p.  C  2 ;  habet  ruscorura  pontifice  pbro  C  1  ;  h.  ab 
etriis   eorum  p.   Gr  5c;  habetur  forum   Pupilii  Qioc  vocabulum  e  corr.)  F  5  b)   Ty- 

borim  A  4.  G  3;  Tiborim  E  1;  Tyberim  H  1;  Tiberim  C  4b;  Tyburum  F  1.  G  1. 
2.  5;    Tybur    F  5.  c)   Carsilis    C   1.  2.    D  2.   3 ;    Carsolis  I   1;    Cassiolis    A  '3. 

d)  Forconam  B  1  ;  Forcouum  A  *2  ;  Furconum  A3;  Fureouem  A  *3  ;  Furcon(a)e  F.  (!. 

e)  Miteruum  F  1;  Emiternum  G  1.  3.  f)  Marsorum  —  regionem  des.  G  5a. 
g)  locum  A  1.  h)  Focinus  F  1.  G  1.  2  ;  Faeinus  A  5.  C  2.  G  4.  '5.  5b.  c.  6; 
Ficinus  E  1.  i)  q.  gentem  regionem  A  3.  k)  ab  a.  des.D^.  1)  Sannium  B  1. 
ni)  intra  A  2  3.  4.  5.  D  2.  F  4.  5.  n)  Aufidemnam  F  1.  G  1.  2.  3.  I  1 ;  Aufi- 
dena  D  1  e  corr.,  et  ita  alii  D;  Ausidena  A  3.  o)  Hiserniam  C  1.  F  1.  G  1?  2. 
I  1,  eJ  e  corr.  B  2;  Histernia  D  2.  3.  p)  antiquitatem  F  1.  G  1  —  consump- 
tam  G  2.  3.  q)  ipsam  F  1.  G  1.  r)  Venebentus  F  1.  s)  ita  A  1.  B  1.  2. 
F  1.  G  1.  3.  *5;  accipef  A  2;  acciperet  corr.  accepere  E  1;  accipire  A  4;  acce- 
pere  F  5.  G  2,  alii.  t)  abstis  G  3;  abastis  G  4;  ab  artis  corr.  arcis  G  2;  ab 
hastis  corr.  abatis  F  1;  abbatis  F  3  ;  o.  ambastis  C  1.  u)  ita  A  1.  2  (corr.  san- 
uia)  4.  5.  6.  F  1.  4.  G  1.  5a.  C;  sainia  B  1.  E  1;  saunia  G  2.  5c ;  sannia  F  5. 
G  '5 ;  samnia  A  '2.  D  3.  F  3 ;  samniam  F  '2.  L  1  ;  sammia  H  1 ;  samia  C.  D  1 
la.  2.  '3a.  6.  F  1  e  corr.,  G  *5b;  saginia  A  3.  G  3;  sagina  corr.  saginiam  G  4; 
saucia  B  la.  2.  v)  quae  L  1  addit  v.  Archiv  IX,  p.  688.  w)  Apuleia  G  1; 
Epuleia  C  "1.  1.  D  1.  x)  ita  pro  consociata  A  1.  '2.  2.  3.  4.  D  1.  la.  Fl.  3.  4; 
cons.  A  5.  6.  B  2.  C  1.  D  3.  E  1.  G  1—4.  5b.  y)  deest  G  4.  —  Salentina  corr. 
Salernina  F  1,  corr.  Salertinia  G  1.  z)  Sipontum  A  2.  D  la.  3.  4.  5;  Sep.  corr. 
Sip.  G  3.  a)  Agerentium  D  2.  3  ;  Aregentiam  G  2.  b)  Brandisium  F  1  (ut 
saepius  a  pro  u) ;  Brundusium  G  5c;  Brondusium  C  2;  Brudisium  G  3.  c)  deest  A2. 
d)  distat  vel  ext.  G  5c.         e)  apertam  G  1 — 4.  *5. 

1)  Marsorum  —  tenenda  Paulus.  2)  Ex  Festi  epit,  (ed.  3IiHler  p.  327J. 
3)  Intra  —  finitur  Paulus,  nisi  in  cod.  Matrit.  quaedam  excidisse  p>utes. 


PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDOEUM.     LIB.  II.  101 

cimoniis  Ydrontum*.  Apuliai  autem  a  perclitione  **  nominatur; 
citius  enim  ibi  solis  fervoribus  terrae  virentia  perdiintur. 

22'=.  Sexta  decima  provincia  Sicilia**  insula  conputa- 
tur.  Quae^-2  Tyrreno  mari  seu  loniof  alluitur  de^  Siculi- 
que  s  ducis  '^  proprio '  nomine  nuncupatur.  Septima ''  decima 
Corsica;  octava  decima  Sardinia  ponitm*.  Quae  utraeque 
Tyrrenis'  fluctibus  ambiuntur-*.  Porro  Corsica  a™  duce  suo 
Corso",  Sardinia  a  Sarde",  HerculisP  iilio,  nominatur'1. 

23.  Certum  est  tamen ,  Liguriam  et  ■"  partem  Venetiae, 
Emiliam  quoque  Flamminiamque  ^  veteres  liistoriographos  ^ 
Galliam"  Cisalpiuam  appellasse.  Inde  est,  quod  Donatus 
gramaticus  in  expositioue  Vergilii  ^-  ^  Mantuam  in  Gallia^^ 
esse  dixit;  indeque  est,  quod  in  Romana  historia''  legitur» 
Ariminum  in  Gallia  constitutum.  Siquidem  antiquissimo 
temporey  Brennus^  rex  Gallorum,  qui  aput  Senonas  urbem* 
regnabat,  cum  trecentis  milibus  Gallorum  Senonum  ad  Ita- 
liam  venit''  eamque  usque*^  ad  Senogalliam,  quae  a  Gallis'' 
Senonibus  vocitata  est,  occupavif.  Causa  autem  cur  Galli 
in  Italiam^  venerint^  haec  fuisse  describitur.  Dum  enim'* 
vinum  degustassent  ab  Italia'    delatum,  aviditate  vini  inlecti 

a)  Idrontu  A4;  Hydrontum  A '2  ;  Hidrontum  B2;  Idromautum  corr.  Idrontum  G  3, 
et  ita  A  3,  alii.  —  Quae  L  1  addit  v.  Archiv  IX,  p.  688.  b)  perditionem  F  1. 
p)  ita  distinguunt  in  indice  codices  A.  B.  C.  I>.  E  omnes,  et  in  textu  A  2.  '3.  3.  4.  5. 
B  1.  D  2.  3.  4.  8.  F  4.  5.  G  5b.  K  1 ;  praecedenti  hoc,  caput  adjungunt  in  textu  A  1. 
D  1.  E  1.  F  1.  Gr  1.  3.  4.  I  3 ;  quod  errore  /actum  esse  librariorum,  non  auctoris,  eo 
patet,  quod  A  1  sequens  caput  23.  numerat  XXII,  cap.  24.  etiam  XXIII,  at  c.  25.  recte 
XXV  et  sic  deinceps.  Capp.  19  —  22.  in  unum  jungunt  C.  D  la.  '3.  5.  6.  I  1.  Codd. 
G  hoc  caput  incipiunt  in  verbis  Septima  decima  Corsica  ete,,  et  in  textu  illud  praece- 
denti  adjungunt,  sequenti  capile  a  plerisque  (non  G  4)  XXII.  numerato,  et  ita  deinceps. 
BETHM.  —  In  verbis  pro^-incia  Sicilia  incipit  /ragmentum  codicis  F  "1.  d)  Siciliam 
F  I.  'l.  e)  deest  B  1 ;  Q.  tyrse  numeris  F  '1.  f)  maris  euionio  A  1.  3.  D  1. 
F  1.  '1.  G  1.  3;  maris  ouionio  A  2;  maris  etuionio  G  3.  4;  mascuionio  C  4b. 
g)  singulique  F  "1.  h)  ducibus  F  1.  '1.  G  1.  2.  3.  i)  proprii  A  1.  "2.  2.  4. 
5.  6.  B  1.  la.  2.  C  2.  4b.  D  "^a.  3.  F  1.  *1.  G  1.  3.  4.  'h.  H  1.  I  1.  3;  quod  quin 
in  archetypo  /uerit,  dubitari  nequit;  proprie  C  1,  corr.  proprii  D  1;  proprii  nominis 
G  1.  3;  proprio  recte  correxerunt  A  3.  E  1.  F  1.  3.  5.  G  2.  5a.  b.  6,  alii.  k)  no- 
vum  (XXIV)  cap.  inc.  A  "3.  1)  terrenis  D  2.  F  "1.  m)  ad  F  1.  n)  Carse 
G  2;  Carso  G  1.  3.  4,  corr.  Corso  F  1.  o)  Sardo  A  4.  D  (1  e  corr.).  I  3; 
Serde  C  1.  2.  F  1  ?  {corr.  Sarde).  "1.  G  1.  2,  alii.  p)  Ergulis  F  "1;  Erculis 
C  '1.  F  !.  q)  quae  L  1  addit  v.  Archiv  IX,  p.  689.  r)  ad  F.  G;  deest  I  1. 
s)  deest  C  2.  t)  histori(a)e  grappbos  F  1.  G  1 ;  historiograpphos  G  3.  u)  Gallia 
F  1.  G  1.  v)  ita  A  1 ;  Virgilii  ceteri  w)  M.  Galliam  F.  (i ;  in  Galliam  I  3. 
x)  deest  C  '1.  D  ;  lege  C  1.  2.  y;  deest  C  2.  z)  Breunus  G3.  4;  Breniis  F  1; 
Bromnus  G  1;    Brennuus  G  '5.          a)  urbes    F   1.    G   1.  3.  4.  5b.  I  2;    deest    C.  D. 

b)  vcnitur  F  1.  '1.  c)  deest  A  2.  d)  Galli  A  2.  B  1.  C  "1.  1.  F  1.  e)  quae 
L  1  addit  v.  Archiv  IX,  p.  689.  f)  Italia  F  1.  "1.  g)  venerunt  A  2.  '2.  C  1. 
D.  G   4.  5c.         h)  deest  D  2;  autem  D  3.         i)  Italiam  A  2.  F  1. 

1)  Apulia  —  peiduntur  Paulus,  nescio  (juem  auctvrem  secutvs,  qui  de 
Graeco    vocalulo    anoXXv\ii    cogitavit.  2)  Quae  —    alluitur  Paulus. 

3)  Ex    Isid.    XXIV,    6,  32.  4)  Hucusque    catalogus   provinciaruhi. 

Porro —  nominatur  ex  Jsid.  XIV,  7,  41.  39.  5)  Servius  jooiius  ad. 
Aen.  X.  BE.  Cf.  Isid.  XV,  1,  59.  6)  rauli  h.  B.  II  (Gruter  p.  787; 
Sequentia  ex  Justino  A'A'/F,  4.  et  XXV,   1.  composnit. 


102  PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDORUM.     LIB.  II. 

ad  Italiam  transierunt.  Horum  centum  milia »  non  long-e  a 
Dclphos''  insula  properantcs ,  Grecorum  gladiis  extincta'' 
86.  sunt ;  alia  <=  vero  centum  milia  in  Galatia^  *  ingressa  "^  ^  pri- 
mum^  Gallogreci,  postca  vero'"  Galatae  appellatas  sunt. 
Et''  lii  sunt  quiljus  doctor  gentium  scripsit  e])istnlam '  Paulus. 
Centum  milia  quoque''  Gallorum,  quae  in  Italia  rcmanserunt, 
Ticinum  Mediolanumciue ',  Bcrgamum''»  Brcxiamque"  constru- 
entess,  Cisalpinae  Galliae  regioni  nomen  dederunt.  Istique* 
sunt  Galli  Senones,  qui  olim''  urbem  Romuleam  invaserunt. 
Sicut  enim  dicimus  Galliam  Transalpinam ,  quae»  ultra 
Alpes  habetur,  sic  Galliam  Cisalpinam  hacP  parte,  quae  infi-a 
Alpes  est,  vocitamus. 

24.  Italia<J  quoque,  quae'"  lias  provincias  continet,  ab 
Italo  *  Siculorum  duce  S  qui  eam "  antiquitus  invasit,  nomen 
acccpit*.  Sive  ob  hoc  Italia  dicitur,  quia  magni  in  ea  bovcs, 
hoc  est  itali,  habentur".  Ab  eo  namque  quod  est  italus^ 
per  diminutionem,  licct^^'  una  littera  addita  altera  innmtata 
vitulus,  appellatur^.  Itaha^'  etiam  Ausonia  dicitur  ab 
Ausono%  Ulixis  filio.  Primitus  tamen  Beneventana  regio 
hoc  nomine  appellata  est;  postea  vcro  tota^  sic  coepit  Itaha 
vocitari.  Dicitur*  quoque  ctiam  Latium''  Italia,  pro  eo  quod 
Saturnus  lovem,  suum  filium,  fugicns,  intra  eam  invenisset 
latebram.  —  Igitur  postquam  de  Italiae  provinciis  vel  ipsius 
nomine,  intra  quam  res  gestas'^  dcscribimus,  sufficientcr  est 
dictum,  nunc  ad  historiae  ordinem''  redeamus. 

25.  Alboin   igitur  Liguriam  introiens,  indictione  ingre- 

a)  adhelphos  D  1.  F  1.  "1.  4.  G  1 ;  adhelpohs  G  3;  ad  Delphos  C  '1.  D  3.  G  2, 
et  e  corr.  F  1.  —  non  longe  el  iasula  des.  G  2.  b)  extincti  D.  F  '2.  G  4.  5b.  c. 
e)  alii  C  1,  uhi  milia  deest.  d)  ita  A  1.  F  1;  Gallacia  A  '2;  Gallicia  corr.  Gal- 
lacia  F  4;  Galatiam  A  2.  3.  plerique  G;  Galiciam  B  2.  C  '1 ;  Galliciam  C  2.  3, 
D  1.  F  3;  Galliam  C  1.  e)  ingressi  A  3.  G  3.  f)  deest  D  2.  3.  g)  appel- 
late  A  4.  D  1.  la.  G  4;  appellati  A  5.  B  2.  C  1.  D  2.  3.  F  1  e  corr.  G  2.  3.  5b. 
H  1,  alii.  h)  Et  —  Paulus  des.  G  5b.  i)  epistolas  A  '2;  epistula  F  1;  epi- 
stola  Pauli  (?)  F  *1.  k)  deest  B  1.  1)  Medilanamque  G  1.  m)  ita  hoe  loco 
A  1.  F  1.  '1;  Perg.  alii  u)  Brixiaque  F  1.  '1;  Brixamque  G  2;  Brixiamque 
G  3.  —  cis  Alpis  Alpine  Gallie  regionis  F  1.  '1.  o)  q.  u.  A.  h.  s.  G.  Cisalp. 
des.  C  '1,  post  suppl.  Dl;  q.  u.  A.  h.  des.  C  1.  2.  p)  ac  p.  A  4;  ac  partem 
F  1.  H  3.  5.  I  2;  hanc  partem  F  5.  G.  I  3,  e<  e  corr.  C '1.  H  1.  q)  Italiam  F  1. 
G  1.  2.  r)  deest  A  1.  s)  Itolo  F  1;  Itulo  F  '1;  Itale  C  1.  t)  ducem  F  1. 
u)  deest  F  1  {post  suppl.).  '1;  ea  C  1.  Dl;  a.  e.  G  2.  v)  italiis  A '2.  E  1,  corr. 
italus  D  1;  italis  F  1.  '1.  G  1—4.  w)  licet  et  G  1—4.  —  unam  litteram  F  1. 
G  1.  —  additam  F  1.  x)  appellabitur  A  2.  y)  Italiam  e.  Ausoniam  F  1.  '1; 
I.  enim  A  3.  Novum  cap.  (XXI)  incipit  I  1.  Quae  L  1  add.  v.  Archiv  IX,  p.  689. 
z)  Auxono  B  1;  Ausonio  corr.  Ausono  G  3;  Ausona  D  2.  —  filius  A  2.      a)  deest  B  1. 

b)  Latinum  D   2.   G  4.  c)  gesta  corr.  gestas   G   1.  d)  ordine  F  1.  '1. 

1)  Hos  numeros  Paulus  sibi  finxit.  2)  primum  —   Galatae    appellati 

sunt  ex  Isid.  Etym.  IX,  2,  68;  c/.  XIV,  3,  40.  3j  Justin.  XX,  5. 

4)  Ihid.  XXIV,  4.  5)  Haec  ex  Isid.  XIV,  4,  18;    qui  eam  ant.  in- 

vasit  Paulus.  6)  Haec  ex  Festi  epit.  (ed.  Miiller  p.  lOQ).  7)  Ex 
Festi  epit.  fed.  Miiller  p.  18J.         8)  Ex  Isid.  XIV,  4,  18. 


PAULI  HISTORLIl  LAXGOBARDOEUM.     LIB.  II.  103 

diente  tertia,  tertio^  Nouas  Septembris,  sub  temporibus  Ho- 569. 
iiorati  archiepiscopi  Mediolanium  ^  ingressus  est\  Dehinc^^^P*- 
universas  Lig*uriae<=  civitates,  praeter"^  has  quae  in  litore  maris 
sunt  positae^,  cepit.  Honoratus  vero  archiepiscopus  Mediola- 
nium  deserens,  ad  Genuensem  urbem  confugit.  Paulus  quoque 
patriarcha  annis*'  duodecim  sacerdotium  gerens,  ab  hac  luce 
subtractus   est  regendamques  ecclesiam  Probino''  reliquit. 

26'.  Ticinensis  eo  tempore  civitas  ultra  tres**  annos 
obsidionem  perferens,  se  fortiter  continuit,  Langobardorum 
exercitu'  non  procul  iuxta  ea'"  ab  occidentali  parte  residente. 
Literim  Alboin,  ciectis"  mihtibus,  invasit  omnia  usque  ad 
Tusciam^,  praeter  Romam  et  Ravennam  vel  ahquai'  castra^ 
quae  erant  in  maris  litore  constituta.  Nec  eraf  tunc  virtus 
RomaniS;  ut  resistere  possint^,  quia  et  pestilentia,  quae  sub 
Narsete  *facta  est ,  plurimos  in  Liguria'  et  Venetiis  ex-*p.  87. 
tincxerat",  et  post  annum,  quem^'  diximus  fuisse  ubertatis, 
fames  nimia  ingruens^^'  universam  Italiam  devastabat-'^- 2. 
Certum  est  autem,  tunc  Alboin  multos>'  secum  ex  diversis, 
quas  vel  ahi  reges  vel  ipse  ccperat,  gentibus  ad  Itaham  ad- 
duxisse.  Unde  usque  hodie  eorum  in  quibus  habitant  vicos 
Gepidos,  Yulgares,  Sarmatas  ^,  Pannonios,  Suavos,  Koricos 
sive  ahis  huiuscemodi  nominibus  appehamus^-^. 

27.  At''  vero  Ticinensis  civitas  post  tres  annos  et  ali- 
quod'^  menses  obsidionem  perferens,  tandem  se  Alboin  et 
Langobardis  obsidentibus  tradidit.  In  quam*^  cum  Alboin5  72. 
per  portam  quae  dicitur  Sancti  lohannis  ab  orientali  urbis 
parte  introiret,  equus  eius  in  portae  medio  concidens,  quamvis^ 
calcaribus  stimulatus,   quamvis   hinc   inde  hastarum'"  verbe- 

a)  chest  F  1  ;  egreditur  tertia  tertioque  c  coi-i:  D  1,  et  ita  (t.  e.)  alii  D.  b)  ita 
hoc  loco  et  iv  sequentibtis  A  1,  2.  3.  4.  D  2.   G3;  Mediolanum  B  1.  C  l.F  1.  G  2,  alii. 

c)  Legur.  F  1.  d)  et  spatio  vacuo  relicto  G  2;  preter  et  G  1 ;  p.  absque  (pro  as 
qiiae)  in  A  1.  e)  deest  D;  penno  post  hec  coepit  0  1.  f)  annos  F  1.  G  1.  2.  3. 
g)  regendaquo  F  1.  h)  Provino  B  1.  D  1.  la.  F  1.  2a,  corr.  provigno  D  1; 
privigno  D  2.  i)  hoc  cap.  post  27.  postut,  sed  errorem  correxit  A  4.  k)  qua- 
tuor  F  2a.  ed.  pr.  —  ultra  deest  D  2.  1)  exercitum  F  1.  G  1.  m)  ita  A  1 
(corr.  eam).  2?  F  1.  '1;  eam  ceteri.  n)  cum  electis  C  *1.  o)  Tuscia  F  1. 
p)  aquila  G  1;  aquileia  G  2.  q)  castella  C  1—3.  D.  r)  erant  A  2.  D  1. 
s)  possit  F  *1,  corr.  possint  F  1.  G  3,  corr.  possent  G  1;  posseut  A  3.  C.  D,  alii. 
t)  Ligurio  D  2;  inguinari(ia)  pestis  et  C  1.  2.  3;  plurimo  singularia  D  1;  singu- 
laria  G  1.  u)  extincxerant  F  1;  oxtinxerunt  F  '1;  extinxit  G  1 — 4.  v)  que 
F  1 ;  qua  G  1 ;  quo  F  4  G  3 ;  quod  G  4.  w)  irruiens  corr.  irruens  G  2 ;  inruens 
F  1.  G  1.  3.  4;  deest  G  5b.  c.  x)  devastavit  F.  G.  I  1.  y)  multas  A  3,  uhi 
ex  d.  —  gentibus  des.;  multum  F  1.  *1.  G  1.  3.  4.  z)  Sarmatos  D  3.  4.  F  4, 
G  2.  3.  4.  5a.  c.  6.  I  1 ;  Sarmacos  G  5b.  a)  appeUatas  C  *1;  ap(p)ellatos  C  1. 
D   2.   3;    vel  tos  superscr.  II.           b)   Ad  A   1.  F   1.            c)  ita    hoc    loco  F   1.   G  3. 

d)  qua  F  1.  *1.  e)  q.  c.  st.  des.  G  "1.  f)  astarum  A  4.  B  2.  E  1  :  uastarum 
B  1;  hastis  c.  I  2;  cum  astis  L  1;  hastrum  C  4b;  ad  straturium  corr.  a  stratorio 
F  1,  et  ita  F  2;  a  stratare  G  1  {corr.  a  strata).  3;  a  stratore  G  2.  5a.  b.  e.  6 
astratoris  F  3. 

1)  Haec  ex  nota  quadam  3Iediolanensi  hausta  esse  videntur,  nisi  ad 
Secunduvi  referre  velis.  2)  Jta  G.  pont.  Benedict.  3)  Cf.  Mura- 
tori  Ant.  I,  p.  U.     BE. 


104  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II. 

ribus  caesus,  non  poterat  elevari.  Tunc  unus  ex  eisdem^ 
Langobardis  taliter  regeni  adlocutus  est  dicens:  'Memento, 
domine''  rex,  qualem"=  votum  vovisti.  Frange'^  tam  durum 
votum,  et  ingredieris  urbem.  Vere  etenim^  christianus  est 
populus  in  liac  civitate'.  Siquidem  Alboin  voverat'',  quod 
universum  populum,  quias  se  tradere  noluisset,  gladio  extin- 
gxieret.  Qui  postquam  talem ''  votum  disrumpens  civibus ' 
indulgentiara  promisit,  mox  eius  equus  consurgens,  ipse  civi- 
tatem  ingressus,  nulli  '^  laesionem  infercns,  in  sua  promissione 
permansit".  Tunc  ad  eum  omnis  populus  in  palatium,  quod 
quondam  rex  Theudericus  '  construxerat,  coucurrens ,  post 
tantas  animum'"  miserias  de  spe  iam  fidus  coepit  futura 
relevare  ". 

28**.  Qui  rex  postquam  in  Itaha  tres  annos  et  sex  men- 
j{^?ses  regnavit,  insidiis  suae  coniugis  interemptus  estP'^  Causa 
autem  interfectionis  eiusi  fuit.  Cum  in  convixdo  ultra  quam 
oportuerat  aput  Veronam  laetus  resederef,  cum  poculo  quod 
de  capite  Cunimundi  regis  sui  soceris*  fecerat  reginae  ad 
bibendum  vinum  dari  praecepit  atque  eam  ut  cum  patre  suo 
laetanter  biberet'  invitavit.  Hoc  ne  cui"  videatur  inpossi- 
bile,  veritatem^'  in  Christo  loquor:  ego  hoc  poeuhun  vidi  in 
'p.  88.  quodam  die  festo^^  Ratchis^  principem  'ut  ilhity  convivis 
suis  ostentaret^  manu  tenentem.  Igitur  Rosemunda'*  ubi 
rem  animadvertit,  ahum  concipiens  in  corde  dolorem'*,  quem 
eonpescere<^  non  valens,    mox  in  mariti  necem  patris  funus 

a)  ita  Pal.  Ass.  B  1.  D  1,  alii;  isdem  C  1;  hisdem  A  1  ?  G  3,  aUi\  ex  his  de  Fl. 
G  1,  erasis  ex  his  G  2 ;  u.  de  Lang.  F '2  ;  u,  de  e.  Lang.  A'3.  b)  d.  r.  e  corr.  F  1. 
c)  ita  A  1.  E  1 ;  quale  ceteri.       d)  Frange  —  civitatem  des.  G  5b.  c.       e)  enim  F.  G. 

f)  voverant  A   1,  noverat  B  1.  D   3.  F  1.  G '5   (corr.  voverat  B  1.  F  1) ;  venerat  G  4. 

g)  quia  corr.  qui  A  1.  B  1.  C  1.  F  4  ;  qui  A  4.  D  2.  F  "1.  6  1.  2.  3.  h)  ita 
A  1.  2.  B  1.  F  1;  tale  ceteri ;  post  t.  A  1.  i)  vicibus  A  2.  k)  i.  versus  nulli 
lesi  in  loco  raso  F  1;  i,  illi  se  non  est  inferens  F  '1;  i.  illi  se  none  inf,  G  1.  2; 
i.  illi  se  nomine  i,  G  3,  4  ;  i,  est  ille  tamen  non  diflferens  G  5 ;  i.  illis  malum  non 
i.  F  5;  n,  L  i,  des.  F  2,  8,  4.  1)  Teud.  F  1.  '1.  G  1,  3,  alii;  Theod.  A  3,  B  1.  2. 
D  2.  '3a.  3.  G  5,  alii;  Teod.  Cl;  Thiadric  G2;  Thiadricus  G  5c  aUbi.  m)  animi 
D  1  e  corr.,  et  ita  ulii  D.  n)  revelare  C  1.  D  3.  Ci  4.  I  1 ;  levare  F  2.  3  ;  rele- 
vari  F  5;     relaxari  A  5.  6 ;     in  futuro  revelari  G  5c;     iu  futuro  relevari  G  5a.  b. 

0)  cap.  antecedenti  adjungunt  B  la,  G  4.  p)  deesl  F  '1,  q)  et  F  1.  '1;  e.  haec 
f.  C.  D,  E.  F  2.  3,  G  2,  3.  *5,  5c.  I  1,  alii.  r)  ita  F  1.  "1,  Gl;  resideret  ceteri, 
s)  ita  A  1.  2.  B  1.  2.  F  I,  '1,  3.  G  1.  3;  soceri  aUi.  t)  biberit  A  2;  viveret 
(ut  ante  vivendum)  F  1.  *1.  u)  deest  G  3.  4.  1  3,  v)  veritate  F  1.  w)  festa 
F  1.  '1;  diem  festum  G  3.  4;  diem  festo  G  1.  x)  Rachis  A  1.  4,  C  2.  D  3; 
Rathis  A  3.  C  1.  D  10.  G  5c ;  Raithis  G  5b ;  Ratgis  G  2;  Ratigis  B  2?;  Ratichis 
F  *1  ;  Rattiehis  F  1.  3.  4  ;  Rattighis  G4;  Rathicis  E  1.  —  principis  F  1,  y)  ita 
A  1,  —  conviviis  A  2.  4.  B  2.  D  1.  F  1,  '1,  '2,  G  1.  3.  4.  5a.  b.  I  3,  z)  osten- 
deret  B  1.  G  la.       a)  Rosemunde  A  1;  Rosimunda  F  1.  G  1.  2,  alii;  Rosomunda  D  1. 

b)  dolore  que  F  1.  *1.  c)  conpiscere  F  1;  conspicere  A  1.  F  "1 ;  concupiscere 
G  1.  3,  corr,  conpescere  G   1.  4. 

1)  Traditionem  ecclesiae  Ticinensis  Paulus  sequi  videtur,  2)  De 
mortis  tempore  v,  Agnellum  c.  96.  et  Exc,  Samj, ;  VI.  pc.  lustino  aug, 
Eo  anuo  occisus  est  a  suis  Albida  rex  Lano-obardorum  8.  Kal,  Jun, 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  II.  105 

vindicatura  exarsit,  consiliumque  mox  cum^  Helmechis^,  qui 
regis  scilpor'',  hoc  est  armigeri,  et  conlactaneus  erat,  ut 
regem  interliceret'',  iniit.  Qui  reginae  persuasit,  ut  ipsa 
Peredeo^,  qui  erat  vir''  fortissimuS;  in  hoc  consilium  adsciret^. 
Peredeo  cum  reginae  suadenti  tanti*^  nefas  consensum'  ad- 
hibere  noUef*,  illa  se  noctu  in  lectulo  suae  vestiariae  • ,  cura 
qua  Peredeo  stupri  consuetudinem™  habebat,  supposuit;  ubi" 
Peredeo  rem  nescius  veniens,  cum  regina  concubuit.  Cum- 
que  illa"  patrato  iam  scelere  ab  eo  quaereret,  quam  se  esseP 
existimaret*',  et  ipse  nomen  suae  amicae,  quam  esse  putabat, 
nominasset,  regina  subiunxit:  'Nequaquani'"  ut  putas,  sed 
ego  Rosemunda  sum',  inquit.  'Certe  *  nunc  talem '  rem, 
Peredeo,  perpetratam  habes,  ut"  aut  tu  Alboin  interficies^, 
aut  ipse  te  suo  gladio  extinguet^'.  Tunc  ille^^  intellexit 
makim  quod  fecit,  et  qui''  sponte  noluerat,  taliy  modo  in 
regis  necem  coactus  adsensit.  Tunc^  Rosemunda,  dum^  se 
Alboin  in'*  meridie  sopori  dedisset,  magnum  in  palatio  silen- 
tium  fieri  praecipiens,  omnia  aha*^  arma  subtrahens,  spa- 
tham''  iUius  ad  lectuH  caput,  ne  tolli  aut  evaginari  possit^, 
fortiter  conhgavit,  et  iuxta  consiHum^  PeredeoS  Helmechis 
interfectorem    omni  bestia  crudeHor  introduxit'.     Alboin  su- 


a)  deest  A  1.  b)  Helmichis  A  2.  3.  5.  C  1.  3.  4b.  D  1.  la.  I  1.  Ll?;  Helchimis 
A  3;  Helmicisi  F  1.  '1 ;  Helmigiso  G  1.  2;  Helmiso  corr.  Helmigiso  G  4;  Elme- 
chis  D  2.  "Sa.  10;  Elmichis  A  4.  B  1.  2.  D  4.  F  5.  L  2 ;  Elmechisis  E  1.  c)  scyl- 
por  F  1.  '1.  G  1;  scilphor  C  2.  E  1.  G  5a;  scylphor  G  5b.  c;  scylfor  I  2;  sclylpor 
G  3.  4;  sciphor  D  1?  silpor  A  4.  F  2 ;  sclipor  C  5;  scirpor  A  5;  scultporo  G  2. 
d)  interficere    A  2.    F  1.  '1.  e)  Peredeum    D   2.    G  1.   2,  alii.  f)  deest  C  1. 

g)  adsc.  corr.  affectaret  F  1.  h)  deest  A  1;  tantum  A  4.  5.  D  2.  3.  5.  G  4.  5a.  b. 
I  1.   2;    tale  F  5.  i)  consum  F  1.  '1;    seusum    G  1    3,    corr.    cousensum  G  4; 

assensum  G  2.  k)  nolet    C  1.  E   1 ;    noluit  F.   G,  corr.  noluisset   F  ],  et  ita  I   2. 

1)  vestiare  A  1.  m)  consuetudine    F  1.  n)  ubi    —    coucubuit   des.  G  2.  2a. 

0)  deest  G  1.  2.  p)  esset  F  1.  q)  extimaret  A  1;  (a)estimaret  F.  G,  alii. 
r)  quam  ut  —  inquit  des.  F  *1.  s)  C.  te  nuuc  A  3;  Cerne  C '1.  t)  deest  C  1. 
u)  deest  G  2.  —  aut  deest  F  '1.  G  3.  4.  v)  interiiceres  corr.  Interflcies  A  2; 
interficeris  C  '1.  D  1;  interfices  F  1.  *1;  interficis  C  1;  interficias  D  2.  3.  F  5. 
G  5b.  —  extinguit  F  1.  '1  ;  extinget  C  1;  extinguat  C  2.  D  3.  F  5.  w)  deest 
A3;  int.  ille  G  2.  x)  quid  F  1.  y)  tale  F  1.  G  1.  z)  Tum  A  2.  a)  cum 
G.  I  1.  L  1.  b)  delevit  D  1 ;  om.  A  2.  3.  eeteri  D.  F.  G.  I  1,  alii.  —  Fra/jmentum 
F  '1.  hic  desinit.  c)  aliena  A  '3;  deest  G  3.  4.  L  1.  d)  ita  A  1;  spatam  pU- 
rique  alii.  e)  posset  C  1.  2.  D  2.  3,  alii.  f)  consilio  F  1.  g)  Peredeo  corr. 
Peredei  D  1;  Peredei  A  *3.  3.  4.  D  "3.  4.  6.  G  1.  5a.  b.  I  1.  3;  Helmigisum  vel 
Elmeohisum  Gl — 4;  Peredeum  et  Elmichis  interfectores  e  co;t.  F  1,  et  ita  F  2.  3.  4; 
Peredei  et  Helm.  A  5.  6;  interfectores  L  1;  iuxta  consilium  Helmechis  Peredeo 
corr.  ed,  Lind. 

1)  Cf.  Gloss.  Lang.  LL.  IV,  p.  655.  2)  Quae  Fauhis  Ita  Originem 
seqtiens    tradit    cum    antecedentibus    i^iKjnare,    manifestum    est.       Quare 

\alii  textum  corrigere  conati  sunt.  —  Agnellus,  et  ipse  traditionem  popu- 
\larem  secutus,  Peredeum  omnino  ignorat,  et  quae  Faulus  de  Feredeo, 
lAgnellus  omnia  de  Uehnigiso  tradit;  id  quod  verius  videtur.  BE.  Jlinus 
arecte  vero  Bethmann  propter  sermonis  rusticitatem  hoc  capituhim  e.c 
\Secundo  sumtum  putabat. 


106  PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II. 

bito  de  sopore  expeiTCctus '',  nialum  quod  iinminebat  intelle- 
gens,  manum  citius  ad  spatham  i'  porrexit:  quam  strietius'^ 
religatam  abstrahere  non  valens,  adprehenso  tamen  scabello'' 
subpedaneo,  se  cum  eo  per  aHquod  spatium*  defendit.  Sed 
heu'"  pro  dolor!  vir  IjelHcosissimus  et  suramae  audaciae 
nihil  contra  hostem  praevalens,  quasi  unus  de  inertibuss 
89.  interfectus  est,  uniusque  muHerculae  consiHo  *periit,  qui 
per  tot  hostium  strages  beHo  famosissimus''  extitit.  Cuius 
corpus  cum  maximo  Langobardorum  flotu  et  lamentis  sub 
cuiusdam  scalac  ascensu',  quae  })alatio  erat  contigua, 
sepultum*^  est.  Fuit  autem'  statura  procerus  et  ad  beHa 
peragenda  toto  corpore  coaptatus.  Huius  tumuhim  nostris 
in  diebus  Giselperf",  qui  dux  Veronensium  fuerat,  aperiens, 
spatham  eius  et  si  quid  in  ornatu  i])sius  inventum  fuerat 
abstulit.  Qui  se  ob  hanc"  causam  vanitate  soHta  aput  indoc- 
tos  homines  Alboin  vidisse"  iactabat. 

29.  Igitur'  Hehuechis,  extincto  Alboin,  regnum  eius 
invadere  conatus  est.  Sed  minime  potuit,  quia  Langobardi, 
nimium  de  morte  iUius  dolentes,  eum  moHebantur  extin- 
guere  p.  Statimque  Rosemunda  Longino  i  praefecto  Ravennae"" 
mandavit,  ut^  citius^  navem  dirigeret,  quae  eos  suscipere 
possit '.  Longinus  taH  nuntio  laetus  effectus,  festinanter 
navem  direxit,  in  qua'^  Hehnechis  cum  Rosemunda,  sua"^-' 
iam  coniuge,  noctu  fugientes  ingressi  sunt.  Auferentesque^ 
secum  AHjsuindam '^,  regis  fiHam,  et  omnem  Laugobardorum 
thesaurum,  velocius  Ravennam  pervenerunt.  Tunc  Lou- 
ginus  praefectus  suadere  coepit  Rosemimdae J',  ut  Hehuechis 
intei-ficeret   et   eius    se   nuptiis    copularet.     IHa^    ut   erat   ad 

a)  expertus  A3.  Gl.  3;  expestus  F  1;  expergefactus  A  5.  C.  D.  E  1.  F  4.  H  1. 1 1.  2. 

b)  spata  F  1 ;  sp.  abstrahendam  G  5c.  c)  strictus  A  1.  D  1.  G  1;  strictim  C  2; 
eicius  G  3  ;  tractius  corr.  strictius  E  1.  d)  scabiUo  A  1.  B  1.  e)  spatio  F  1. 
G  1.  3.  4.  f)  eu  F4;  eitm  D  1.  E  1.  F  1.  G  1.  3.  4;  tunc  G  5a.  b.  c.  g)  inertis 
A  4;  incertis  corr.  inertibus  E  1;  incertibus  D  1.  la,  corr.  ineestibus  G  2,  et  ita 
C  5;  incertis  e  corr.  D  1;  incestis  D  2.  '3.  3.  5.  6.  8;  inermibus  C  1.  2.  H  1; 
de  inertibus  superscr.  vel  de  inermis  I  1.  h)  famosissimos  F  1.  G  1.  i)  ascen- 
sum  A  4.  F.  G  1.  3.  4.  5a.  b ;  adcensus  B  1;  ascens  B  2.  —  quaeque  C  '1. 
k)  sepultus  A  2.  G  1.  3.  4.  1)  deest  G  3.  —  stratura  A  1.  m)  Giselbert  Gl; 
Giselbret  G5c;  Gyselpret  G4;  Giselbertus  C  1;  Gisebertus  D2.  3;  Giselpero  A  "3. 
n)  hoc  (hac  G  1)  causa  F  1.  G  1.  3;  Qui  ob  causam  D  2;  Quam  ob  causam  D  3; 
Qui  —  iactabat  des.  F  5.  —  vanitatem  F  1.  o)  se  v.  D  2.  G  ;  v.  se  D  3;  vi- 
disset  E  1 ;  vindicasse  G  5c.  p)  extingueret  F  1.  q)  Longinu  F  1.  r)  Ea- 
venna  E  1.  F  1.  G  1.  4;  Ravennam  F  5.  G  2.  s)  citium  corr.  citius  A  1. 
t)  posset  D  1  e  corr.,  et  ita  alii  D  ;  id  quod  saepius  /actum  uhique  annotare  nolui. 
ii)  ita  A  2.  B  1.  D  2.  F  1.  G  1.  2.  3;  quam  ceteri.  v)  deest  C  1.  D.  —  iam 
deest  G3.  %v)  affer.  F.  Gl— 4.  x)  Abs.  B  1.  D  1.  3;  Albisinda  Fl;  Albisindam 
G  1.  3.  —  regis  deest  D  2.  3.  y)  Rosemunda  C  1.  E  1.  F  1;  Rose(i)mundam 
G.  H  1.         z)  At  illa  O   1  —  4.   —  autem  ut  post  suppl.  F   1. 

1)  Sequentia  ex  Or.  2)  ut  eam  reciperet  Raveuna  Or.  3)  festinanter, 
sua  iani  coniuge,  noctu  fugientes,  velocius,  ut  erat  —  assensum  dedit, 
poculum  q.  s.  e.  a.,  evaginato  super  eam  gladio  Pauli  sunt  additamenta. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBAEDOKUM.     LIB.  II.  107 

omnem  nequitiam  facilis,  dum  optat*  Ravennatium*  domina 
fieri,  ad  tantum  perpetrandum  facinus  adsensum  dedit;  atque 
dum  Helmechis  se  in  balneo  ablueret ,  cgredienti  •=  ei  de 
laracro  veneni  poculum,  quod  salutis  esse  adseverabat,  propi- 
navit.  Ille  ubi  sensit  se  mortis  poculum  bibisse  ^ ,  Rose- 
munda  ^ ,  evaginato  sujDcr  eam  gladio  ^,  quod  reliquum  erat 
bibere  coegit^  Sicque  Dei  omnipotentis  iudicio  interfec- 
tores  iniquissimis  uno  momento  perierunt^. 

30.  His  ita  peremptis',  Longinus''  praefectus  Albsuin- 
dam''  cum  Lsmgobardorum  tliesauris  Constantinopolim  ad 
imperatorem  direxit.  Adfirmant  aliqui ' ,  etiam  Peredeo  *" 
pariter  cum  Helmechis  et  Rosemunda  Ravenna"  venisse 
atque  exinde  cum  AIbsuinda°  Constantinopoh'mP  directusi 
esse  ibique  in  spectaculo"'  populi  corani  imperatore^  leonem 
mirae  magnitudinis  occidisse.  Cui,  ut  ferunt,  ne  quid  ahquid* 
mahgnum  in  regia  urbe,  quia  *vir  fortis"  erat,  mohretur, 'p- 
iussu^'  imperatoris  ocuh  evuJsi^'  sunt.  Qui  sibi  post  ahquod'^ 
tempus  duos  cultehos  aptavit^;  quibus  in  utrisque  suis^ 
manicis  absconsis,  palatium  *  petiit  atque  se  quaedam*  ad 
augusti  utihtatem,  si  ad  eum  intromitteretur,  locuturum 
promisit.  Ad  quem<=  augustus  duos**  sibi  famihares,  qui  eius 
verba  susciperent,  patricios  misit.  Qui  cum  ad  Peredeo^ 
venissent,  ille  ad  eos,  quasi  ahquid  eis  secretius  dicturus  ^, 
propius^    accessit''    atque    ambos    utraque    manu'    gladiis*^, 

a)  optaret   F.   G.  H  1.  b)  Raveuuatum    A  2;    Ravennautiuin    A  3.  4.  B   1.  D   2. 

E  1;  Venatium  corr.  Ravennantium  F  1.  G  1;  venatum  G  3.  4 ;  venatu  G  3;  Ve- 
netil  G  2.  5a.  c;  Venetiae  G  5b.  c)  egrediente  F  1.  d)  bibisset  F  1.  e)  ita 
A  2,  4.  B  1.  D  1.  F  1 ;  Rosemunde  Al;  Rosemundam  ceteri.  f)  gladium  E  1.  G  1. 
g)  iniquissimo  A  2.  B  la;  noquissimo  corr.  iulquissimi  F  1;  iniquissima  A  4;  ne- 
qulssiml  A  5.  F  5.   G.  li)  quae  L   1    adjecit  v.   Arch.   IX,   p.    702.  i)  peractis 

e  corr.,  iterum  corr.  peremptis  F  1 ;  perentis  G  3.         k)  Albisinda  F  1.  1)  aliquid 

B  1.  F  1.  m)  ita  A   1.  2.  3.  B  1.  F   1 ;  Peredeum  C.  D.   G,  alii.         n)  ita  A   1. 

F   1.  4;    deest  G;    Ravennam  B.   C.  D.  E.  I  1.  o)  Albsoinda  A  1  hoc  loco;   Alb- 

soindam  A  2;  Albsuiudam  B   1.  p)  ad  Const.  G  1—4;    in    Constantinopoli  F   1; 

in  C.  I  2.  <i)  ita    A  1.  F   1 ;    directum    ceteri.  r)  in    expectaculo    F  1.  2.  4, 

corr.  spect.  I  1;  expcctaculum  G  1.  3;  spectaculum  G  2;  couspectu  A  3.  B  la. 
s)  imperatorem  D2.  F  1.  G  1.  3.  t)  ita  A  1.  2.  4.  B  1.  2.  E  1.  F  1.  (i  1.  3.  4, 
I  3;  cf.  VI,  2i;  nc  allquod  G  5b  ;  ne  quid  aliquaudo  F  5;  ne  aliquid  alii.  u)  q. 
virtis  F  1 ;  q.  virtutis  G  1.  3.  4.  5b.  c;  q.  magnae  virtutis  e  corr.  F  1.  G  4,  et  ita 
F  2.  G  2;    q,  virtutis  e.    magnae  e  corr.  G  1.  v)  iussum  P  1.  G  1;    iusso   G  3. 

■\v)  avulsi  F.   G.  x)  aliquid  A  2;  aliquo  F  1.  y)  artabat  in  C1.2;  artabit  in 

C'l.  D  1.  z)  deest  A  3.  a)  plateam  Gl;  platea  G4.  b)  a.  scquenda  F  1; 
a.  seiiuendum  G  1;  atquendum  F  la.  f J  3 ;  a.  se  quiddam  F  5.  G  2  ;  se  quedam 
F  4;  so  quandam  G  5a.  c.  c)  Atque  F  1.  G  1.  2.  d)  duo  F  1.  G  1.3;  duos  ibi 
G  4.   —   familiaris  G  4;    familiarios  G  3.  e)  ita  A  1.  2.  F  1 ;  Peredeum  ceteri. 

f)  deest  G2;  addicturus  F  1.  G  1.  3.  4.  g)  proprius  A  1.  2?;  propriis  F  1;  pro- 
picius  C   1.  li)  acccdisset  F  1  ;     accidisset  G  1.  3,    corr.    accessisset  G  4,    et  ita 

V  "2.  5.   G  5a.  b.  c.  i)  manum  F  1.   G   1.         k)   cum  gl.   G  2. 

1 )  Carmcn  x>opulare  huic  narrationi  similUmuni  r.  aj^iud  Xigra,  Canzoni 
popolari    del    Piemonte.     BE.  2)  Longiuus   —    direxit  ex   Or.     Qui 

de  Peredei  morle  retulerint,  non  constaf. 


108  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  II. 

quos  absconsos  habebat,  fortiter  vulneravit,  ita  ut  statim  in 
terra^  corruerent*»  et  expirarent.  Sic  Samsonis<=  illius  for- 
tissimi  ex  aliqua  parte  non  absimilis,  suas  iniurias  ultus  est 
et  pro  amissionc  dviorum  luminum  duos  imperatori*^  viros 
utillimos  ^'  interemit. 

31.  Langobardi^  vero  aput  Italiam  omnes  communi 
consilio  Cleph*',  nobilissimum  de  suis  virum,  in  urbe  Tici- 
nensium  sibi  regem  statuerunt.  Hic  multos  Romanorum 
viros  potentes,  alios  gladiiss  extinxit,  aiios  ab  Italia  extur- 
bavit^.  Iste  cum  annum  unum  et  sex  menses  cum  Masane*' 
sua  coniuge  regnum  optenuisset,  a  puero  de  suo  obsequio* 
gladio  iugulatus'  est. 

S^"*.  Post  cuius  mortem  Langobardi  per'  annos  decem* 
regem'"  non  habentes,  sub  ducibus  fuerunt.  Unusquisque 
enim  ducum  suam  civitatem  obtinebat:  Zaban"  Ticinum, 
Wallario  BergaraumP,  Alichisi  Brexiam,  Eoin''  Trientum*, 
Gisulfus'  Forumiuli".  Sed  et  alii  extra  hos  in  suis  urbibus 
triginta  duces^  fuerunt.  His  diebus  multi  nobilium  Roma- 
norum  ob  cupiditatem^  interfecti  sunt.  Reliqui  vero  per 
hospites^  divisi,   ut   terciam   partem^    suarum    frugum   Lan- 


a)  ita  B  1.  C  1.  2.  D  1.  F  1.  G  1.  2;  terram  A  1?  2.  3,  alii.  b)  corruent  Al; 
corruens  et  e.   F   1;    corruentes   e.  F  2.   3.   5.  O.  c)  Saxoni  F  5.  d)  impera- 

toris  F  *2.   G.  II.   —   viros  deest  C.  D.  e)  utilimos  B  1.   Fl;  utilissimos  A  4.  5. 

D   2?  F  '2.  2.  5.   G.  f)  Clep  B   1.  D  'Sa.  3.    G.  I   1.  L   1  ;    Cleb  A  3.  F.  I  2; 

Clepam  B   la.   —  nobilissimo  d.  s.  viribus  F  1.  g)  gladios  C  1.  4b.  F  1;  gladio 

A  3.  G.  I  2,  ahi;  —  extincxef  F  1.  h)  Massane  C  1  —  3.  plerique  D.  E  1.  H  1. 
I  2;  Massana  C  4b.  5;  Manasa  A  5;  Manassa  A5b;  Manasse  D  2.  H  5a;  Mansane 
L  1;  Ansane  F  1.  *2.  4.  G  1.  2.  4.  6;  Ansone  G  3;  Asane  F  2.  G  5b;  Asanae 
G  5c;  Asa  G  5a.  i)  iaculatus  A  3.    —    gladio    deest  C  2.  G  5c.         k)  koc   caput 

deest  C  i;  in  C  6  et  cod.  Ortelii  ap.  Lind.  p.  299.  legitur:  Itaque  mortuo  Cleph,  per 
decem  annos  absque  rege  fuere  Laugobardi ;  tantummodo  duces  sibi  {detst  Lind.) 
praeerant.  Quod  ex  rubra  suvitum  esse  videtur,  ut  lacuna  expleretur.  1)  post  A  1. 
B  1.  2.  C  1.  2.  D  1.  H  1.  I  3;  quod  in  archetypo  fuisse  verisimile  est  \  usque  per 
D  3.  e  corr.  ut  videtur  F  1,  et  ita  G.  II,  alii;  usque  post  D '3a.  8;  m)  regeFl. 
n)  Laban  A  3;  Etab  A  4;  Tibaban  A  5;  Tiban  G  5b ;  Tiaban  L  1;  Ticenum  F  1. 
—  F  1  alia  manu  addit:  Alboni  Mediolanum,  et  ita  (Alloni  F  2.  3)  F  2.  '2 
{uhi  Mediolanium    legi  potest).  3.  4.  o)  Waillari  I  1.  p)  Perg.   C  '1.   1.  D  1. 

6  2,  alii.  q)  Alechis  E   1;    Aliis  A  4;    Alahis  F.  G  2;    Alachis  D  3;    Alaichis 

G  4.   —   Brixsiam  F  1;    Brixiam  G.  r)  ita  A   1.  B   1.   la.   2.  F.   G   1—4.  I  2.   3; 

Euin  plerique  alii  et  infra  fere  omnes\  Eiun  I  ].  Scrihitur  etiam  Ebin  (G  2),  Ebuin 
(G  3),  Hevin  (G  5c).  s)  Tridentum  A  5.  C.  D.  E  1.  F  5.  G  2.  5a.  b.  H  1  ;  Tri- 
gentum  F  1.   G  1.   2.   3  ;  Trentum  F  2.   3.  t)   Gisolphus  A  2.  u)  Foroiuli(ii) 

B  1.  G;  Foruicili  C  1;  Foruiuli  D  I;  Forolii  F  1;  cf.  supra  p.  96  n.  p.  v)  du- 
cibus  F  1;  viri  G  3.  w)  cupiditate    A  2.  B   1.         x)  hostes    D   2.  3.  G  5b.  I  1, 

e  corr.   G  4.  y)  hospites  corr.  partes  F  1,  et  ita  F2.  3.  4;  vel  patres  superscr.   G  1. 


1)  Paulus  Originem  secutus,  aput  Italiam  omnes  commuui  consilio,  nob. 
de  s.  V.  in  u.  T.  de  suo  addidit.  Reliqua  vero  aliunde  sunisit.  2 )  Cf, 
Manum  a.  572,    qui    similia  tradit.  3)   Cf.    Marium  a.  573.    et  de 

hoc  loco  Pabst,    Forschungen    II,    p.   504  sqq,  4)   duodecim    Or.  ei 

Cont.  Prosp. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  109 

gobardis  persolverent,  tributarii  efficiuntur'.  *Per*  hos  Lan- *  p.  9i. 
gobardorum  duces,  septimo  anno  ^  ab  adventu^  Alboin  ef^ 
totius  gentis ,  spoliatis  ecclesiis ,  sacerdotibus  interfectis, 
civitatibus  subrutis*^  populisque,  qui  more  segetum  excreve- 
rant'',  extinctis,  exceptis'^  his  regionibus  quas  Alboin  ceperat, 
Italia  ex'  maxima  parte  capta  et''  a  Langobardis  subiugata  est '. 

EXPLICIT-  LIBER  SECUNDUS. 

INCIPIUNT   CAPITULAk  LIBRI  TERTIL 

L  Quia  duces  Langobardorum  Galliam  ad  praedandum 
sunt^  ingressi  (;)  quorum  adventum  beatus  Hospitius 
longe'"  praedixit. 

2.  De  Langobardo"  qui  beatum  Hospitium  extinguere 
voluit  (;)  quomodo  eius  dextera  obriguit ,  et  quomodo 
ab  eodem  beato  viro  sanitati*'  restituta  est,  et  quia 
ipseP  Langobardus  monachus'1  effectus  est. 

3.  Quomodo  Langobardorum  exercitui  Amatus""  patricius 
bellum  intulit,  et  quomodo  ab  eis*  devictus^  et  occisus 
est  (;)  et  quomodo  Langobardi"  victores^  cum  multa 
praeda  ad  Italiam^  sunt  reversi. 

4. '^  Quomodo  iterum  Langobardi  Galliam  ingressi,  a^  Mum- 

mulo  patricio   sunt  devicti. 
5.^  Quomodo  Saxones^,  qui''  cum  Langobardis  inltaliam*^ 

venerant''  (;)    GalHam   depraedantes   a    Mummulo    sunt 

superati. 
6.     Quomodo  ipsi^  Saxones  cum  uxoribus*^  et  parvulis  suis 

iterum    Galliamo     ingressi''  (;)    dum    praedas'    agerent, 

a)  Porro  F.   G  1—4.  I  3.         b)  adventum  F  1.  c)  in  A   1.         d)  subruptis  D  6. 

F.   G;  obstructis  H  1.  e)   excreb(v)erat    F  4.   G   1.  5b;    excr.   cum  his  G  5b.   — 

extinctos  F  1.  f)  deest  F.  G;  F  1  post  add.  exceptis,  sed  corr.  in,  et  ita  F  2.  3.4. 
g)   et  A  2.  3.   G  2.  I  1,  corr.  ex  E   1.  h)  deest  G   1—4.         i)  Expl.  hist.  Lang. 

liber    II.  A  4;  haec  desunt  F   1.  k)  hi(y)storiae  Langobardorum  add.  F  1.   G  1.  3; 

Incipit  Deo  favente  liber  III.  Inc.  cap.  libri  in.  A  4.  Codices  C.  D.  P  2.  4  ple- 
raque  argumenta  hreviora  reddunt,  desinentes  uhi  (;)  posuimus;  F  4  multa  praeterea 
mutavit.  1)  deest  C  *1.  ra)  longe  ante  A  3.  B  1.  n)  Langobardi  F  1  ;  Lan- 
gobardis  —  voluerunt  C  1.  I  1;  voluerit  G  4.  o)  sauitatis  F  1.  p)  isdem  B  1. 
q)  monachis  F  I.  r)  Armatus  A  3.  C  1.  I  1.  —  patrichius  F  1.  s)  eisdemDl. 
t)  devictus  et  d&s.  C.  D;  patr.  occurrit  et  ab  eisdera  occisusll.  u)  LangobardisF  1. 
v)  deest  A  3.  w)  Italia  A  1 ;  s.  ad  I.  r.  G  2.  x)  hoc  argum.  deest  I  1,  j')  sunt 
a  G  3.  4.  z)  hoc  arrium.  deest  D  2.  a)   ipsi  S.  B    1.  F.   G.  b)   deest  C   1. 

c)  Italia  A  1.  d)  venerunt  B.  C.  D.  G.  I  1 ;  in  Gallias  proruporunt  add.  e  corr. 
D  1,  et  ita  alii  D.  e)  deest  C  1.  D  1.  f)  u.  suis  et  p.  in  G2;  et  filiis  s.  D2.  3; 
suis  deest  A  3.  G  3.  g)  Gallias  G  2.  4.  I  1 ;  in  Gallia  F  1 ;  in  Gallias  G  1.  3. 
h)  i.  sunt  C  1;  regressi  I  1.  i)  d.  pr.  retinuerunt  C  1.  D  1,  ubi  corrector  add.  : 
agercnt  a.   M.   eis  sit  occursum,  et  ita  D  2. 

1)   De  hoc  loco    celeherrimo    cf,   praesertim    Hegel,    Stddteverfassung   /, 

\j).  352    sqq.      De    vera    lectione  hic  et    infra  III,    16.  dubitari  ncquit. 

2 1  Id  Paulus  ex  Gregorio    Taronensi  (IV,  35j  in  historiam  suam  trans- 

tuUt  illius  verba  male  interpretatus.  BI.     3)  Ilaec  ex  Greg.  M.  Dial.  III,  38. 


110  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

coartati  a  Mummulo,  auro  se  redimerunt  et  sic  acl» 
Sigispcrtuiu ''  rcgeni  vencrunf^  et  incle  patriam  rever- 
tuntur. 

7.  Quomodo  Saxones  de  patria  sua  Suavos  et  alias**  gen- 
tes  quae  ibi  residebant  expelJere  *^  (;)  cupientes,  ab  eis 
vehementer  sunt  caesi, 

8.  Quoraodo  tres  duces  Langobardorum,  lioc  est  Amo'', 
ZabanS  et  Rodanus,  Gallias''  inruperunt',  et  quomodo 
ZabanS  et  Rodanus  a  Mummulo  devicti''  sunt(;)  et  c|uo- 
modo  toti  tres  ad  Italiam  revertuntur. 

9.'  Quomodo  Franci  Anagnis  castrum  Langobardorum 
ccperunt,  et  quomodo  Ragilo'"  comis  a  l^rancorum " 
duce  Chramnichis  **  occisus  est  (;)  et  quomodo  ipse 
Chramnichis  ab  EuinP  Langobardorum  duce  de  Tri- 
dento'1  peremptus  est. 
•p.  92.*10.  De  niorte  Sigisperti  Francorum  regis,  et  de  nuptiis 
Euin  ducis. 
n.^^De  morte  lustini^  minoris'(;)  et  qualis  in  vita  suafuerit. 

12.  De  principatu  Tiberii  Constantini,  et*^  de  bonis  actibus 
eius  (;)    sive  diviciis  quae  ei  a  Deo  concessae  sunt^. 

13.  De   aureis   quos^  Hilperico -"*   imperator   direxit,    et   de 
beato  Gregorio  (;)  et  de^  vastatione  Classis^. 

14.  De   morte   Probini^  patriarchae  (;)    et    de    HeHa''    eius 
successore. 

15.  De    morte    Tiberii<=     Constautini    augusti    et    imperio'^ 
Mauricii. 

16.  De  regno  Authari,  et  c^uanta  securitas  eius  tempore  fuit. 

17.  Quomodo  Childepertus  Italiam  introivit,  sed^  facta  pace 
discessit. 

18.  De  expugnatione  Brexilli,  et*^  de  fuga  Doctrulii »   ducis. 

19.  De  morte  Doctrulfi,  et ''  c[uaH  epitaphio '  honoratus  est. 

a)  a  A  1.   G  2.   3.  b)  Sigib.  B   1 ;  Sigeb.  G  2.   —  regem  deest  G  3.  c)  per- 

veneruntA3.  B  1.         d)  alia  F  1.  e)  in  D  1  corr.  addit:  conati  sunt,  et  ita  aliiT); 

capiuut  add.  1.  II;  expuleruut  H  1.  f)  Ama  C '1,  corr.  Aman  D  1,  et  ita  alii  D. 
g)  Labau  A  3;  Taban  D  1.  h)  Gallias  —  Rodanus  des.  C.  D.  G  2.  H  1.  I  1. 
i)  superaverunt  A  3.  k)  victi  G  1.  2;  et  —  devicti  sunt  des.  I  1 ;  et  q.  t.  rever- 
tuntur  des.  Ci  1.   2.  1)  hoc  arg.  deest  I  1.  m)  Kagilis    G  2;    Rugilo  D  2.  3. 

n)  Langobardorum    Ct  3.  4.   —  a  deest  A  3.   C  1  —  3.  o)  Cramnicis  B  1 ;  Chram- 

nicis    D  1.    F  1.    G  3;    Chramnitis    semel    G  1;    Chramnete  G  2.  p)  Eoin    F   1 

e  corr.G;  deest  A  3.  q)  Tridentum  G4;  detrimentum  G  3.  r)  koc  arg.  deest  G  .?. 
s)  lustiniani  I  3;  I.  imperatoris  D  2.  3.  t)  iunioris  G2;  et  aliis  erasis  Jiabet  C  "1. 
u)  et  d.  b.  a.    e.  des.  I  1.  v)  c.  erant  G;    consesserunt  F  1.  w)  que  F  1? 

G  4;  quod  G  3;  aures  quod  G  1;    auro  quod  G  2.  s)  Ilperico  imperatori  B   1; 

imperatore  G  1  ;  imper.  dixerunt  F  1 ;  imp.  deest  D  2 ;  regi  D  3.  y)  deest  G  2. 

a)   causis  A  1;  dassis  F   1.   —  D  3.  4  inserimt:    xilll.    Quod  Faroald    Spoledanorum 
■  dux  Classem  urbem  munitam  spoliavit.       a)  Provini  B   1.        b)  Ela  B  1.       c)  Teb. 
B   1.   —   Const.    deest  A  1.  d)  imp.  B   1.  C  1.  D   1 ;    imperatoris  H  1.         e)  s.   f. 

p.  d.  des.  F   2a.   —  pacem  F   1.  f)  et   —   ducis  des.  F   2a.  g)  Docthrulfi  A  3 

(post  Ductrulfi)  ;  Docthrulfu  G3;  Droctuldfi  F  5.  G4;  Doctrulfi  G  1  ;  D.  regis  D  2. 
h)  et    —    est    des.  F  2a.  i)  epitaphy(i)um    G  1.  4;    epitapium  G  3;    W.ierae  fio 

e  corr.  F  1. 


Px^ULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IIL  111 

20.  De  sacerdotio*  Pelagii  papae  et'^  errore  Heliae  patriarchae. 

21.  De  bello  Childeperti  contra  Hispanos'^  (;)  et  morte 
Ingundis ''. 

22.  De  Francorum  exercitu "  qui  in  Italiam  venit  (;)  et  sine 
effectu  regressus''  est. 

23.  De  aquae  diluvio  et  miraculo  quod  factum  est  in 
basilica  sancti  Zenonis». 

24.  De  pontificatu  beati  Gregorii,  et  de''  clade  quae  tunc 
Romae  facta  est. 

25.  Quomodo  beatus  Gregorius  Anglos  convertit. 

26.  De  raorte  Heliae  patriarchae  et  sacerdotio  Severi  et  eius 
errore'. 

27.  Quod''  rex  Authari  exercitum'  ad  Histriam'"  misit,  et 
de  Francione". 

28.  Quomodo  rex  Authari  sororem"  Childeperti  in  matri- 
monium  petiitP. 

29.  Quomodo  Franci  in  Italiami  introierunt  ef  [a^']  Lango- 
bardis  devicti  sunt. 

30.  Quomodo  rex  Authari  in  Baioariam  ^,  ut  suam  sponsam 
videret,  perrexit(;)  et  quomodo  eam  accepit^  uxorem. 

Sl.^Quomodo  iterum  Francorum  exercitus  in  Italiam  venit(;) 
et  quia  eos  morbus^^  desinteriae  invasit,  et  de  eoi'um 
in^  patriam  reversione. 

32.  Quomodo  rex  Authariy  Beneventum  perrexit. 

33.  De  Zottone^  primo  Beneventanorum^  duce. 

34.'' Quomodo  Authari  rex  legatos  ad  Gunthramnum<=  misit, 

et  de  eius  mirabili  visione. 
35.  De  morte  Authari  regis,  et  de^  regno  Agilulfi. 
EXPLICIUNT^  CAPITULA. 


n)  sacerdocium  G  3.  4.  b)  et  e.  H.  p.  des.  F  2.  c)  Hispaniae  G  2.  d)  lu- 
gundis  F  1.  G  1.  2;    Inguindis  A  3.  e)  exercitum  G  3.  4.  f)  regressi  A  3; 

egrossus  F  1.  G  3.  g)  Z.  episcopi  G  3.  h)  deeat   A  3.  B   I.  D   1;  et  —  est 

</e.s.   F  2a.  i)  deest    C  '1.    D   1 ;    corrector    hic  suppl.  iniurlatione,    et  ita    alii  D, 

k)  Quo  Dl;  Quomodo  G.  Deest  hoc  argum.  C.  D.  F  5.  G  4.  H  1.  1)  exercitu  F  1. 
m)  historiam    B   1.  n)    fractione    A  3;    Franci    B   1.  o)    sorore    D   1.    F   1. 

p)  petit  B   1;    poposcit  jiost  add.  D  1,  et  ita  alii  D;    accepit  C  1.  q)  Italia  C"   1. 

V  1.  G   1.  r)  hac  D   1.  s)  deest  A  1.  C  1.  F   1.   G  4.  —    is  in  Langobardis 

c  rorr.  F  1.  t)  Baicariam  A  3;    Baioaria  F   1.  —  D   1    {uM    perrexit  deest)  post 

add.  ivit,  et  ita  alii  D;    in    B.    venit  ut  s.  sp.  v.   C  1.  u)  acceperit    B   1 ;  p.  et 

uxorem  duxit  I  1;  uxore  F  1.  v)  hoc  arg.  deest  I  1.  w)  morbos  F  1.  G  1.  3.  4. 
x)  in  p.  des.  B.1;  reversionem  G  3.  4.  I  3.  y)  Authcri  hoe  locoGl.  z)  ZotoneBl. 
D  1  e  corr.,  et  ita  D  2;  Tottone  A  3;  Azattone  G  4.  —  primo  deest  F.  G. 
a)  Boneventorum    A  3.  D   1.   2.    G  1.   2.  3.  I   1.    —    dueem  sunt  D  1.  b)  ultima 

duo  arg.  des.  III.  c)  Guntranum  Bl;  Guntramnum  F  1.  G  1.  d)  deest  D.  F.  G. 
e)  ita  A  1  ;  Expl.  cap.  des.  A  5.  F  1 ;  omnia  haec  desunt  G  3.  Expl.  cap.  libri  m. 
historia  Lang.  Inc.  liber  III.  A  4;  Expl.  capit.  Iiistoriae  Langobardorum  liberin. 
Bl;  Exp.  capit.  liistorie  Langobardorum.  Libcr  III  incipit  C  1  ;  Expliciuut  capituli 
historiae  Langobaniorum  libri  III.  D  1  ;  Expl.  cap.  libri  III.  Incipit  historia 
Lang.  liber  III.  E  1;  Explicii.nt  capitulae  libri  III.  Incipit  liber  tortius  G2;  Expl. 
cap.    Incipit    liber    tercius  A  3;  Inc.  1.  t.  A  5;     Historie  Lang.  liber  III.  F  1. 


112  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

■p.  93      'INCIPIT  HISTORIAE  LANGOBARDORUM 
LIBER  TERTIUS. 

574.  1.     Igitur '    aliquanti    ex   ducibus   Langobardorum    cum 

valido  cxercitu  Gallias  ingrediuntur.  Tlorum^  adventum  vir 
Dei  Hospitius,  qui  aput***  Niceam^  erat  inclausus^,  sancto  siln 
revelante  Spiritu,  longe  ante  praevidit  eiusdemque''  urbis 
civibus,  quae  mala  inminerent,  praedixit''.  Erat  cnim  vir 
iste  magnae  abstinentiae  et  probabilis  vitae;  qui  constrictus 
ad'  carnem  cathenis  ferreis,  induto  desuper  cilicio,  solo  pane 
in  cibo  cum  paucis  dactulis''  utebatur.  In  diebus  autem^ 
quadragesimae  radicibus  herbarum  Aegyptiarum,  quibus  here- 
mitae  utuntur,  exibentibus  sibi  negotiatoribus,  alebatur.  Per 
hunc  Dominus  magnas  virtutes  operari  dignatus  est,  quae 
scriptac  habentur  in  libris  venerabilis  viri  Gregorii  Turo- 
nensis'^  episcopi.  Igitur  vir  iste  sanctus  adventum  Lango- 
bardorum  in  Gallias  hoc  modo  praedixit:  'Venient',  inquid, 
Langobardi  in  Gallias  et  devastabunt  civitates  septem,  eo 
quod  increverit  malitia  eorum  in  conspectu  Domini.  Est 
enim  omnis  populus  periuriis  deditus,  furtis  obnoxius,  ra- 
pinis  intentus,  homicidiis  prumptus  S;  in  quibus  non''  est 
iustitiae  fructus:  non  decimae  dantur,  non  pauper  alitur, 
non  tegitur  nudus,  non  suscipitur  hospitio  pcregrinus.  Ideo 
haec  plaga*  ventura  est  super  populum  istum'.  Monachis 
quoque  suis  praecipiens  dixit:  'Abscedite  et  vos  a  loco  isto, 
auferentes  vobiscum  quac '  habetis.  Ecce  enim  gens  appro- 
piat**  quam  praedixi'.  Dicentibus  autem  ilhs:  'Non  relin- 
quimus'  te,  sanctissime  pater',  ait:  'Nolite  timere  pro  me. 
Futurum  est  enim,  ut  inferant  mihi  iniurias,  sed  non  noce- 
bunt  usque  ad  mortem'. 

2.     Discedentibus  *    autem   monachis,    advenit   exercitus 
Langobardorum^.     Qui  dum   cuncta  quae  reppererat  vasta- 


a')  apud    A  1.  F   1   nonnumquam.  a)   Inclusus    A  '2.   5.    D  3.    F  3.  5.    G  5a.  b. 

H  1.  1  1.  2.  3.  b)  ei.  —  praedixit  des.  G  1  {post  suppl.).  2.  5a.  b.  c.  c)  deest 
C.  D.  —   carnem    eorr.    carno    D   1,    et    ita    ceteri    D    et    C  2.    E  1.  d)   daetulis 

corr.  dactilis  D  1,  et  ita  plerique  D,  praeterea  A  '2.  2.  4.  5.  B  1.  F  5.  G  2. 
5a.  b;    dactalis  F  1.  G  4;    dactilibus    B   2.  e)  deest  G  3.  f)   Toronensis  A  2, 

corr.    Turon.    A  1.  B   1.  F  1;    Turon.    ceteri  g)  ita    A  1.    B   1.   3.  F   1.   G  1.  4; 

impromptus  A  2.         h)  nullus  A  '3.  i)  omnia  q.  C   1.         k)  ap(d)propriat  A   1. 

B  1;  approperat  B  2;  ap(d)propinquat  A  3.  4.  5.  C  4b.  E  1.  G  3,  cnm  Greg.  — 
gens  deest  G  2,  7ibi  quam  predixlt  corr.  quod  predixi;  quod  G  3.  1)  relinqulmus 
corr.  relinquemus  D   1,  et  ita  ceteri  D,  praeterea  C   1 — 3.   G   2.   3.  5a.  b. 


1)  Cf.  Greg.    Tur.  IV,  42.  2)  Haec  ex  Greg.    Tur.    VI,    6.    sumia 

sunt;  et  prob.  vitae  Paulus.  3)  Nir.za.  4)  plaga  supervenit  Greg., 

ciijus  verba  nonnumquam  mutavit  Paulus.  5)  Ex  Greg.    VI,   6.   ad 

verhum  fere  exscriptum.  6)  geiis  illa  Greg, 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  113 

ret^,  cad  locum  iibi  vir  sanctus  inclausus ''  erat  pervenit*^.  At  ille 
per  fenestram  turris  se  eis  ostendit.  Ilii  vero  circumeuntes 
tmTem ,  duin  aditum  quaererent  ^,  per  quem  ad  eum  ingi-edi 
possent,  et  minime  invenirent,  duo  ex  eis  ascendentes  tectum  ^, 
discoperierunt*^  illud.  Et  videntes  eum  vinctum?  cathenis 
indutumque  cilicio,  dicunt:  'Hic  malefactor  est  et  homici- 
dium  fecit,  ideo  in  his  lig-aniinibus  vinctus  tenetur'.  Voca- 
tumque '' interpretem  ,  sciscitantur  ab  eo  ,  quid'  mali  fecerit'', 
ut  tali  supplicio  artaretur.  At  ille  fatetur,  se  homicidam' 
esse  omniumque  criminum  reum.  '  Tunc'"  unus,  extracto 'p.  94. 
gladio,  ut  caput  eius  amputaret,  mox  eius  dextera  in  ipso 
ictu  suspensa  diriguit,  nec  eam  ad  se  potuit  revocare.  Qui" 
reHctum  gladium  terrae  deiecit".  Haec  videntes  socii  eius, 
clamoremP  in  caelo  dederunt,  flagitantes  a  sancto,  ut,  quid 
eis  agendum  esset,  clementer  insinuaret,  Ipse  vero  inposito 
sakitis  signo  arens  brachium  sanitatis  "i  restituit.  Langobardus  1 
autem  qui  sanatus  fuerat  ad  ■■  lidem  Christi  conversus  ^,  statim 
clericus,  deinde  monachus  effcctus  est  atque  in  eodem  loco 
usque  ad  tincm  vitae  suae  in  Dei  servitio  perraansit'.  Beatus 
vero  Hospitius  dum  Langobardis  Dei  verbum  ioqueretur,  duo 
duces,  qui  eum  venerahihter  audierunt,  incolomes  patriae 
redditi  sunt;  quidam'  vero,  qui  eius  verba  despexerant,  in 
ipsa  Provincia  miserabiliter"  perierunt. 

3.  Igitur  devastantibus  Langobardis  Galhas,  Amatus^'-^ 
patricius  Provinciae^',  qui  Gunthramno'^  regi  Francorum  pa- 
rebat,  contra  eos  exercitum  duxit,  commissoque  bello,  terga 
vertit  ibique    extinctus  est.     Tantamque  tune  stragemv  Lan- 


a)  vastabat  F  1.  G  1.  4;  reppererant  vastabant  E  1.  F  2.  G  3;  reppererant  (rece- 
perant  A  5)  vastarent  (vestarent  G  2)  A  4.  5.  G.  C  *1— 4b.  D  1.  F  4.  5.  G  4.  5b. 
H  1.  I   1.  b)   inclusus    C   1.   2.    D  2,  alii.  c)  pervenerunt    F  2.   G  2.  3.  5b. 

H   1.  I   1:    perveuerant  F  5;    pervenitur    C   1.   2,    eo;v.  pervenit  D   1.  d)  quere- 

rentur  A   2.         e)  deest  G  2.  f)   ita  A  '2.   2.  4.   C   1.   E   1.  F   1  ;    discooperierunt 

iV  3.  D  1;  discoperuerunt  F  2.  5.  G  1.3;  discoperurunt  cor7-.  discooperuerunt  B  1; 
loscoperuerunt  corr.  discoperuerunt  G  2 ;    discooperuerunt  A   1  ?  g)  ita  A  2.  4. 

i   la.   2.  3.  C   "1.  1  — 4b.    D  '3a.  4.   10,    cuvi    optimis    Gregorii    codd.;    victum  A  *2 ; 

inctum    A  1  ?  F.   G.  H.  h)  Vocatoque    interprete    D   1   c    corr.,    et  ita  ceteri  D. 

'5.   G  2.  5a,  b.  II;  vocatoque  per  interpretem  A5b;  vocatusque  por  interpretem  A  5. 

I  quod  A  2.  k)  fecit   A  1.  1)  homicida    —    reu  (?)  F   1.  m)  cum  unus 

xtraxisset  gladium  D  3.         n)  Que  G  3;  Qui  e  corr.   G  1.  —  reiectum  F  5;  relicto 

ladio  A  4.  5.  5b.   C   1.   2.  D  '^a.   10.  F  4.   G.  H.  I   1.         o)  .se  d.  A  5.   6b.   01.  2. 

-  5a.  b.  c.   I   1.  2.     —    tcrrae  deest  G  4.  p)   clamore    F   1.  q)  ita  A  2.  F   1, 

im  Gregorio;    sanitati  ceteri.   —   restuit  A  2.  r)   et  ad  C  1.  s)  c.  est  G  3.  4. 

alii  C  1.       u)  mirabiliter  C  1.  D  la.  2.   Gl  — 4.       v)   Armatus  Cl;  Conatus  A '3. 

)  Pr.  Alamannicae  A  3.   (omissis  q.  G.   r.  Fr.  p.)  ed.  Peut.         x)   Gunthrano  A  2; 

unthranno  B  1;  Guntramno  F  1.  —  regis  F  1.         y)  frage  F  1. 


I  Ille  autem  in  eodem  loco  conversus  tonsorato  capite  fidelissimus 
onachu.s  nunc  babetur.  Greg.  2)  Ex  Greg.  IV,  42;  qiii  G.  r.  Fr. 
Paulus. 

8 


114  PAULI  HISTORIA  LANG0I3ARD0RUM.     LIB.  III. 

gobardi  cle  Burgundionibus'*  fecerunt,  ut  non  possit  eolligi 
numcrus  occisorum.  Ditatique  inacstimabili  praeda  ad  Italiam 
revertuntur. 

4.  Quibus '  discendentibus  "^,  Eunius<=,  qui  et  Mummu- 
lus '',  accersitus  a  rege,  patriciatus  honorem  emeruit.  Inrucn- 
tibus  autem*'  iterum  Langobardis  in  Gallias  et*"  usques  Mu- 
stiascalmes  •'  accedentibus ,  qui  locus  Ebredunensi  adiacet 
civitati ,  ]\[ummulus  exercitum'  movit  et  cum  Burgundio- 
nibus  illuc  '^  proliciscitur.  Circumdatisque  Langobardis  cum 
exercitu,  tactis  etiam  concisis  per  devia  silvarum,  inruit 
super  eos  raultosque  ex  cis  interfecit ' :  nonnullos  vero  cepit 
et  regi  suo  Gunthramuo  direxit.  Langobardi  -  quoquc,  his 
patratis,  ad  Italiam  sunt  regressi'""'. 

5.  Post^  haec  Saxones",  qui  cum  Langobardis  in  ItaHam 
venerant,  in  GalHas  prorumpunt  et  intra  terretorium"  Re- 
gensemP,  id  est  aput*i  Stablonem'"  viUam,  castra  constituunt, 
discurrentes  per  villas  ^  urbium  vicinarum,  diripientes  praedas, 
captivos  abducentes  '  vel  etiam  cuncta  vastantes.  Quod  cum 
Mummulus  conperisset,  super  eos  cum  exercitu  inruit  multos- 
que  ex  eis  interfecit:  donec"  nox  finem  faceret,  caedere^ 
non  cessavit.  Ignaros  enim  reppcrerat  homines  et  nihil  de 
his  quae  accesserant"'  autumantes.  Mane  autem  facto,  sta- 
tuunt"  Saxones  exercitum,  praeparantes  se  fortiter^  adbelhim; 

95.  *  sed  intercurrentibus  nuntiis,  pacem  fecerunt,  datisque  mune- 
ribus  Mummulo,  rehctis  captivis  et  universa  praeda,  ad  Itaham>' 
revertuntur. 

6.  Igitur  5  regressi  Saxoues  in  ^  Italiam,  adsumptis  secum 
uxoribus   atque  pai-vuhs   suis  vel  omni^  supellectih,   rursum 

a)  Francis  A  3.  b)   ita  A   1.   E    1.  F   1.   G   1,  atm  aliquot  Gregorii  codd.;  Disced. 

ceteri.  c)  ita  A  1.  4.  F.  G,  cum  Grey.;  Euinus  A  5.  6;  Ennuis  0  1;  Emius  B  2. 
D  3.  4.   10;    Ennius    A  *2.  3.    D   1.   2.  E   1.    H  1.  I   1 ;  Hennius  A  2.  d)  Mum 

molus  B  1.  C  2.  D  2  3.  1  3  constanier,  cum  Greg.;  Alumulus  hoc  loco  et  nonnuia- 
qiiam    F  1.  e)  deest    C   1.    D,    cum    Greg.  f)    deest    B  1.  g)  u.  ad  G  2. 

h)  Musciascalmes  B  la.  2.  C  2;  Mutiascalmes  e  corr.  D  1,  et  ita  ceteri  D.  H  1 ; 
]^Iustiamscalmes  F.  G;  Mustiamscalnias  I  1;  Musticamscalmes  F  5;  Mustriascalmes 
A5.  6;  Musarias  alpes  Ll;  Brientum  13.  i)  exercitu  A  2.  F  1.  k)  illic  A  2? 
C   '1.   1.       1)  interficit    G  1;    occisit  G   2.        m)  reversi  D  2.   3.       n)  Saxsones  C  1. 

0)  terreturio  E  1.  p)  ita  A  1.  '2.  2.  4.  5.  B  1.  2.  F  1.  4,  cum  Greg.;  Regenso 
C.  D.  E  1,  alii;  Regens  est  id  est  Gl;  Remense  Hl.  q)  deest  C  *1.  r)  Stab- 
blonem  A  2.  C  *1.  Gl ;  Stalbonem  A  3.  s)  vias  A  1.  t)  adduc.  A  *2.  2.  4.  5. 
B  1.  2.  E  1.  G  3;  ducentes  D  3.  10.  u)  et  d.  D  10.  G  1.  5a.  b.  H  1,  et 
e  corr.  C  "I.  F  1.  G  3;  ac  donec  F  2.  G  5c;  et  dum  L  1.  v)  a  c(a)ede 
C  1.  2.  I  1.  w)  ita  A  1.  2.  4.  B  1.  2.  C  '1.  D  1.  la.  10.  F  1.  4.  G  1.  4.  H  1, 
eum  Greg.;  acceseraut  G  3;  accesserat  A '2.  E  1.  F '2 ;  acciderant  Cl.  2.  D  2.  3. 
G  2.  5a.  b,  alii.  x)  statuit  G  1;  statim  G  2.  y)  Italia  F  1.  z)  ad  F.  G  1—4. 
a)  s.   omniqne  C  1.   2.  —  superlectili  F   1.  G  1.  3.  4. 

1)  Ex  Greg.  l.  l. ;  cf.  Marium  a.  574.  et  Cont.  Prosp.  2)  Langobardi 
—  regressi  Paulus.  3)  Ex  Oreg.  IV,  43.  4)  fortiter,  ad  Italiam 
Paulus.          5)  Ex  Greg.   l.   l. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IIL  115 

ad  Gallias^  deliberant  redire^,  scilicet  ut  a  Sigisperto*=  rege 
suscepti',  eius  possinf'  adiutorio  ad  patriam  remeare.  Cer- 
tum  2  est  autem,  lios  "^  Saxones  ideo  ad  Italiam  cum  uxoribus 
et  parvulis  advenisse ,  ut  in  ea  habitare  deberent  ^ ;  sed  quantum 
datur  intellegi;  noluerunt  Langobardorum  imperiis  subiacere. 
Sed  neque  eis  a  Langobardis  permissum  est  in  pi'oprio  iure 
subsistere,  ideoque  aestimanturs  ad  suam  patriam  repedasse''. 
Hi  Gallias  ingressuri,  duos  ex  se  cuneos  faciunt;  et  unus 
quidem  cuneus  per  Niceam  urbem,  alter  vero  per  Ebredunum 
ingressus  est,  illa  revertens  via,  quam  anno  superiore'  tenu- 
erat.  Hi,  quia  tempus  messium  erat,  colligentes  ac  triturantes 
frumenta,  comedebant  ac  '*  suis  animantibus  ad  esum  praebe- 
bant.  Depraedabantur  pecora'',  sed  nec  ab  incendiis  abstine- 
bant.  Qui  cum  ad  Rodanum  amnem  pervenissent,  ut,  trans- 
meato  eo,  regno  se  Sigisperti  conferrent,  occurrit  eis  Mum- 
mulus  cum*  valida  multitudine.  Tunc  illi  valde^  viso  eo 
timentes,  datis  pro  redemptione  sua  multis  auri  numismatibus, 
Rodanum'"  transire  permissi  sunt.  Qui"-^  dum  ad  Sigispertum 
regem  pergunt,  multos  in  itinere  negotiatione  sua  deceperunt, 
venundantes  regulas  aeris,  quae  ita,  nescio  quomodo,  erant 
coloratae,  ut  auri  probati  atque  examinati  speciem  simularent. 
Unde  nonnulli  hoco  doh)  seducti,  dantes  aurum  et  aesP 
accipientes,  pauperes  sunt  effecti.  Pervenientes  tameni  ad 
regem  Sigispertum ,  ad  locum  unde  prius  egressi  fuerant 
redire  permissi  sunt  ^. 

7.  Qui  dum  ad  suam  ^  patriam  venissent,  invenerunt,  eam 
ad^  Suavis'  et  ahis  gentibus,  sicut  supra  commemoravimus ', 
retineri.  Contra  *  quos  insurgentes,  conati  sunt  eos  exti-udere  " 
ac  delere.  At  illi  ^  optulerunt  eis  tertiam  partem  regionis, 
dicentes:  'Simul  possumus  vivere  et  sine  conhsione  com- 
muniter^  habitare'.  Cumque  illi"'  nullo  modo  adquiescerent^ 
dehinc  optulerunt  eis^  medietatem;   post  haec   duas  partes, 

a)  Gallia  G  1.  b)  venire  C  1.  c)  Sigisb.  C  1.  G  1,  corr.  Sigib.  G  2;  Sigip. 
G  3;    Sigib.    vel    Sigeb.    D   2.   3,    alH.  d)  possent    B   1.  e)  hosaxones    F   1. 

f)   deberet    F  1.   G  1;    dcbere  G  3.  g)  extimantur    A   1.    F  1;    existimautur  G. 

h)  ropedassent  F   1.  i)  snperiori  C  1.   G  3.   —    tenuerunt  A  3;    tenuerant  C  '1. 

k)  corpora  G  1.  2.  5b.  c.  1)  deest  C '1.  F.  G;  viso  eo  valde  C  1.  m)  deest  F.  G. 
u)  Qui  —  permissi  sunt  des.  C  2.  o)  ohoc  Fl;  obhoc  G1.2.  3.  13.  p)  ates  A  2. 
q)  tandem  D  2.   3.  r)  deesC  F  1.  s)  ifa  A  1.   '2.  2.  F   1  ;  a  celeri.         t)   Su«vis 

B  1.  C  1  saepius.  u)  destruere  C.  D.  H  1.  I  1;  instrudere  Gl;  impugnare  G2; 
extrudoret  a  dolero  F  1.  v)  illis  F  1.  w)  deest  F.  G;  cum  hoc  G  5c.  x)  eis 
lehinc  m.  B   1.  —  medietato   1'   1. 

l)  Collecti  iu  loco  unde  egressi  fuerant  stabilerentur.  Greff.  2)  Cer- 
;um    —    Hi    GalHas    ingressuri    Paulus    adjecit.  3)  ac  suis  —  ab- 

itinebant  Paulus  adjecit.  4)  cum  v.  m.  Paulus.  5)  Qui  —  dece- 
)erunt    Paulus.  6)  in  loco    —    sunt    stabiliti    Greg.  7)  II,  6. 

li)  Ex  Greg.    V,  13.  9)  et  communiter  habitare  Paulus. 

8* 


116  PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDORUM      LI13.  IIL 

sibi  tantum  tertiara  reservantes.  Nolentibus  autem  illis, 
optulerunt  cum  terra  etiara  orania  pecora,  tantura  ut  a 
bello*  cessarent.  Sed  nec  hoc  Saxones  adquiescentes,  cer- 
taraen  expetunt  atque  inter  se  anto  ccrtamen,  qualiter  uxores'' 
Suavorum  dividerent,  statuunt.  Sed  non  eis  ut  putabant  evenit. 
Nam  comraisso  proclio,  viginti  niilia  ex  eis  intererapta*^  sunt, 
Suavorum  vero  quadriugenti^  oetuaginta"'  ceciderunt,  reliqui 
vero  victoriam  capiunt.  Sex  milia  quoque  Saxonura,  qui 
bello  superfuerant,  devoverunt,  se*  neque  barbara  neque 
capillos  incisuros,  nisi  se  de  Suavis  hostibus  ulciscerentur. 
Qui  iterura  pugnam  adgrcdientcs ,  vcheraentcr  adtriti  sunt, 
et  sic  a  bello  quieverunt». 
575—577.  '  ^-     Post '  hacc  trcs  Langobardorura  duces,  id  est  Amo'^, 

Zaban  ac  Rodanus,  Gallias  inruperunt.  Et  Arao  quidera 
Ebredunensera  carpens  viara ,  usque  JMachoavilla ' ,  quara 
]\lummuhis  munere  regis  raeruerat,  accessit  ibique  tentoria'^ 
lixit;  Zaban  vero  per  Deinsera'  descendens  urbem,  usque 
Yalentiara  venit :  Kodanus  autera  Gratianopohn '"  civitatera 
adgressus  est.  Et  Amo  quidera  Arelatensera"  debellavit  pro- 
^-inciara  cura  urbibus  qui»  circurasitae  sunt*:  et  usque  ad 
ipsum  Lapideura  carapura,  qui  adiacet  urbi  Massihensi  p, 
accedens,  universa^  quae  repperii-ei  poterat  depopulatus  est; 

*J  I  3  addit :  quorum  nomina  hec  sunt :  Avinion,  Arausica,  Yasion, 
Vapincum.  De  presule  ipsius  urbis.  Sub  ipso  tempore  urbem 
hauc  et  ecclesiam  nobiliter  et  strenue  regebat  insignis  presul  Pan- 
cracius  nomine  ^.  Qui  cum  cerneret,  se  nequaquam  hostibus  resi- 
stere  posse,  aliquamdiu  obsidiouem  perferens,  dehinc  ad  moutem 
tutissimum,  qui  inexpugnabilem  obtinebat  munitionem,  in  sua  dio- 
cesim  positum,  nomine  Yodoliensem,  cum  omnibus  que  habere 
poterat,  immiuens  exicium  declinans,  secessit.  Et  Amo  quidem 
obsidionera  predicte  urbis  parans,  ac  eo  capta  atque  a  fundamentis 
eversa,  omnesque  qui  in  ea  reperti  simt,  quoniam  se  sponte  tradere 
noluerunt,  gladio  sunt  perempti.  Dehinc  uuiversa,  vicos,  urbes  vel 
eastella,  que  repperire  poterat,  usque  ab  ipsum  Lapideum  cam- 
pum  etc. 

a)   ab  illo  corr.  ab  illis  F  1,  ef  ila  F  '2.   4.   G.  b)  uxore  Siiav.  F   1.  c)  inter- 

enti  A  4;  interempti  D.  F  '2.  G  3.  5a.  c.  H  1  I  1;  interepti  C  1;  iuterfecti  C  2. 
d)  quadrig.  F  1.  e)  ita  A  1.  4.  Dl;  octuoginta  F2;  octoginta  a/ii.  —  occid.  F  1. 
f)  sed  A  2.  g)  cessarunt  G  5c.  h)  Hamo  D3  constanter;  Anno  C  2.  —  Laban 
F  2  co7ist.  i)  ita    A   1.  "2.  E   1 ;    Machaovillam    A  2.  3.  4.   5.   B.  F.    G  1.   2.   3  ; 

Machauvillam  G  5;  Machovilla  D  1  ;  Machovillam  G  4.  C  et  plerique  D;  Mocho- 
villam  H  1.         k)  tentoriam    G  3.  4.  1)  Deiuse    A   1.  H   1 ;    Deensem  E  1 ;  Di- 

ensem  C.  D;  Duncnsem  G  5b.  c;  Deindensem  L  1;  Deinsem  corr.  Ardensem  G  1; 
deest  F  5.  m)  ita    A   1.    F  1.    G  1;     Gramnopolim    A  3;    Gratianopolim    ceteri. 

n)  Aretensem  G  1.  3.  4,  corr.  Arelatensem  F  1.  —  devastavit  A  2.  —  provincia 
F  1.  G  1.  o)  ita  A  1.  "2.  B  1.  D  1.  F  1.  G  1,  cum  Greg.;  rjuae  ceteri.  p)  Masil. 
A  3.  B   1.   G  3.   4.  I  1;  Mansil.   C   1.  >\)  repperiret  F   1. 

1)  Greg.  IV.  44,  2)  universa  —   depopulatus  est  Pauli  sunf  verba. 

3)  Hlc  plane  ignotus  esse  videtur ;  archiepiscopus  Arelatensis  itinc  tem- 
porisfuit  Sapaudus. 


PAULI  HISTORIA  LAXGOBAEDORUM.     LIB.  III.  117 

Aquinsibus  *  autem  obsiclionem  parans,  viginti  duabus  libris'' 
argenti  acceptis,  ab  eoclem  loco  discessit.  Kodanus  quoque 
et  Zaban  pari  modo  incendiis '  et  rapinis  loca  ad  <=  quae 
accesserant  demoliti  sunt.  Quae  cum  Mummulo  patricio 
perlata  fuissent,  cum  valida  manu  vcniens,  primum  cum 
Rodano,  qui ''  Gratianopolin  ^  debellabat,  conflixit  et  midtos  de 
eius  exercitu  peremit  ipsumque  Rodanum  lanceaf  vulneratum 
ad  montium  excelsa  fugere  §  conpulit,  Qui  exinde  cum  quin- 
gentis  viris,  qui  ei''  remanserant,  per  devia  silvarum  pro- 
rumpens,  ad'  Zaban,  qui  tunc  urbem''  Valentiam  obsidebat, 
pervenit,  eique'  omnia  quae  acta  fuerant  nuntiavit'".  Qui 
pariter  dum  ad  Ebredunensem  urbem  omnia  depraedantes " 
venissent,  ibi  eis  Mummulus  cum  innumero  exercitu  occurrit; 
commissoque  proelio,  eosdem  vicit  ^.  Tunc  Zaban  et  Rodanus 
Italiam  repetentes,  Secusium  °  devenere ;  quam  p  urbem  >Sisin- 
nius  tunc  magister  militum  ai  parte  retinebat  imperatoris. 
Ad  •■  quem  puer  Mummuli  adveniens ,  litteras  ei  directas  a 
Mummulo  porrexit  eumque  citius  adventare  dixit.  Quo  con- 
perto,  Zaban  et  Rodanus  exinde  mox  ad  propria  discesserunt. 
"His  auditis^,  Amo,  collecta  omni  praeda,  Italia'  rediturus  ^ "  p.  97. 
proficiscitur;  scd"  resistentibus  nivibus^,  praedam  ex  magna 
parte  relinquens,  vix  cum  suis  Alpinum  tramitem  erumpere 
potuit  et  sic  ad  patriam^^  pervenit. 

9.     His  diebus  advenientibus  Francis,  Anagnis''-^  castrum, 
quod   super   Tridentum    in    confmio   Italiae  positum    est,    se 

a)  Aquinsibus  corr.  Aquensibiis  F  1,  et  ita  F  2 — 4.  G  5c.  I  3;  Aquiensibus  A  '3; 
Aquinensibus  C.  D.  I  1.         b)  libras  A  2.  Fl;  libras  —  acceptas  6  8.4:  1.   auri  C  2. 

c)  atque  a.  A  1  ;  atquem  corr.  ad  quae  G  4;  ad  quem  G  3;  quam  corr.   quae   G  1. 

d)  quin  A  3  ;  quia  G  2.  e)  Gratianopolira  A  1 ;  Gramnopolim  A  3.  f)  lan- 
ceam  G  1.  g)  fugire  G  1.  3.  4.  h)  eius  F  1.  i)  a  G  1.  ki  deest  B  1.  D  3. 
1)  eaque  o.  acta  A  2.  m)  nuntiavit  —  urbem  des.  C  '1.  3,  in  D  1  post  suppleta; 
C  '1  post  add.  uarravit ;  C  1  de  suo  ita  lacunam  explevit:  retulit  itemque  cum  Gal- 
liam  ad  supra  (c  corr.)  scriptum  locum.  n)  depredante  A  2.  F  1.  o)  secu  un 
A  4;  Sccussium  C  1.  4b ;  Secusiam  I  1;  Secusium  corr.  .Segusium  F  1;  Seusium 
A  3.  G  1.  2.  3.  5a.  b.  I  3  —  devenire  G  1.  3.  4.  p)  Qua  (?)  urbe  F  1.  q)  deest  F  1. 
r)  atque  A  2,  corr.  ad  quem  Al.  F  1.  Gl.  2;  at  quem  C  1.  D  1 ;  atque  vero  C'l. 
s)  deest  A  3,  wJi  collectam  nimiam  predam.  t)  ita  Al.  "2.  2.  E  1.  F  1.  G  1.  3.  4  ; 
Italiam  ceteri.  —  redditurus  A  1;  reditus  G  3;  deest  G  5b.c.  u)  deest  A  '3. 
v)  nibi  olia  manu  corr.  nibis  A  1;  nibus  A  2,  corr.  nivibus  F  1;  nivis  A  '2;  nil- 
lilnis  11;  sibi  F  4.  G ;  oranibus  13;  Burgundiouibus  F  5. —  predam  —  potuit  omissa 
post  suppl.  D  1.  \v)  patria  G  1.  x)  .\namnis  A  3;  Adagnis  C  2.  13;  Ma- 
t;nis  D  2;  Anaginis  D   10;    Inagnis  F   1.   G   1-  4;    in  Anagnis  castris  G  5b.  c;   — 

n/rn  Anannis  E   1;   jVgnis   G   1.   3.  4. 

l)  inc,  et  r.  demoliti  sunt;  cum  valid.i  manu  Pcndus.  2)  Cf,  Cont.  Prosp., 
lal  proellum  siiper  amnem  Eodctnurn  hauxl  procul  a  loco  Agaunensium 
nartirum  (ita  rodex)  commissum  iradit.  3)  Italia  rediturus;  ex  magna 
)arte ;  Alpinum    tramitem;   et  —  pervenit  Paulus.  4)   Xano,  in    Val 

li  Xon  in  dextra  ripa  fi.  Kocii.  BE.  Haec  ex  Secundo  suinta  viden- 
ur ;  cf.  fragm,  supra,  p,  18  71.  3.  editum. 


118  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III 

eisdem  tradidit.  Quani  ob  causara  comes  Langobardorum  * 
de  Lagare''^,  Ragilo  •=  nomine,  Anagni.s  venien.s  depraedatus 
est.  Qui  dum  cum  praeda  reverteretur'',  in  campo  Rotaliani^-^ 
ab  obvio  sibi  duce  Francorum  Chramnicbisf  cum  pku'ibus 
e  suis  peremptus  est.  Qui  Chramnichis  non  multum  ?  post 
tempus  Tridentum  veniens  devastavit''.  Quem  subsequens 
Euin'  Tridentinus  dux,  in  loco  qui  Sahirnis''  dicitur  suis  cum 
sociis  interfecit  praedamque  omnem  quam  ceperat  excussit. 
Expulsisque'   Francis,  Tridentinum  territorium  recepit. 

10.  Hoc  tempore^  Sigispertus  rex  Francorum  occisus 
est  fraude  Hilperici'",  germani  sui,  cum  quo  belhim  inierat, 
regnumque  eius  Chiklepertus",  eiiisdem  fikus,  adhuc  puerukis, 
cum  Brunihildc"  matre  regeudum  suscepit.  Euini*  quoque 
dux  Tridentinorum ,  de  quo  praemisimus^,  accepit  uxorem 
filiam  Garibakli^i  Baioariorum  regis. 

IL  Per  haec  tempora  aput  Constantinopokm,  ut  supra 
praemissum  est^,  lustinus  minor  regnabat,  vir*"  in'"  omni 
avaritia  deditus,  contemptor  pauperum,  senatorum  spokator. 
Cui  tanta  fuit  cupiditatis  rabies  ^ ,  ut  arcas  iuberet  ferreas 
fieri ,  in  quibus  ea  quae  rapiebat  auri  talenta  congereret '. 
Quem  etiam  ferunt  in  heresim  Pek^gianam  diL^ipsura".  Hic 
cura '  a  ^*"  divinis  mandatis  aurem  cordis  averteret,  iusto  Dei 
iudicio  amisso  rationis"  intekectu  amens  eflfectus  est.  Hic 
Tiberium  caesarem  adscivit,  qui  eius  *  palatium  vel  singulas  ^ 
provincias  gubernaret,  hominem  iustura,  utilem^,  strenuum, 
sapientem,    ekmosinariuin  ^,   in   iudicus  aequum,    in   victorus 

a)  Lauguob.    hoc    loco  E   1.  b)  Largare    F   1.  I  3;    Lagare    corr.    Largare   G   1; 

de  Legare  vel  delegare  A  4.  C  1.  4b.  G  2;  largi  revolvens  G  5b.  c;  Lang.  id  vo- 
lens  G  5a;  D  l  in  marg.  signo  super  La  posito  addidit:  nomen  oppidi,  unde  D  la 
fecit:    la    nomen    oppidi    gare.  c)  Ragelo    A  3.  d)  reverterentur  F   1.  4.  5. 

G  1.   2.   —  in    campo   —    pluribus    omissa   posf    snppl.  D   1.  e)  Rotaliauo  D   1 : 

Rotialiam  D  2.  3.  f)  Chramuicis  A2;  CramnicMs  A3;  Cliranniehis  D2;  Chram- 
nidis  D  3;  Charamuichis  G  3.  4;  Chramnichis  —  Chramnichis  des.  G  2,  ubi  cap. 
10.  post  oceisus  est  addittir :  cum  pl.e.  s.  p.   est ;  qui  Gramnichis  non.  g)  multo 

corr.  multum  B   1,  uhi  tempus  deest.         h)  devastabat  A  3.   G  3.  4.  i)   Ebin  F  1. 

G  3;  Heuini  post  corr.  Eoin  G  1;  Heuin  G  5c;  Aeuuini  G  2;  Eum  D  1.  3.  4. 
E  1.  —  Tridentanus  A  2.  k)   Sallurnis  A  4;    SaUurnis  H  1;    Salusnis  G  4;  Fa- 

lurnis  A  2;    Salernus  G  5a.  b.  c.  1)   Expulsique  A   1.   2.  F   1,    quod  in  archetypo 

fuisse  putarim;  Expulso  isque  C  1.  m)  Chilperici  A  2.  n)  ita  A  1.  2.  3.  B  1. 
F   1.   G  1—4;   Childebertus  C   1.  D   1,  alii.  o)  ita  A   1;  Brunichilde  A  2.  B  1.  C. 

plerique  D.  G;    Brunehilde   C  '1;    Brunilde    A  '3;    Brunhilde  F   1.  p)  Ein  F  1 

hoc  loco;    Aeuuini   post    corr.    Eoin  G  1.  q)   Garifaldi    C   1;    Gariphaldi    C   *1 ; 

Gonbaldi  F  5,  corr.  Gundobaldi  F  1 ;  Gonbaldi  e  corr.  G  1 ;  Gondobaldi  F  2. 
r)  in  deest  C  4.  G  5b.  12;  vir  omni  avaritiae  D  '3a.  3.  K'.  F  '2.  5.  G  5a.  c, 
e  corr.  F  2.   G4.         s)  rabie  F   1.  t)   congeret  B  1;  congerere  F   1;  congregaret 

Gl.   2.  3.   —  Quf  A2.         u)  dilapsus  Al.         v)   ad  Fl.  w)  oracionis  B  1.  F  1. 

x)  singula  proviucia  F   1.  y)  eli(y)mosinarum  corr.    elimosinarium  A   1.   G  3.  4. 

1)  Lagare,  Liigerthal,  infra   Tridentum.     BE.  2)  Inter  Salurnum  ef 

Anagnis,  in  dextra  Kocii  ripa.    BE.  3)   Cf.  Greg.  Tur.  LV,  52 :    V,  1. 

4)  c.  9.  5)  IL,  4,  6)  E.v  Greg.   IV,  40.  7)   cum  —  intellectu 

1'ciulus.        8 )   eius  palatiuiu  vel  Pauhts.         9)  ut.  str.  sap.  Greg.    V,  20. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  119 

clarum  et,  quod  his  omnibus  supereminet,  *  verissimum  **  *  p- 98. 
christianum.  Hic  ^  cum  multa  de  thesauris  quos  lustinus 
adgregaveral  pauperibus  erogaret,  Suffia''  augusta  frequentius 
eum  increpabat,  quod  rem  publicam  redigissef  in  pauper- 
tatem,  dicens:  'Quod  ego  multisfi  annis  congregavi,  tu  infra 
paucum'^  tempus  prodige  dispergis'.  Agebat*^  autem  ille: 
'Confido  ^  in  Domino,  quia  non  deerit  pecunia  fisco  nostro, 
tantum  ut  pauperes  ehmosinam  accipiant  auts  captivi  redi- 
mantur.  Hoc'*  est  enim  magnum  thesaurum,  dicente  Domino: 
"Thesaurizate  vobis  thesaurosi  in  caelo'',  ubi  neque  aerugo  ^^^"h. 
neque  tinea  corrumpit ',  et  ubi  fures  non  effodiunt  nec  furan- 
tur".  Ergo  de  his  quae"'  Dominus  tribuit  congregemus  the- 
sauros  in  caelo,  et"  Dominus  nobis  augere  dignabitur  in 
seculo"'.  Igitur  lustinus^  cum  undecim*  annis  regnasset, 
amentiam,  quam  incurreratP,  tandem  cum  vita  finivit.  Bella 
sane,  quae  per  Narsetem  patricium  Gothis^  vel  Francis  inLata 
superius  ^  per  anticipationem  ^  diximus  ^ ,  huius  temporibus 
gesta  sunt.  Denique  et  cum  Roma  temporibus  Benedicti 
papae^,  vastantibus  omnia  per  circuitum*  Langobardis,  famis 
penuria  laboraret,  multa  miUa  frumenti  navibus  ab  Aegypto 
dirigens,  eam  suae"  studio  misericordiae  relevavit^. 

12.  Mortuo  igitur  lustino,  Tiberius  Constantinus,  Roma-  578. 
norum  regum^^'  quinquagesimus,  sumpsit  imperium.  Hic  cum, 
ut  superius  diximus,  sub  lustino  adhuc  caesar''  pahatium 
regeret  et  multas  cottidie  eHmosinas  faceret,  magnam  ei 
Dominus  auri  copiam  subministravit '.  Nam  deambulaus 
j)eri'   palatium    vidit   in  pavimento  domus  tabukim''  marmo- 

a)  piissimum   G  3.  4.  b)  ita    A   1.  '2.  3.  B    1.  F   1.   G  1.   3.  4;   Soffia  A  2.  B   2. 

C  1 ;  Sofia  A  4,  0  "1.  G  2,  €  corr.  D  1.  c)  ita  A  1.  2.  B  1.  D  1.  F  1.  G  1.  3.  4. 
d)  in  m.   A  "3.  e)  paucissimum  D   1.   G  1—4.  f)  ita    A  1.  '2.  2.  4.  B   1.   2. 

C  *1.   1.  D   1.  F  1.   G   1.   2,    cum  Oreg.;    Aiebat  aUi.   —  autem  deest  G  8.  g)  ut 

A  1.   C  4b.  D   1.   la.  3.  F  5.  G  2 ;  et  C  2.  D  2.   '3.   10.  I  1,    e  corr.   G4.  h)  mc 

—  maguus  thesaurus  G  4.  5c.  I  2;  magnus  thesaurus  A  3.  D  3.  10.  G  5a.  b.  I  1; 
magnus  thesaurum  C  1.  —  euim  deest  F.  G.  I  1.  i)  thesauro  A  1.  F  1. 
k)  ce(f)los  A  1.  B  1.  1)  demolitur  C  1.  2.  D  2.  3,  superscr.  vel  corrumpit  B  1; 
demoliuntur  D  1.  m)  quem  A  2.  n)  et  —  seculo  des.  A  1.  o)  c(a)elo 
A  3.  5.  F.  G,  corr.  terra  F  1,  et  ita  G  5a.  b.c;  futuro  sec.  A  4.  B  2.  D  (1  e  corr. 
see.  f.).  H  1.  p)  iucurrebat  A  1.  C  1.  2.  D  1  {corr.).  q)  Gothi  F  1;  Zothis 
G  2.  3.  r)  sicut  sup.  A  3.  s)  anticipatione  F  1.  t)  circuitu  F  1.  G  1. 
u)  suo  G  1.  2.  3.  v)  revelavit  A  2.  C  1.  G  1.  4.  w)  regnum  A  '2.  C  3. 
E  1.  G,  corr.  regum  D  1.  G  2,  corr.  regni  F  1;  deest  C  2;  erasum  G  4.  —  impe- 
rium  deest  G  5b.  c.  x)  iia  A  1.  2.  4.  5.  B  1.  la.  2.  E  1.  F  1  G  3.  4.  H  1.  12; 
cesarem  C  1.  D  1;  cesare  A  '2.  3,  alii.           y)  in  palatio  A  3;    per  deest  G  3;  per 

—  mar  in  fine  quatemionis  post  supj)!.  D   1.         z)   tabula  F   1. 

1)  Ex  Greg.  Tur.  V,  19.  2)  Confido  iii  Domiiio  Paulus.  3)  lusti- 
nus  —    finivit    Oreg.     V,  30.  4)  impleto    octuoclecimo    anno  Greg. 

Quod  falsum  esse  constat;  nam  annos  fere  13  Justinus  imjyerium  tenuif. 

5)  //,    1    sqq.,    ubi    recte    sub    Justiniano    haec    bella   gesta  narrantur. 

6)  Ex  G.  pont.         7)  Ex  Greg.    V,  19. 


120  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

re<am,  in  qua  erat  crux  dominica  sculpta^,  et  ait:  'Crucem*' 
Domini  frontem  nostram  et  pectora  munire  debemus,  et"=  ecce 
eam''  sub  peclibus  conculcamus'.  Et^  dicto  citius'^  ius.sit  ean- 
dem  tabulaiii  auferri.  Defossamquc  tabulam  atque  erectam^, 
inveniunt  subter  et  aliam'>  hoc  signum  habentem.  Qui'  et 
ipsam  iussit  auferri.  Qua  amota,  repperiunt  et  tertiam'*. 
lussumque'  eius  cum  et""  haec  fuisset  ablata,  inveniunt 
magnum  thesaurum  habentera  supra  mille  auri  centenaria. 
Sublatumque  aurum,  paujjeribus  adhuc  habundantius  quam 
consueverat  hirgitur.  Narsis  quoque  patricius '  Itahae  cum 
in  quadam  civitate  intra'^  Italiam  domum  magnam  haberet, 
cum  multis  thesauris  ad  supra  memoratain  urbem  advenit; 
ibicjue  in  domo  sua  occulte"  cisternam  magnam  fodit,  in  qua 
99.  *  muha  miha  centenariorum  auri  argentique  rejjosuit.  Inter- 
fectisque  omnibus  consciis,  uni  tantummodo  seni"  haec  perP 
iuramentum'1  ab  eo  exigens  commendavit.  Defuncto  vero 
Narsete,  supradictus  senex""  ad  caesarem  Tiberium  veniens, 
dixit:  'Si',  inquid,  'mihi  ahquid  prodest,  magnam  rem  tibi, 
caesarem  %  dicam'.  Cui  ille :  'Dic',  ait,  'quod '  vis ;  proderit " 
enira  tibi,  si  quid^  nobis  profuturum  esse  narraveris'.  'The- 
saurura''*^,  inquid,  ^Narsis  reconditum  habeo,  quod"  in  extremo 
vitaeJ"  positus  celare  non  possum'.  Tunc  caesar  Tiberius 
gavisus  mittit  usque  ad  locum  pueros  suos.  Recedente  ^  vero 
sene^,  hi**  secuntur  attoniti;  pervenientesque  ad  cisternam, 
deopertamque  '^  ingrediuntur.  In  qua  tantum  auri  ^  vel  argenti 
repertum  est,  ut  per  multos  dies  vix  a  deportantibus  potuisset 
evacuari.  Quae  ille  penc^  omnia  secundum  suura  niorera 
erogatione  Largiflua  dispensavit  egenis.  Hic  ^  cura  augustalem  ^ 

a)  scalpta  A  2;  sculta  C  2;  sclupta  G  2.  b)  ita  A  '2.  B  1.  2.  C.  D   1.  G  1—4. 

I  1,  cum  Greg.;  cruce  A  1  ?  3.  4.  5.  5a.  B  la.  D  (1  6  corr.).  F.  G  5a.  b.  c.  H  1. 
I  2.  3.  —  post  Doinini  add.  in  G  1.  3,  qua  C.  D  {praeter  D  "3.  3.  10).  I  1. 
c)  et    —    conculcamus    des.   G   3.    3a;    et    deest  A  2?  C   1.  d)   ea  G  1 ;  ad  F   1. 

e)  Et  hoc  d.  A  '3;  Et  —    auferri  des.  G  5b.e;    Defossamque    —    auferri  des.  C  2. 

f)  ocius  F  1.  g)  Defossaque  fabula  atque  ereeta  A  3.  D  2.  3.  G  2,  alii. 
h)  aliaFl.  i)  Qui  corr.  Quam  D  1,  etitaalHD;  Qui  —  tertiam  des.  I  2.  k)tertiaFl. 
1)  ita  D  1.  F  1,  cum  Greg.;  iussique  A  1;  iusso  G  1;  iussu  G  2;  iussuque  ceteri. 
m)  deest  A  '2.  3.  5.  B  la.  2  (post  add.).  C.  D.  E  1.  G  2.  5c.  n)  deest  G  5b; 
in  c.  A  3.  o)  senim  corr.  puero  F  1,  et  ita  F  2.  4  [corr.  seni).  p)  deest  A  4.  G  2. 
q)  iuramento  A  1. '2,  corr,  eadem  manu  iuramentum  A2;  iuramentim  F  1.  r)  puer 
iam  senex  e  eorr.  F  1,  et  ita  F  2.  4.  s)  ita  A  1.  '2.  2  (c.  t.).  4.  F  1 ;  c(a)esare 
A  5.  E  1.  H  1;  c(a)esar  ceteri.  t)  quid  A  2.  D  1  e  corr.,  et  ita  ceteri  D.  F  5. 
G  2.  3.  5a.  c.  II.  u)  proderim  Fl;  prod  enim  erlt  t.  G '2.  v)  quis  A  2.  F  1. 
w)  thesauri  Fl,  Gl.  x)  quoniam  A  2.  y)  deest  G  2.  z)  Recedentem  G  2.  3 ; 
Reeedentes  F  1  ;  Precedente  B  la.  D  2.  *3a.  3.  10.  G5a.  b.  c;  Precedentem  C  4b  ; 
Procedente  F  5.  a)  senes  F  1;  senera  C  4b.  F  2.  3.  G  1-4.  b)  hie  E  If 
hunc  F  1.  G  '2.  3.  4;  hiuc  G  2;  deest  D  2.  G  5b.  e)  deopertaque  F  1.  G  1. 
'2*  2.  3;  que  deest  C  1.  2.  D  2.  G  5c.  Hl;  deoperientesque  eam  D  3.  d)  aurum 
vel  argeutum  A  2.  B  1.         e)  Hic  autem  C  1.  D  1.  2.  8.         f)  agust.  F  1. 

1)   dnx  Greg.  2)  intra  Italiam  Paulus.  3)   pene  omnia  s.  s.  m. 

Paulus. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  121 

coronam  acceptunis  esset,  eumque^  iuxta  consuetudinem  ad 
spectaculum  cii-ci  populus  expectaret,  insidias  ei  praeparans  ^, 
ut  lustinianum,  lustini  nepotem,  ad  dignitatem  imperatoriam  ^ 
sublimaret:  ille  per  loca  sancta  prius'^  procedens,  dehinc 
vocatum  ^  ad  se  pontificem  urbis,  cum  consulibus  ac  praefectis 
palatium  ingressus,  indutus''  purpura,  diademate  coronatus, 
throno  imperiali*"  inpositus,  cum  inmensis  laudibus  in  regni 
est  gloria  coniirmatus ».  Qaod  eius  adversarii  audientes 
nihilque  ei,  qui  in  Deo  spem  suam  posuerat,  officere'^ 
valentes,  magno  sunt  confusionis  pudore  cooperti.  Trans- 
actis  autem  paucis  diebus  adveniens  lustinianus,  pedibus  se 
proiecit  imperatoris,  ob  meritum  gi'atiae  quindecim'  ei  auri 
centenaria''  deferens.  Quem  ille'  secundum  patientiae  suae 
ritum  colhgens,  sibi  in  palatio  assistere  iussit.  Sophia  "'  vero 
augusta,  inmemor  pi'omissionis  quam"  condamo  in  Tiberium 
habuerat,  insidias  ei  temptavit  ingerere.  Procedente  autem 
eo  ad  villam,  ut  iuxta  ritum  imperialeP  triginta  diebus  ad 
vindemiam  iocundaretur ,  vocato  clami  lustinianoi",  vohiit 
eum  subhmare^  in  regno.  Quo  comperto,  Tiberius  cursu 
veloci  Constantinopohm  regreditur  adprehensamque  augustam  * 
omnibus  thesauris  spohavit,  sohim  ei  victus  cottidiani  ahmen- 
tum  rehnquens.  Segregatisque  pueris  eius  ab  ea,  ahos  de 
fidehbus  suis  posuit,  qui  ei'  parerent,  mandans  prorsus,  ut 
nuhus  de  anterioribus '■'  ad  eam  haberet  accessum.  lustini- 
anum  vero  verbis  solummodo  obiurgatum  tanto  in  posterum 
amore  dilexit,  ut  tiho  eius  tiham  suam  promitteret  rursum- 
que  hho  suo  iiham  eius  expeteret.  Sed  haec  res,  quam^ 
ob  causam  nescio,  ad  effectum  minime  pervenit.  Iluius  exer- 
citus  ab-t  eo  directus  Persas  potentissime  debehavit;  *  victorque  *p.  loo. 
regrediens,  tantam  molem^  praedae  cum  viginti  pariter  ele- 
fantis  detuht,  ut^^  humanae  crederotur  po.-se  sufficcro'^  cupi- 
ditati. 

a)  preparante  Sophia  0   3.         b)  inipcratoria  F  1.  c)  protinus  A  3.  d)  vocato 

—  pontitice  C  4b.  D  2.  '3a.  10.  G  5c;  vocato  —  pontilicem  A  3.  C  '1;  pontiticura 
G  3.  4.  e)  i.  est  —  coronatus  est  G  2.  f)  imperiali.s  F  1.  g)  est  subli- 
matus  B  1.  h)  efficere  A  4.  F  1  e  corr.,  et  ita  F  2.  4.  I  2.  3;  hoc  facere  non 
V.  corr.  ofticere  v.  D   1 ;  nocere  D   2;  val.  deest  G  3.  4  (post  add.).         i)  quindecim 

—  argentinue  decoravit  {IV,  21)  des.  A  3 ,  quaternione  uno  vel  ditolus  evuhis. 
k)  centin.  A  1  ;  centaria  F  1.  G  1.  1)  deest  G  3.  4.  m)  ita  codd.  hoc  loco. 
n)  qua  A  2.  o)  ita  A  1.  '2.  4.  E  1 ;  quandam  G  1 — 4;  quondam  e  corr.  F  1. 
p)  ila  A  1.  2.  4.  5.  C  1.  D  1.  F  1,  cum  Greg.  codd.  q)  iam  G  1  (corr.  clam). 
'2.  2.  3.  4;  ea  ('•  5a;  ab  ea  G  5b.  c ;  absconse  L  1.  r)  lustino  C  1;  lustiauo 
D  1  ubique.  s)  agusta  F  1.  t)  eis  A  2.  F  1.  u)  int.  A  "3  v)  molam 
A'2;  tanta  molem  predem  Fl;  tanto  mole  ('•  1.  '2.  3.  4;  tante  niolis  prcdam  F  "2. 
w)  ut  deest  F  1 ;  ut  cum  corr.  ut  vix  G  1;  ut  h.  c.  des.  G  4,  uhi  corr.  scripsit : 
quanta  suae  posset,         x)  sufficeret  F  1. 

1)  JEx  Gre(j.    Tur.    V,  30,  paiicis  tantum  verbis  mutatis.  2)  erigere 

in  iniperium  Gi-ecf.  3)  quam  ob  causam  nescio  Pauhts.  4)  ab  eo 
directus,  potentissime  Faulus. 


122  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

13.  Ad '  Imnc  Hilpericus  Francorum  rex  suos  legatos 
dirigens,  multa  ab  eo  ornamenta,  aureos  etiam  singularum 
librarum  suscepit,  liabentes  ab^  una  parte  effigiem  ini])era- 
toris»'  et<=  scriptum  in  circulo:  TIBERIL  CONSTANTINI. 
PEKPETUId.  AUGUSTI,  ab  alia  vero-^  parte  liabentes 
quadrigam''  et  ascensorem  continentesque  scriptum:  GLORIA. 
ROMANORUM.  Huius'^  in"  diebus  beatus  Gregorius  dia- 
conus,  qui  post''  papa  extitit,  cum  esset  apocrisarius,  aput 
eandem  regiam  urbem'  Morales^  Hbros  conposuit  Euthici- 
umque''  eiusdem  urbis  episcopum  de  resurrectione'  errantem'" 
in  conspectu  eiusdem  augusti  superavit.  Hac"  etiam  tempe- 
state  Faroald",  primus  Spolitanorum  dux,  cumP  Langobar- 
dorum  exercitu  Classem  invadens,  opulentam  urbem  spoli- 
atam   cunctis  divitiis  nudam  reliquid^. 

14.  Mortuo  vero  aput  Aquilciam  patriarcba^  Probino, 
qui""  ecclesiam  unum  rexerat  anno%  eidem  ecclesiae  sacerdos 
Helias '  praeficitur. 

582.  15.     Tiberius   igitur"    Constantinus  postquam  imperium 

septem  rexerat  annis ,  sentiens  ^  sibi  diem  mortis  imminere, 
una  cum  consilio  Sopbiae  augustae  Mauricium,  genere  Cappa- 
docem^',  virum  strenuum,  ad  imperium  elegit,  ornatamque 
suam  filiam^*'  regalibus  ornamentis,  ei  eam'^  tradidit,  dicens: 
'Sit  tibi  imperium  meum  cum  hac  puella  conccssum.  Utere 
eo  feHx,  memor  semper,  ut  aequitate  et  iustitia  delecteris'. 
HaeO'  postquam  dixit,  de  hac  luce=^  ad  aeternam  pjatriam 
migravit,  magnum  luctum  popuhs^  de  sua''  morte  rehnquens. 
Fuit  euim  summae  bonitatis,  in  ehmosinis  promptus,  in 
iudiciis  iustus,  in  iudicando  cautissimus,  nullum  despiciens, 
sed  omnes  in  bona  vohmtate  conplectens;  omnes  dihgens, 
ipse    quoque   est   dilectus   a   cunctis.      Quo    defuncto ,    Mau- 

a)  ab   —  Labeutes  des.  B  3.  b)   imperatori  F   1.  c)   deest  F.   G:  seriptus  F   1. 

d)  imperii  G  '2.  e)  deest    C  3.  D.  f)   quam    corr.    equum  F   1.  g)  deest 

B  3.  F.   G.         h)  deest  C   1;  postea  B  3.  i)  deest  G  '2.         k)  Euthicumque  F   1  ; 

Euticiumque  B  3.  G  2  ;  Euthicemque  C  1 ;  Eutychemque  C  2.  1)  resurrectionem 
C  1.  F  1.  G  1.         m)  dubitantem  D  2.  n)  cap.  14.  hoc  loco  inc.  D  3.  o)  Fa- 

roal  F  1.  G  1;  Foroal  F  5;  Foroald  A  6;  Feroald  A  5;  Faruald  A  3.  G  3.  4  ; 
Farcald  G  5a;  Faroaldus  B  3.  D  2.  G  5b,  alii.  p)  deest  F  1.  G  1-  4,  qui  hahent 
exercitum.  q)  patriarcham  G  1.  r)  eaudem  post  add.  Fl.  s)  ita  A  1.  2.  5. 

F  1.  G  5a.  b ;  xmo  —  anno  A  '3.  4.  B  2.  G  5c;  unum  —  annum  ceteri;  qui  — 
ann.  des.  F  5.  —  idem  A  2.  F  1.  G  1.  t)  Heleas  G  2;  Elias  G  3.  c)  deest  G  2. 
t)  Oapad.  G  1.  2;  Cappadocum  D  2.  w)  ornataque  (omatamque  F  1)  sua  filia 
F  1.  G  1.  *2.  4.  5a.  b.  c.  x)  etiam  A'3.  y)  Dixit  haec  postque,  eraso  quam  G  2. 
z)  lucem  F  1.       a)  populo  1.  G  2;  populos  C  1;  deest  C  2.       b)  suam  mortem  F  1. 

1)  Ex  Greg.    Tur.    VI,  2.  2)  Ex  Beda,    verhis    nonnuUis  mutatis. 

3)  libros    expositionis    in    lob  Beda.       Cf.     Y.     Gregorii    21.    c.  8.  9. 

4)  Haec  ex  Droctulfi  epitaphio  c.  19.  sumta  esse  videntur;  sed  num 
de  Faroaldo  Sj)oletano  ibi  sit  sermo,  duhitari  potest.  5)  Ex  Greg. 
VI,  30. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  123 

ricius  indutus  purpura^  redimitus*  diademate ,  ad  circum 
processit.  adclamatisque  sibi  laudibus,  largita''  populo  mu- 
nera,  primus*^-'  ex  Grecorum''  genere  in  imperio  confir- 
matus  est. 

16.  At  vero  Langobardi  cum  per  annos  decem  sub 
potestate^  ducum  fuissent^  tandem  communi  consilio  Au- 
tliari*^,    CleplionisS    filium   supra  memorati  principis,    regem 

*  sibi  statuerunt^.  Quem  etiam  ob  dignitatem  Fla^dum'' 'p-  ^oi. 
appellarunt'.  Quo  praenomine  omnes  qui  postea  fuerunt 
Langobardorum  reges''  feliciter  usi  sunt.  Huius  in  diebus 
ob  restaurationem  regni  duces  qui  tunc  erant  omnem'  sub- 
stantiarum  siiarum  medietatem'"  regalibus  usibus  tribuunt,  ut 
esse  possit,  unde  rex  ipse  sive  qui  ei  adliaererent"  eiusque 
obsequiis  per  diversa  officia  dediti  alerentur.  Populi  tamen 
adgravati  per  Langobardos  hospites  partiuntur''-^.  Erat  sane 
hoc  mirabile  p  in  regno  Langobardorum :  nuUa  erat  violentia, 
nullae  struebanturi  insidiae;  nemo  ahquem  iniuste  angariabat, 
nemo''  spoHabat;  non  erant  furta,  non  latrocinia;  unusquisque 
quo  libebat^  securus   sine  timore  pergebat'*. 

17.  Hoc^  tempore  Mauricius  imperator  Childeperto  regi 
Francorum  quinquaginta  milia  solidos  perlegatos  suos  direxit', 
ut  cum  '^  exercitu "  super  Langobardos  inrueret  eosque  de 
ItaHa  exterminaret.  Qui  cum  innumera  Francorum  midti- 
tudine  in  Italiam  subito  introivit^'.  Langobardi'  vero  in 
civitatibus  se  communieutes,  intercurrentibus  legatis  oblatisque 
muneribus,  pacem  cum  Childeperto^^'  fecerunt.     Qui  cum  ad 

a)  redimitur  G  1;    redimur    G  '2;    redimiturque   Cr  2.  b)   1.  suut    A  5.  G ;    post 

largita  D  'Sa.  4;  fecit  1.  G  3  (largita  corr.  larga).  4;  largito  A  2;  largitus  C  1. 
F  2;  largitus  est  I  2 ;  larga  B  la.  2.  3;  larga  p.  m.  exliibens  F  5;  larga  tribuit 
e  corr.    D   la.  c)  numerarius    ex    F  1 ;  m.    prius    G  1.  2.   3  ;    p.    deest   F  2a.  5; 

primusque    e  corr.    D   1,    et    ita  alii  D.    G  5a.  b.  c.  d)   Gregorum    generem  F  1. 

e)  potostatem    ductum    F   1;    iudicum    G  .'>c.  f)  Auctari    E   1;    Autharic    A  *2 ; 

Autliaritli  D  '3.  3.  4.  10;  Autharicum  D  2;  Autharium  F  2.  G  1.  4;  Autherius 
G  5c,  sed  infra  plerumque  Othari.  g)  Chleponis  C  '1.   1;    Chlephonis  D   1;    Cla- 

vonis  A  5;  Clafonis  G  5c;  Dephonis  A  2;  Dephoni  F  1,  ubi :  supramemoratis 
principibus.  h)  fluvium    corr.  flav.  F   1.  i)  appellaverunt  A  2.   C   1.  D,  alii. 

k)  regem  F   1;  duces  D  3.  1)   omnium  A3.         m)   medietate  F  1.  n)  adherent 

I  3,  corr.  adhererent  D  la;  adherant  F  1,  corr.  adlieserant  G  1,  et  ito  G  6;  aderant 
corr.  aderent  E   1 ;    aderant  F  2.  4.  5.   G  2.   3.  4.  5c.  o)  paetiuntur    corr.  eadem 

manu  pcrtiuntur  C  1;  patiuntur  D  2.  3.  H  1.  —  hospicia  B  2;  hospites  —  regno 
Lang.  des.  F  5.  p)  mirabilem  F   1.   G  1?  q)  stragebantur  A  2.  r)  n.  sp. 

des.  D  2.  s)  volebat   E   1.  F   1.   2.    G.  I   1 ;    nemo    —    libebat   post   siippl.  D   1 ; 

post  libebat  duae  fere  lineae  erasae  F  1.         t)  ob  hoc  d.  C.  D.  u)  exercitus  F   1. 

v)  intrivit  A2;  introibat  D;   introbibit  F  1.       w)   Chilperto  Al;  Childebertum  D  1. 

1)  primus  e.\  Grocorum  geuere  Paulus.  2)   Cf.  Orig.  3)   Cf.  supra 

IT,  32.  4)  Uaec  cuni  vera    histona  pa7'um  convenire,    Vabst  monuit, 

Forschungen  II,  p.  425  n.  5)  E.v  Greg.    Tvr.    VI,  42,  6)  cum 

—  inrueret;  cum  inuumer.i  Fr.  mult.;  subito  Paulvs.  7)  Paulus  hic 

a  Gregorio  recedit,  quo  tesfe  Langohardi  subdidorunt  se  ditioni  eius,  .  .  . 
promittentes  se  parti  eius  esse  fideles  atque  subiectos. 


124  PAULI  HISTORIA   LANGOBARDORUM.     LIB.   III. 

Gallias  remcasset^,  cognito  impcrator  Mauricius,  quia  cum 
Langobardis  foedus  inierit  ^,  solidos,  quos  •  ei  ob  Langobar- 
dorum  detrimento'^  dederat,  repetere  coepit.  Sed  ille  suarura 
virium  potentia''  fretus,  pro  hac  re  nec''  responsum  rcdderc 
voluit. 

18.  His  ita  gestis,  Authari  rex  Brexinum'"  civitatem 
super  Padi  marginem  positam  expugnare  adgrcssus  est.  In 
quas  Droctulft''  dux  a'  Langobardis  confugerat,  seciue 
partibus  impcratoris  tradens,  sociatus  militibus,  Langobar- 
dorum  exercitui''  fortiter  resistebat^.  Iste  ex  Suavorum, 
hoc  est  Alamannorum ',  gente  oriundus'"^  inter  Langobardos 
creverat,  et  quia"  erat  forma  idoneus ,  ducatus  honorem 
meruerat;  sed  cum  oecasioneo  ulciscendae  suae  captivitatisP 
repperit,  contra  Langobardorum  ihco  arma  surrexit.  Ad- 
versus  i  qucm  Langobardi  gravia  bella  gesserunt,  tandemque  •■ 

•p.  102.  eum  cum  *  mihtibus  quos  iuvabat  exuperantes,  Ravennam 
cedere  ^  conpulerunt.  Brcxihus  ^  capta  est,  muri  quocpxe  eius 
sohmi"   ad    usque   destructi    sunt^.     Post   haec   Authari   rex 

584  ox.  ci  1     „  .    •    •  •     ,  T-i 

vei  585.  cum  temaracclo  ^  patriciOj  qm  tunc  Kavennae  praeerat,  usque 
in  annum  tertium  pacem  fecit^. 

19.  Huius^^  sane  Droctulft,  de  quo  praemisimus,  ammi- 

a)   remeassent  A  2.         b)  inieiat  C,  e  corr.  D   1.  c)  ila  A  1.   '2.   2.   4.   C  1.  D  1. 

F  1.  2.  G  1.  "2.  3.  4;  detrimenta  A  3;  detrimeutum  A  5.  B  2.  E  1.  F  5.  G  2. 
5a.  b,  e  corr.  T)  l  et  ceteri  D.  d)  potentiam  F   1.  G  1.   —  virium  deest  A  3;  pot. 

—  responsum  des.  G  3;  pro   —   resp.  des.   G  4.  e)   ne  C   1.  F  1.   G '2.         f)  Bre- 

xillam  C  2.  D  1.   2;  Brixillum   G  5c;  Brax.  in  rxiira  A  2.  g)  quam  A  4.  F  5. 

G  5a.  b.  li)  ita  A  "3.  3.  D  1.  '3.  *3a.  6,  10;  Droctrulft  hoc  loeo  A  1,  infra  Doc- 
tulft;  Doctrulft  A  2;  Droctrulf  D  4.  F  2.  G  5a;  Droctulf  C  1.  2.  I  3,  postea  etiam 
G  2.  4.  5c;  Droctulfus  D  2.  3;  Droctulfos  corr.  Droctulfus  E  1;  Droctrulst  F  1; 
Droclitrulf  (postea  Droclitulf)  Ct  3;  Dructulf  F  5;  Doctrulf  A  *4.  F  2.  4.  G  1.  2. 
4.  5b;  Doctrulfus  B   2;    Ductrulf  G  5c  ;    Droct .  .  .  stalt  A  4.  i)  deest  A  1.  G  4. 

k)  exercitu  F  1.   G   1.  1)  Alanmannorum    F   1.  m)  captivus   post    add.  F  1. 

u)  qui  erat  G  1.  4.  6,  corr.  quieverat  G  2,  et  ita  G  3.  5a.  b.  c.  —  forma  —  meru- 
erat  des.  Fl  ( — emeruerat  t^o^;  siippl.).  G;  quia  quaerebat  secum  occasionem  F  2.  4 
{corr.  ul  edit.).  o)  ita  A  I.  2?  D  1.  F  1.  G  1.  5b  {iihi  repperit  deest);  occasio- 
nem  ceteri.         p)  tandem  post  add.  F  1.  q)  Adversusque  Langobardis  F   1;    Lau- 

gobardis  Cl;  Adversusque  (quod  2)  Langobardos  g.  b.  gesserat  (gessit  2)  G  1  — 5a; 
c.  Langobardos  arma  suscepit  adversus  quos  et  g.  b.  gessit  G  5b.  c  ;  gravi,b)i  Al.Fl. 
r)  tandemque  —  exuperantes  des.  D  2.  "3.  *3a.  3.  8.  i).  s)  deest  F.  G.  —  con- 
pulero  corr.  eonpulerant  G   1  ;   compulere  G  2.  t)  vi  post  add.  F  1.  u)  ad  s. 

u.   C.    D.    G  2.  3.  4.  v)  ita    A  1.    D   1.    F  1.    G  5c;    Smaragdo    plerique    alii. 

w)  Huius  —  extullerunt  des.  F  5. 

1)  qups  —  dederat;  suarum  virium  potentia  fretus  Pcut^Jf.?.  2)  Cf  Theo- 
phylact.  IT,  17,  qid  ejus  facta  narrat,  et  Greg.  M.  Reg.  /,  85;  X,  44, 
(lui  eum  de  hostibus  ad  rem  publicam  venientera  Gennadio  patricio 
Africae  commendat.     BE.  3)  Nescio    an    conjectiirae    indidgere   fas 

sit.^  quod  de  Brexillo  ah  Authari  rege  capto  narratur  ex  epitaphio  ortiim 
esse,    ubi    Brexillum    a    Droctulfo    captum    dicitur.  4)  Pacem  inter 

Autharium  regem  et  Smaragdum  praecessisse  annum  586,  argumento  est 
epistola  prima  Pelagii  II.  ad  episcopos  Istriae,  quam  dicto  anno  datam 
communiter  affirmant  (Mansi  IX,  p.  891J.     BI. 


TAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  III.  125 

niculo  saepe  Ravennatium*  milites  adversum''  Lan^i;-obarclos 
dimiearunt  '^,  extructaque  classe,  Langobardos ,  qui  Classe'' 
urbcm  tenebant,  hoc  adiuvante^  pepulerunt.  Cui,  cum  vitae 
explesset  terminum,  honorabile  ^  sepulchrum  ante  iimina  beati 
Vitalis  s  martyris  tribuentes ,  tali ''  cius  laudes '  epitapliio 
extullerunt : 

'Clauditur'^  hoc  tumulo,  tantum  sed  corpore,  Drocton' ; 

Nam  meritis  toto '"  vivit  in  orbe "  suis. 
Cum  Bardis"  fuit  ipse  quidcm,  nam  p  gente  Suavusi; 

Omnibus  et  populis  inde  suavis  erat. 
Terribilis  visu""  facies,  sed  mente^  benignuS; 

Longaque  robusto  pectore  barba  fuit. 
Hic  et  amans'  semper  Romana  ac"  publica  signa, 

Vastator  genti^  adfuit  ipse  suae. 
Contempsit  caros^'',  dum  nos  amat  ille,  parentes, 

Hanc  patriam"  reputans  esse  RavennaJ'   suam. 
Huius  i^rima  fuit  Brexilh^  gloria  capti; 

Quo^  residens  cunctis  liostibus  horror  erat. 
Quo  ^  Romana  potens  valuit  post  signa  iubare  *=, 

VexiUum''  primum  Christus  habere  dedit. 
*  Inde  etiam,  retinet  dum  Classem^  fraude  Faroaldus '',    "p   103. 

Vindicets  ut  Classem,  chxssibus  arma  parat. 


a)  Ravennantium  A  1  ?  3.  C   '1.  F   1.   G  3  ;  Raveunatum  D  2.   —  milites  deest  D  2.  3. 

b)  adversus  A  2.  F  1.  c)  d.  e.  c.  L.  des.  G  3.  4.  I  3.  L  1;  cl  L.  qui  des  El, 
in  margine  supphta.  d)  Classem  A  2.  3.  C.  D.  E  1.  F  1.  G  1.  2  3.  5a. 
e)  adiubantem  F  1.  f)  honorabilem  F  1.  G  1.  g)  Vitali  F  1.  b)  talis 
A  1?  C  1.  i)  deest  G  2.  k)  novum  cap.  (XX)  inc.  F  1.  Lcgitur  epitaphium 
etiam  in  cod.  Paris.  528,  «.  A',  et  Palatino  833,  ex  quo  Grulertis  edidit;  praeterea  valde 
corruptum  et  primis  versibus  mutatis  in  cod.  Harlei.  3685,  cujus  copiam  fecit  V,  Cl. 
Dilmmhr.  Incipit : 

Cernite  consurgens  cultu  meliore  sepulchrum, 
Quod  gens  infelix  vertere  non  timuit, 

Nec  nocuit  quidquam  meritis,   uec  danina  [laravit, 
Sed  sibi  prava  gerens   contulit  e.xitium. 

Huius  prima  etc 
1)  Doctron  H  2;  Toctron  Par.',  Droctron  D  4.   H   1;  Droctun  G  4;   Drocto  A  5.  6; 
Droctuf  E    1;    Dro?tuIft  A  3;    Droctulf    G  5c.    I  3;    Droctrulf  H  3;    Doctrulf  F  4. 
G  2.  5a.  b.  m)   tota  A  3     C   1.   2.  D   1;    totus  F  5.  n)   urbis  corr.   orbe  A  1. 

F  1.  2;  ubis  corr.  orbe  A  2;  urbe  corr.  orbe  D  1;  iirbis  corr.  urbi  G  3,  et  ita 
G  4;  urbc  A  4.  B  2.    D   la.   2.  3.  E   1 ;  urbibus  F  2;  verbis  I  3.  o)  uadis  F   1; 

Langobardis    A  '3.  p)    sed    Par.  q)    Suavus     —    suavis    erat    c    corr.    F   1. 

r)  visus    F   1.  s)  montes    A   1;    f.     rcdimente    Cx   1.   2;    f.    rcdimita    G  5a.  b.  c. 

t)  ama  corr.  araans  F   1.   G   1;  ama  Cx  3 ;  arma  G4.   H;  adamatis  G  2.  u)  et  Par. 

v)   gentis  A  4.  5.  C   2.  D  3.  G.  I   I.    Pal.    Par.  w)  caro  F   1  .\)  patria  F   1. 

y)  Ravana  D  1;  Ravennam  A  2.  4.  E  1.  F  I.  I  3.  L  1.  z)  Bresilli  F  1;  Brexilla 
F  4.   G   1.  a)  hic  versus  dccst  Pal.  b)   ita  A   1.  E    1.   G  1.   5b;    Qui  ceteri.  — 

Roma  A   2;  Quo   —     iubaro  des.  E   1.  c)  ita  pro    iuvare    A   1.   2.   C  *1.   1.  D   1. 

G  1.  4;  iuvari  D  4;  uibraro  B  1.  d)  vixillum  G  1.  2.  3.  Par.;  Brexillum  L  1. 
—   primu.?  F   1.  e)  Classo    A   1.  2.    G  3.    —    fraudem    A   1;    fraude   —   Classem 

des.  F  1  {_po.1t  suppl.).  f)  Faroldus  G  2.  Par.;  Faruuldus  G  1.  3;  Faroald  C  1. 
g)   Vindicit  F  2.   G  1.   3;    Vindicat    G  4.    H   1;    Vindiccm    C  '1.  I   1  ;  Vincent  C  1. 


126  PAULI  HISTORIA  LANGOBAEDOEUM.     LIB.  III. 

Puppibus  exiguis  decertans  amne  Badrino^-', 

Bardoriim  innumeras  vicit  et  ipse  manus. 
Rursus  et  in  terris  Avarem''  superavit  eois<^, 

Conquircns'*  dominis  maxima  palma*  suis^. 
Martyris  auxilio  Vitalis  fultus,  ad  istos 

Pervenit  victor''  saepe  triumphoss  ovans; 
Cuius  et  in  templis  petiit  sua  raembra  iacere'', 

Haec  loca  post  mortem'  bustis '^  habere  iubat'. 
Ipse  sacerdotem'"  moriens  petit  ista  lohannem, 

His"  rediit"  terris  cuius  amore  pio'. 

20.  Denique  *  post  Benedictum  papamP  Pelagius  Ro- 
manae  ecclesiae  pontifex  absque  iussione  principis  ordinatus 
esti,  eo  quod  Langobardi  Romam  •■  per  circuitum  obsiderent, 
nec  posset  quisquam  a  Roma  progredi.  Hic  Pelagius  Heliae 
Aquileicnsi  ^  episcopo ,  nolenti  tria  capitida  Calchidonensis ' 
synodi  suspicere,  epistulam  satis  utilem  misit  *.  Quam  beatus 
Gregorius,  cuni  esset  adhuc  diaconus,  conscripsit. 

21.  Interea  Childepertus  rex  Francorum  beUum  adver- 
sum  Hispanos  gerens,  eosdem"  acie  .superavit*.  Causa  autem 
huius  certaminis  ista^  fuit.  Childepertus  rex  Ingundem 
sororem  suam  Herminigildo  ^^,  Le\^gildi  ^  Hispanorum  regis 
iilio,  in  coniugium  y  tradiderat.  Qui^-^  Herminigildus  prae- 
dicatione  Leandri^  episcopi  Hispalensis  atque  adhortatione 
suae  coniugis  ab  Arriana  heresi ,  qua  ^  pater  suus  languebat, 
ad  cathoHcam  fidem  conversus  fuerat.  Quem  pater  inpius<= 
in  ipso  sacrato  paschali  die''  securi  percussum  ^  interemerat  ^. 

a)  Bradino  C  3.  D  ;  Bradrino  A  "1.  E  1.  F  1 ;  Bardino  13;  Batrino  B  la.  2.  G  3  ; 
Tatrino  G  4;   Bitrino    G  1   {corr.    Bratriuo).   2;   Betrino   G  5a.  b.  c.  b)  Abarem 

F  1.  G  1.  2.  3;  Abaram  G  4;  Avarim  Par.  c)  eohis  D  1;  eolis  A  2.  B  la.  2  : 
eis  A  4.  C  1;  eos  E  1.  F  1.  G  1.  3.  1.  L  1;  eosdem  G  2;  eosqiie  F  4;  ipsos 
G5a.  b.e;  et  illos  F  5.  d)  in  Fl   corrector  super  eos  eonquirens  scrlpsit:  Quippe 

domi  positis,  quae  F  la  recepit.  e)  lucra  Par,  f)  claros  post  add.  F  1.  g)  tri- 
umfos  e  corr.  D  1;  triumphos  corr.  triumphus  G  2.  5a,  et  ita  A  3.  5.  D  6.  10. 
G  5b;    triumphans    B   2;  triumphat    C  1.  4b.    D  2.    H  1.    II.  h)  iaceret    A  2. 

i)  morte  F  1.  k)  membra  tenere  Far.  1)  ita  pro    iuvat  A  1.  2.  3.  D   1.  E  1. 

F  1.   G  1.   Par.;    iuvandus  A  4.  m)  sacerdote  F  1.  n)  His  —  pio  des.  F  2; 

Is  Par.  o)  redit  G  1.  3;  reddit  G  oa.  I  2;  reddi  G  4;  reddit.  dignus  G  5b.  c ; 
rediens  13;    ut  reddat  F  5;    reddidit  E   1.  p)  papa    F  1.  q)  deest    G  1.   3. 

r)  Romanam  F  1.  s)  Aquileinensi  Cl;  Aquilegensis  F  1;  Aquiligensi  G1.2.  — 
ep.  n.  t.  c.  C.  des.  A  2.  t)  Calced.  A  "3,  alii.  u)  eodem  acies  A  1 ;  acies  F  1  ; 
easdem  acies  corr.  eosdem  acies  Gl;  eorundem  aciem  G5c.  v)  ita  A  1.  G3.  4; 
haec  C  1.  w)  Hermigildo  A  2.   G  3.         x)  Leuuigildis  C  1.  Dl;  Sevichildis  C  2. 

y)  ooniugio  F  2a.  G  1.4.  z)  Qui  cumC'1.  a)  Heleandri  F  2.  4.  b)  quam  A  2. 
c)  ipsius  A  1 ;  iupiumFl.  d)  dei  A  2  ?  3?  ed.  Mur.  e)  percussusF  1 ;  percussuC'l; 
percursum  C  1  ;  percurrum  G  3.  4.        f)  intererat  F  1 ;  interimerat  D  1.  F  2.  G  1.  3.  4. 

1)  Padoreno,  hrachium  Padi;  cf.  Fantuzzi,  Mon.  Ravenn.  /,  120.  .313.  BE. 

2)  Cf.  Theophyl.  l.  1.  BE.  3)  Baec  ex  G.  ponL;  uec  —  progredi 
a  Paulo  addita.  4)  Tres  potius  fuerunt,  scriptae  a.  585.  vel  586, 
apud  Baronium  ad  a.  584.  et  inde  Mansi  IX,  891;  Troya,  Cod.  dij)L 
Lang.  I,  22.  BE,  5)  Greg.  Tur.  VIII,  28,  de  expeditione  Gunt- 
chramni  regis  narrat.         6)  Ex  Greg.  M.  Dial.  III,  31.  sumta  videntur. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  127 

Ingundi.s  vero  post  mariti  et  martyris  funus  cle  Hi.spanis^ 
fugiens,  dum  Gallias  repedare  vellet,  in  manus  militum  inci- 
dens,  qui  in  limite''  adversum  Hispanos  *  Gotthos'^  residebant'', 'p-  io4. 
cum  parvo  iilio  capta  atque  in  Siciliam*'  ducta*"  cst^  ibique 
diem  clausit  extremum.  Filius  vero  eius  imperatori  ]\Iau- 
ricio  Constantinopolim  s  est  transmissus  ^. 

22.  Rursum  ''■  ^  Mauricius '  augustus  legatos  ad ''  Childe- 
pertum  mittens,  eum,  ut  contra  LangoLardos  in  ItaHam 
exercitum  dirigeret,  persuasit.  Childepeiius  cxistimans  suam' 
adhuc  germanam  aput  ConstantinopoHm  vivere'",  legatis  Mau- 
ricii"  adquiescens,  ut  suam  possit''^  sororem  recipere  •',  iterum 
adversumi  Langobardos  Francorum  exercitum  ad  Italiam 
direxit.  Contra  quos  dum  Langobardorum  acies  propera- 
rent  ^,  Franci  ■*  et  Alamanni  dissensioncm  '"^  inter  se  habentes, 
sine  uUius  lucri'  conquesitione "  ad  patriam  sunt  reversi^. 

23."'  Eo"  tempore  fuit  aquae  dihivium  in  linibus  Vene- 
ciarum  et  Liguriaey  seu  ceteris  regionibus  Itahae,  quale^ 
post  Noe  tempore^  creditur  non  fuisse''.  Factae  sunt  lavi- 
nae''-*  possessionum  seu  villarum  hominumque  pariter  et 
animantium  magnus  interitus.  Destructa  sunt  itinera,  dissi- 
patae  viae,  tantum  tuncque^  Atesis^  fluvius  excrevit,  ut 
circa  basihcam'"  beati  ZenonisS  martyris,  quae  extra  Vero- 
nensis''  urbis   muros   sita  est,    usque  ad  supcriores  fenestras 

a)  Hispanis  corr.  Hispaniis  D  1.  F  1.  G  1,  el  ita  A '2.  3.  B  la.  2.  C  ib.  D  2.  3.  10. 
F  5.   G  4.   5a.  b.  c.  H  1.    I   1.   2  ;    Hispania  E   I.  b)  limitom    A  2;  1.   ad  uesiim 

corr.  1.  adversum  F  1.  G  1;  ad  nesuni  iuter  G5a.  b.c;  aduisum  F2;  qiiae  limitem 
adnixum  F  '2  ;  quiu  milite  aduisum  G  3  ;  in  limitc  i-el  iu  milite  et  Gothos  erasum 
G  4;  in  milite  adv.  D   la.  c)  ita  A  1.   G   1  ;   Gottlios  corr.  et  Gothos  F  1,  et  ita 

G5a.  b.  c;  Gothos  corr.  Gothosque  G  2,  et  ita  G  4.  B  la;  Gothos  Hispanos  r.  C  2.  3. 
d)  residebat  A   1.  2.   G   1  ;  redebat  F   1.         e)  Sicilia  F  1.   G  1.   3.  4.  f)   deducta 

A  3.  B   2.  D  2,  alii.         g)   Constantinopili  F   1.  Ii)  Rursus  A  2.  i)  deest  D  2. 

k)  a  F  1.  1)  sua  A  2.  m)   viveret  F   1.  n)  Mauricius  F  1;  Mauriciis  G  1. 

0)  posset  C  1.  2.  D  1  e  corr.  2.  3.  G  5c,  alii.  p)  acciperc  F  1.  (i)  adversus 
A  2.  F.  G.  r)  properaret  F  1  ?  2.  G  1.  4.  s)  dissessionera  G  1.  3.  4.  t)  cum 
eorr.  lucri  F  1.  u)  ita  A  1;  conquestione  A  3;  conquisione  Cl;  conquisitionem 
F  1.  G  1 ;  conquisitione  celeri.  v)  regressi  A  2.  vv)  c.  23  —  26.  om.  G  oh. 
x)  Hoc  A  2.  y)  Leg.  F  1.  z)  qualem  G  3.  a)  ita  A  1.  '2.  2.  3.  4.  5.  B  2. 
C  4b;  tempore  corr.  tempora  D  1,  et  ita  ceteri  D.  B  la.  F  2.  G  2.  H  1.  I  2;  de 
tempore  F  1.  G  1.  '2.  3.  4;  tempus  F  2.  5.  G  5a.  c.  b)  fuisset  F  1.  c)  la- 
vinae  post  corr.  laeunae  A  1,  et  ita  C  1;  lacuniae  A  '3  ;  tn  F  1  eorreclor  superscr. 
fiuxamina,  inde  F  la:  flumina.  d)  ita  A  1.  2.  D  1.  F  1  ;  tantunKiue  uno  C  1; 
tanturaque  F  '2.  G3;  tantumque  tunc  ceteri.  e)  Ataesis  Dl;  Adhesis  C  1.  F  1  ? 
G  1.  '2.  2.  5c;  Adthesis  G  3.  —  fiuvium  F  I.  f)  basilicii  F  1.  g)  Zezonis  A  1. 
h)  Veronensi  F  1.  G  1. 

1)  In  Afiica  periisse  Ingundem ,  scribit  Greg.  Tiir.  VIII,  28.  neque 
de  ilUus  fuga  cum  Paulo  concordat.  BI.  2")  Cf.Greg.  Tur,  VIII,  18. 
3)  Cf,  Greg.  VIII,  18;  cujus  verba  Paulus  mutavit;  ut  suam  p.  s.  r. 
addidit.  4)  Ilic  Paulus  aut  alium  secutus  est  aut  erravif.  Gregorius 
enim  nilhuhet  nisi:  Sed  cum  duces  inter  se  altercarentur.  BE.  5)  Glossae 
Isidori:  Lavina  hipsum  inferens ;  legitur  etiarn  apud  d.  IHcronijmum, 
LIND. 


128  PAULI   HISTORIA  LAXGOBARDORUM.     LIB.  III. 

aqua  pertingeret,  licet,  sicut  et®  beatus  Gregorius  post  jDajl 
scripsit',  in  eadem''  basilicani  aqua  minime  introierit.  Ui-b' 
quoque  eiusdem  Veronensis  muri  ex  parte  aliqua**  eadd 
sunt  inundatione  subruti^.  Facta  est  autem  haec  inundat' 
sexto  decimo  Kalendas  Novembris.  Sed  tantae''  coruscation 
et  tonitrua  fuerunts,  quantae  lieri  vix  aestivo  tempoi'(' 
solent.  Post  duos  quoque  menses  eadem  urbs  Veronensiuj 
magna  ex  parte  incendio  concremata  est. 

24.'     In^  hac   dihivii   effusione  m   tantum  apud  urbe 
Romam  fluvius  Tiberis  excrevit,  ut  aquae  eius  super  mun 
urbis    influerent    et''    maximas   in    ea    regiones    occuparen 
Tunc^  per  alvcum  eiusdem  fluminis  cum  miUta'   serpentim 
muUitudine'"  draco  etiam  mirae  magnitudinis  per  urbem  tran 
105.  iens    usque    ad  mare  discendit".     Subsecuta  '  statim  est  hau 
inundationem  gravissima   pestilentia,    quani   inguinariam  aj 
pellant.     Quae  tanta  strage  popuhim  devastavit^  ut  de°  inae 
stimabih    muhitudine  vixP    pauci    remanerent.      Primumqu 
Pelagium  papami,  virum''  venerabilem,  percuht  et  sine  mori' 
extinxit.     Deinde    pastore  ^    interempto ,    sese    per    populo 
extendit.     In"    hac   tanta  tribulatione  beatissimus  Gregorius 
qui  tunc   levita  erat,   a  cunctis  generahter  papa  electus  est 
Qui^  dum  septiformem  laetaniam  fieri  ordinasset,  intra  unius^" 
horae   spatium,    dum''  hi  Deum    deprecarentur'',  octuaginta- 
ex  eis  subito  ad  terra^  corruentes,  spiritum  exahirunt.     Septi- 
formis  autem  hietania  ideo^  dicta  est,  quia  omnis  urbis  populus 

a)  deest  C   1.   2.   3.  D  2.  3.  F   1 ;  et  licet  F  1;    licet  et  sic  G  4.  b)  ita  A  1.  '2.4.1 

D  1.  E  1;  eadem  basilica  A  4.  D  2.  3;  eandem  basilicam  celeri. —  aquam  A  2.  3.1 
c)  Urbem  F  1.  Gl.  3.  4.  d)  partem  aliam  Fl;  alia  G  1  — 4.  —  in  eadem  A '3. 
e)  presubruti  Al;  inundatione  —  haec  des.  A  2.  f)  deest  A  2.  g)  fuerant  G1.2. | 
h)  tempore  —  A^eronenslum  des.  C  I  {7ion  C  2).  i)  nulla  capitis  distinctio  G.  edd, 
k)   et  —    occuparent    des.  A  1.  1)  post    corr.    magna  F  1.  m)  multitudinem| 

(—  ne  F  2.  G  1.  4)    draconum    F   1  ?  2.    G  1.  '2.  3.  4.  n)   ita    A  1.  E  1.  F  1. 

G  1;  desc.  ceteri.  o)   dev.  unde  A  1.  E   1.  F  1.  G  3.  4.   Qitod  in  archetypo  fuisse 

videtur.  p)  vim  F   1  ;    deest  G   1.   2.  q)  papa  F   1.  r)  deest  G.    —  venera- 

bile  F  1.  s)  pastores    interemptos  C  *1.  t)  populum    E.    G;    se    in  p.    D    l 

e  corr.,  et  ita  aUiH.  u)  novtim  caput  incipiunt,  quodXXV.  mimerant  {ct  sic pergunt) 
A  1.  2.  D  3.  E  1.  H  1 ;  XXIV.  praecedens  c.  23.  adjungenles,  A  4.  5.  F  2.  5.  G  2. 
v)  G  1  i7i  margine  adjicit  nlia  sed  coaeva  manu :  Invenimus  quia  CLI  an.  fuit  Ambro- 
sius  sanctus  episcopus  antea  quam  s.  Gregorius  papa  ;  i7i  A  '4  vero  an^iotatio  am- 
plior  in  7naryine  legitur  manu  vel  eadem  vel  coaeva  scripta  :  Quem  ille  apicem  totis 
viribus  ....  ordinari  precepit.  w)  unum  C  4b.  G.  G.  Keap.;  unus  F  1.  x)  deest 
A  1;  dum  i  Deum  A  2;  dum  ibi  Dominum  d.  F  1  e  corr.;  dum  in  Deum  D  1 
eraso  in,  ideoque  hi  deest  D  2.  '3a.  3.  10,  et  ita  etiam  C  1;  Dominum  alii  D;  deest 
P  5.  —  precar.  A  2.  3.  *3.  E  1.  G  1—4.  y)  ita  A  1,  2.  3.  F  1.  G  1 ;  octoginta 
C   1,  alii.         z)  ita  A  1   {corr.  terram).  F   1,  G  1;  terram  celeri.         a)  deest  G  3.  4. 

1)  Dial.   III,   19;  qiipjn  Paulits  hoc  loco  sequitur.  2)  Greg.   M.  l.  l. 

.3)  Ex  Greg.  Tur.  X,  1;  ut  —  remanereut;  virum  venerabilem ;  et  sine 
mora  extinxit  Paulus  addidit,  alibi  verba  mutavit.  Cf.  V.  Gregorii  M. 
c.  10,  quae  projntis  ad  Greg.  Tur.  accedit,  ubi  vero  verba:  et  sine 
raora  extinxit  ja?7i  leguntur.  4)  Ex  Greg.   Tur.  X,  2,    qui  etiam  se- 

quentia  fusius  narrat. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  129 

a  beato  Gregorio  in  septem  partibus  *  deprecaturus  Dominum'' 
est  divisus.  In  primo  namque  choro  fuit  omnis  clerus, 
in  secundo  omnes  abbates  cum  raonachis  *^  suis,  in  tertio 
omnes    abbatissae     cum    congregationibus    suis,    in    quarto 

'  omnes  infantes,  in  quinto  omnes  laici'',  in  sexto  universae 
viduae,  in  septimo  omnes  muHeres  coniugatae.  Ideo  autem 
de  beato  Gregorio  plura  dicere  obmittimus,  quia  iam  ante 
aHquod  annos  eius  vitam  Deo  auxiHante  texuimus.  In  qua 
quae*^  dicenda  fuerant  iuxta  tenuitatis  nostrae  vires  universa 
discripsimus'^'. 

25.     Hoc  ■  tempore  isdem  s  beatus  Gregorius  Augustinum 
et  MeUitum  et  lohannem  cum  aHis  phiribus  monachis  timen- 

.,  tibus  Deum  in  Brittaniam''  misit  eorumque  praedicatione ' 
ad  Christum  Anglos  convertit. 

I  26.  His  diebus  defuncto  HeHa  Aquilegensi ''  pati'iarcha,  587. 
postquam'  quindecim  annos  sacerdotium  gesserat,  Severus 
huic  succedens  regendam  suscepit  ecclesiam.  Quem  Sma- 
racdus"'  patricius  "  veniens  de  Ravenna  in  Gradus ",  per  semet 
ipsum  eP  basiHca  extrahens,  Ravennam  cum  iniuriai  duxit 
cum  aHis    tribus''   ex  Histria   episcopis,   id  est  lohanne   Pa- 

*  rentino  et  Severo^  atque  Vindemio^,  necnon  etiam  Antonio 
iam  sene^  ecclesiae^  defensore.  Quibus  comminans  exiHa 
atque   violentiam'    inferens,    communicare    conpuHt   lohanni 

1  Ravennati"  episcopo,  trium  capitulorum  damnatori,  qui  a^ 
tempore  papae^*'  VigiHi    *vel^   Relagii   a  Romanae    ecclesiae*?.  loe. 

1  desciverat  >■   societate^  •  •'.      Excmpto-''  vero   anno,    e  Ravenna 

I 

a)  ila  tantum  non  omnes ;  partes  A   3.   D   2.         b)  Doum  G   12.  c)   congregatio- 

nibus  A  1.  d)  laichis  F   1;  laichi  G   1.  e)   quaecumque  C.  D;  deest  A  3.   G  3. 

(  f)  tCa  A  1.  F   1 ;    describimus  G  3;    descripsimus    ceteri.  g)  hisdem  B    2.   C  4b. 

,  E   1.  F   1.   G   1.   3,  I  3;    idem  A  '2.  G  2.  I  2,  alii.  h)   ila  A   1.  G  3;  Britaniam 

I  F  1.   G   1.  4;  Britanniam  Dl;  Brittanniam  G  2.         i)  predicationem  A  1.  C  1.  Dl; 

quod  /orlasse  recipiendum  erat.  k)   ita  hoc  loco  A   1.   2.  F   1.   (i   3;  Aquileig.   C   1; 

.\quilig.  G   1.  2.  1)  post  G  '2;    qui  G  3;    qui    postquam  G   1.   2;    et  postquam 

I  c  corr.  D   1,    et  ita  alii  D.  m)  Smaractus  I  1  ;    Smaragdus    hoc    cap.  etiam  A   1. 

n)  patr.  —  Gradus  des.  D  la.  G  3.  4.         o)  Gradis  G  "2.         p)  et  A  3.  F  1 ;  a.  C.  D. 

q)  iniuriam  A  2.  r)  ex  his  tribus  ep.  A  '3.  s)  senem  G  1,  corr.  sene  G   2. 

t)  violentia  A  2.  u)  Ravennato  F  1.         v)  deest  C.  D.  H  1.  12.         w)  deest  A '3. 

x)  vel  P.  de.?.  A  2.  y)  desciberat  F  1.  G  1.  '2.  2;  describerat  A  1.  2.  B  2.  G4; 
.^  describserat  C  *1 ;  descripserat  G  3  ;  discesserat  F  5.  z)  potestate  A  3.  a)  Exepto 
J  F   I;  Excepto  A   1.  '3.  D  l.  F   2.   G  1.   *2.  3.  4;  E.xpleto  F  4.  G  5a.  c;  quod  Paulus 

II  /orla-ise  scrihere  voluit;  Excepti  Verona  et  Uavenna  F  5. 

I  1 )  De  qua  cf.  Betkmann,  Arch.  A',  p.  303  sqq.  Ilaec  pauca  cxscribere 
jnvat  verba  c.  16:  Denique  cnm  de  tota  pene  Italifi  Langobardoruni 
gladios  metuentes  plurimi  undique  ad  Romanam  urbem  confluerent, 
solertem    pro    omnibu.s    curam     gerebat  et    universis    cum  verbi  pabulo 

,    corporis  subsidia  ministrabat.  2)  E.v  G.  pont.  Greg.  3)    Terge- 

I   sti^io.     BE.  4)  Cissensi.     BE.  5)  i.  e,  Gradensis.     Antoninnvi 

ecclesiae  Romanae  defensorem  falso  vocat  qui  brevius  eandem  rem  narrat 

'    Johannes  diac.  in    Vita  Gregorii  M.  IV,  38.     BE.  6)  Romana  eccle- 

sia  tempore    Vigilii   et  Pelagii    I,    qiti    sedit  a.    555.    usqtie  ad  a,  559, 

9 


130  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

ad    Grados*  reversi   sunt.     Quibus  nec  plebs    comnumicare 
ggg*^f"  ^gQ*voluit,    nec    ceteri  'episcopi    eos''    receperunt.      Smaracdus 

a)  Crado  F   1;  Gradus  Gl— 4.  11.3,  alii;  in  Gradus  D  3  ;  in  gradus  proprios  D  2. 

b)  eos  acclpiens  mediis  omiasis  G  5c. 

nequaquam  damnahat  tria  capitula,  id  est,  referente  Victore  Tunnunensi 
a.  542,  epistolam  Ibae  Edesseni  episcopi  ad  Marim  Persam,  quae  iudicio 
synodi  Calchedonensis  (quarti  concilii  unirersalis  a.  451j  approbata  et 
orthodoxa  iudicata  est;  Theodorum  dein  Mopsuestenum  episcopum,  syno- 
daliter  similiter  apud  Antiochiam  et  Calchedone  laudatum ;  et  Theodoreti 
Cyri  episcopi  dicta,  synodi  Calchedonensis  vocibus  collaudata.  Haec 
cupitula  tot  iantarumque  discordiarum  causa  exstiterunt,  ut  ad  eas 
dirimendas  a.  532.  quintum  universale  concilium  Constantinopolim  con- 
vocaretur,  in  quo  Theodorae  maxinie  augustae  factione  tria  capitula 
damnata  sunt,  Silverio  papa  eorum  defensore  interfecto,  aliis  plurimis 
episcojiis  ob  eadem  in  carcerem  conjectis,  aliis  in  exilium  missis,  Vigilio 
autem,  Silverii  successore,  oh  id  tantum  damnalioni  assensum  praebente, 
ut  papatum  ohiineret.  Papa  autem  factus,  et  ipse  damnationem  impro- 
havit,  ideoque  a  Justiniano  in  exilium  trusus,  ea  tantum  conditione 
restitutus  est,  ut  quintum  concilium  reciperet:  id  quod  etiam  successores 
fecerunt  oh  pacem  ecclesiae  servandam,  nil  tamen  Chalcedonensi  concilio 
ideo  derogari  confisi.  Sed  licet  postea  imperiali  pondere  ad  consensum 
damnationis  capitulorum  ipsorum  paulatim  singuli  fuerint  coarctati 
(verha  sunt  libeUi  supplicis  a  suffraganeis  Aquilegiensihus  ad  impera- 
torem  Mauritium  a.  590.  directi),  nostrarum  tamen  provinciarum  vene- 
randi  decessores  ad  hoc  inclinari  nullo  modo  potuerunt.  Quorum  nos 
exempla  servantes,  cum  universo  populo  nobis  credito  sequentes  in 
omnibus  defensionem  Chalcedonensis  concilii,  a  communione  damnan- 
tium  abstinere  dignoscimur  (id  quod  Pelagius  II.  per  tres  ejAitolas  ipsis 
dissuadere  studuit,  a.  585.  vel  586,  cf.  supra  III,  20;  sed  nil  efecitj. 
Et  cum  Smaragdus  gloriosus  cartularius  Heliam  archiepiscopum  pluribus 
vicibus  contristaret,  cum  nostro  omnium  consensu  direxit  ad  vestigia 
principatus  vestri  preces,  ut  .  .  .  ad  vestri  praesentiam  veniretur  et 
vestrum  expectaretur  iudicium.  Quod  pietas  vestra  ....  suscipiens, 
iussionem  dedit  ad  gloriosum  Smaragdum,  ut  nullatenus  quemquam 
inquietare  praesumeret ....  Deinde  defunctus  est  Helias  (a.  b8~J.  Post 
hoc  ordinato  archiepiscopo  nostro  Severo,  quae  contumeliae  illatae  sint, 
et  quibus  iniuriis  ac  caede  corporali  fustium  et  qua  violentia  ad  Ra- 
vennatem  civitatem  fuerit  perductus  atque  redactus  in  custodiam,  potuit 
ad  domini  nostri  pias  aures  sine  dubio  pers^enire.  Ibi  mansit  Severus 
per  annum  unum,  donec  damnatoribus  trium  capitulorura  communicans 
relaxatus  est  a.  588.  vel  589.  Sed  cum  ita  ipse  patriarcha  et  Severus 
Tergestinus,  Johannes  Parentinus ,  Patricius  Aemoniensis,  Vindemius 
Cissensis  et  Johannes  Celeianus,  qui  teste  Paulo  una  cum  patriarcha 
communicarant  trium  capitulorum  damnatoribus,  scisma  fecissent  sive 
scissionem  inter  episcopos  hucusque  in  defensandis  capifuUs  concordes, 
eodem  Paulo  referente:  nec  plebs  iis  communicare  voluit,  nec  ceteri 
duodecim  episcopi,  qui  se  ab  hoc  scismate  cohibuerant,  eos  receperunt, 
usquedum  in  synodo  apud  Maranum.  prope  Venetias  facta  a.  588.  ex. 
vel  589.  vel  ineunte  590.  jjatriarcha  ctim  quinque  suis  sequacihus,  er- 
rorem  suum,  quod  trium  capitulorum  damnatoribus  communicassent, 
confitentes,  in    communionem  a    reliquis    sunt    recepti.      Eodem  tempore, 


I 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  131 

patricius  a  daemonio  non  iniuste^  correptus ',  successorem  589  vei  590. 
Romanum  patricium  accipiens,  Constantinopolim  remeavit. 
Post  haec  facta  est  sinodus  decem  episcoporimi  in  Mariano  *•■  ^^ 
ubi  receperunt  Severum  patriarcham  Aquilegensem  dantem 
libenum  erroris  sui,  quia  trium  capitulorum  damnatoribus 
communicaraf^  Ravennae.  Nomina  vero  episcoporum  qui 
se  ab  hoc  scismate  ^  cohibuerunt  haec  sunt:  Petrus  de  Altino*, 

a)  iuste  corr.  iniuste  G  1.  2;  p.  eosdem  omnino  iniuste  correptos  F  1  e  corr.;  p. 
adest  omnino  iuste  F  2a.  b)  Mauriniano  'G  5c,  corr.  Mauriano  G  1,  et  ita  G  '2. 
2.   5a.  I  1 ;  Marino  G  3.  4  ;  vel  Arimino  add,  in  mary.  corr.  F  1.  c)  communi- 

caret  F   1,  duabus  litteris  ante  Ravennae  erasis. 

scilicet  ante  medium  u.  590.  Smaragdus  patricius  Constantinopolira  re- 
vocatus  successorem  hahuit  Bomanum.  Gregorius  Magnus  autem,  a.  590. 
Sept,  papa  consecratus,  eodem  aclhuc  anno  cum  jussione  imperatoris 
Severum  patriarcham  Bomam  vocavit,  ut  ibi  judicaretur,  Qui  statim 
cum  suis  ejriscopis  ad  imperatorem  appellavit;  unaque  ejus  suffraganei 
sub  Langohardis  constituti  lihellum  supplicem  imperatori  direxerunt, 
quem  videsis  apud  Baronium  IX,  904 ;  Mansi  X,  463 ;  Troya  I,  79, 
petentes,  ne  ad  illius  iudicium,  Gregorii  scilicet,  cogerentur  occurrere, 
cum  quo  causa  ipsa  esse  dignoscitur,  et  cuius  communionem  .  .  .  nos 
cum  omni  populo  evitaraus ;  quoniam  sic  accensi  sunt  omnes  homines 
plebium  nostrarum  in  causa  ista,  ut  ante  mortem  perpeti,  quam  ab  an- 
tiqua  catholica  patiantur  commuiiione  divelli.  Hoc  tantum  deposcimus,  ut, 
quia  misericordia  Dei  in  meliori  statu  Ilaliae  partes,  laborante  fideliter 
glorioso  Romano  patricio,  perduxit,  et  credimus  nos  celeriter,  devictis 
gentibus,  ad  pristinani  libertatem  deduci,  .  .  .  sint  induciae,  et  cum 
iussione  vestra  parati  erimus  ad  pedes  vestrae  pietatis  occurrere  et 
nostrae  fidei  plenam  reddere  rationem.  Quibus  indulgens  Jlauritius, 
Gregorio  rescripsit :  Quia  tua  sanctitas  cognoscit  praesentem  rerum  Ita- 
licarum  confusionem  et  quod  oportet  temporibus  competenter  versari, 
iubemus,  tuam  sanctitatem  nuUatenus  molestiam  eis  inferre,  sed  con- 
cedere  eos  otiosos  esse.  Ita  pro  tempore  res  quievit.  Paulus  autem, 
Gregord  admirator  et  cujus  de  fide  orthodoxa  non  est  dubietas,  in  his 
tamen  aperte  et  candide  a  partibus  stat  Aquilegiensium,  Severi  de  causa 
communi  Aquilegiensium  defectionem  scisma  vocans  atque  errorem.  Gre- 
gorio  vero  et  Romanis  scismatici  sunt  ipsi  Aquilegienses,  eo  quod  nole- 
bant  sequi  auctoritatem  et  exemplum  pontificum  Romanorum,  qui  primo 
ob  Justiniani  jussionem  et  j^ostmodum  ob  j)acem  ecclesiae  tria  capitula 
non  quidem  damnarunt,  sed  eorum  damnatoribus  communicarunt.  BE. 
1)  '/ji  voce  sparsafra  la  plebe,  e  Paolo  prese  una  tal  diceria  per  buoni 
danari  contanti.  MUR.  Bevocatus  fuit  ante  medium  a.  590 ;  ttmc  enim 
Romanus  ejus  successor  jam  ejtistolam  scripsit  ad  Childebertum,  apud 
Duchesnium  I,  871;    Bouq.  IV,  86;    Troya  I,    64.  BE.  2)  Marano 

prope  Venetias,  in  Laguna  del  Friuli.  Acta  hujus  synodi  deperdita 
sunt;  de  ea  egenmt  Xorisius  de  quinta  synodo  IX,  1;  Pagius  et  Man- 
sius  ad  Baron.  a.  590;  De  Rubeis,  Mon.  Aquil.  c.  29.  BE.  3)  j.  e. 
scissione  inter  episcopos  Aquilegiae,  eousque  in  vitandis  irium  capi- 
tulorum  damnatoribus  concordes,  ut  recte  explicat  De  Rubeis.  BE, 
4)  Altino  propie   Torcelli, 


132  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

Clarissimus',  Ingenuinus*  de  Sabione''-*,  Agnellus  Triden- 
tinus,  lunior  Veronensis,  Horontius  *=  Vicentinus,  Rusticus  de 
Tarvisio,  Fonteius*^  Feltrinus,  Agnellus  de  Acilo*^'',  Lauren- 
tius  Bellunensis  f,  Maxentius  ^  lulien.sis  *  et  Adrianus  Polensis''. 
Cum  patriarclia  autem  communieaverunt  isti  episcopi:  Se- 
verus^,  Parentinus  lolianncs,  Patricius'-^,  Vindemius '  et 
lohannes*. 

27.  Hac»  tempestate  rex  Autliari  ad  Histriam  exercitum 
•p.  108.  misit;  cui''  exercitui'  *Euin  dux  Tridentinus  praefuit.     Qui 

post  praedas  et  incendia,  facta  pacem'"  in  annum  unima, 
magnam  pecuniam"  regi  detulerunt.  Alii°  quoque  Langobardi 
in  insula  AmacinaP'"  Francionem  magistrum  militum,  qui 
adhuc  de  Narsetis  parte  fuerat  et  iam  se  «J  per  viginti  annos 
continuerat,  obsidebant.  Qui  Francio  post  sex  menses  ob- 
sidionis  suae  Langobardis  eandem  insulam  tradidit,  ipse 
vero,  ut  obtaverat,  dimissus  a  rege,  cura  sua  uxore  et 
supellectili  Ravennam  properavit,  Inventae  simt  in  eadem 
insula  ^  diviciae  multae,  quae  ibi  de  ^  singulis  fuerant  civi- 
tatibus  commendatae. 

28.  At*    vero   Flavius   rex   Authari  legatos   ad  Childe- 

a)  Ingeuius    F   1.  b)  Sajnone    F   1.  I  1;    Sabaione    G  1.  3.  4.  e)  Horocius 

B  la.  2;  Herontius  A  4;  Herentius  1  2:  Horontinus  A  '2.  C  1.  G  1 ;  Horumtinus 
C  4b;  Orontinus  D  4;  Horrenciu.s  G  5c ;  Honoratus  H  1.  —  Vincentinus  A  '3; 
Vicentius  I   1.  d)  Fronteius    C  1.  D  1.   la.  3.  4.    II;    Fronteus    D   2.  "3a.   10; 

Fontegus  E   1;    Fontemus  H  1;    Fontelus  I  2;    deest  A  "2.  e)  Azilo  G  3;  Acilio 

C  1.  I  1 ;  Accilo  F  2a.  f)  Delunensis  C  2.  3,  corr.  Belun.  D  1 ;  Delunensi  C  1 ; 
VeUunensis  F  1;  Velun.  F  2a;  Bullim.  D  2;  Laur.  Bell.  des.  G  5c.  —  Max.  I.  et 
A.  P.  des.   C.  D.  H  1.  L  1.  g)  Magnentius  G  2.   3.  h)  Pollensis  F  1;    Pole- 

sensis  F  2;  Polensis  superscr.  S  G  1;  Spolensis  I  1.  Ib;  Spolitensis  G  5c. 
i)  Patrieius  F  1  ;  Patreius  G  1 — 5a;  Patreus  G  5c.  —  et  loh.  des.  G  5a.  c.  k)  cu 
F  1 ;  cuius  G   1 — 4.         I)  exereitu  A  1 ;    exercitus  A  4.  m)  ita  A   1.   2.   3.  B   2. 

B  1  {post  unum  add.  fecerunt).  Fl;  pace  ceteri;  f.  pace  in  a.  u.  facta  D  2.  3;  facta 
p.  —  interced.  episcopis  (c.  31)  des.  A  4,  duobus  vel  quatuor  foliis  evulsis.  n)  pe- 
nuriam  A  1;  magna  pecunia  E  1;  magna  pecuuiam  F  1.  o)  Alio  A  1.  p)  Ama- 
ciana  G  3;  Amiciana  G  4;  Amachina  D  10;  Amancina  B  la.  2;  Amatieina  F  5: 
Amacina  corr.  Comacina  A  1.  F  1  {ubi  sula  co  e  corr.),  et  ita  A  '3.  5.  E  1.  F  4  ; 
Commaeina  A  6.  L  1 ;  Cumacina  F  2;  Comaciana  G  1.  I  1;  Commatiana  G  2; 
Cumatiana    G  5a.  b.  c.  q)  sem  F  1.  r)  insulam    G  1.  s)  ibidem  A   2.   G, 

corr.  ibidem  a  F  1,  e«  ita  etiam  E  1;  sibi  de  C  4b.         t)  Ad  A  1.  C  '1.  D   1. 

1)  Concordiensis,  paulo  post  defunctus.  Libello  enim  supiMci  a.  590. 
ex,  jam  suhscripsit  ejus  successor  Augustus;  unde  dubium,  num  Claris- 
simus    interfuerit    synodo  Marianensi.  BE.  2)  Seben  prope  Brixen. 

3)  Asolo;    cf.    SS.    VII,  7.  4)  Zuglio,    tribus    millibus   de   Tolmezze 

distans  (Koris.  de  quinta    synodo  IX,  4J.  5)    Tergestinus,  cf.  supra 

c.  26,  p.   105.  6)  Aemoniensis,    quae   sedes,    ab    Ungaris  postea  de- 

structa,  transiit  ad  Citta  Nuova.   BE.  7)    Cissensis.  8)  Celeianus, 

qui  subscripsit  cum  reliquis  hisce  concilio  Gradensi  a.  579.  BE. 
9)  Haec  ex    Secundo  sumta    esse,    verisimile  est.  10)  Al.   Cumacina, 

quae  lectio  castigatior,  quippe  sermo  est  de  insula  in  Lario  lacu  20  mil.  pass. 
ab  urbe  Como.  BI.  Quamvis  Amacina  genuina  lectio  esse  videatur, 
cum  insula  talis  plane  ignota  sit,  error  fortasse  archetypi  statuendus  est. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  133 

pertuni  misit,  petens,  eius  germanam  suo  matrimonio  sociari. 
Cumque  '  Cliildepeiius,  aceeptis  muneribus  a^  Lang-obardorum 
legatis,  suam  gennanam  eorum  regi  se  daturum  promisisset, 
advenientibus  tamen  Gothorum  de  ^  Hispania  ^  legatis,  eandem  ^ 
suam  gennanam,  eo  quod  gentem  illam  ad  fidem  catholicam 
conversam  fuisse  cognoverat*',   repromisit. 

29.  Inter  haec  legationem''  ad  imperatorem*'  Mauri-(28) 
cium  ^  direxit,  mandans  ei,  ut,  quod  prius  non  fecerat,  nunc  ^- 
contras  Langobardorum  gentem  belkim*'  susciperet  atque 
eum*  eius  consilio  eos  ab''  Itaha  removeret.  Qui^  nihil 
moratus,  exercitum  suum  ad^  Langobardorum  debellationem ' 
in  Itaham'"  direxit.  Cui  Authari"  rex  et  Langobardorum 
acies  non  segniter  obviam  pergunt  proque°  Hbertatis  statu 
fortiter  confligunt.  In  ea  pugna  Langobardi  victoriamP 
capiunt;  Franci  vehementer  caesi*!,  nonnulH  capti,  phirimi 
etiam'"  per  fugam  eLapsi  vix  ad  patriam  revertuntur. 
Tantaque  ibi  strages  facta  est  de  Francorum  exercitu^, 
quanta"  usquam'^  alibi  non'  memoratur.  Mirandum  sane 
est,  cur  Secundus,  qui  ahqua  de  Langobardorum  gestis 
scripsit,  hanc"  tantam  eorum  victoriam  praeterierit^,  cum 
haec  quae  praemisimus  de  Francorum  interitum^^  in  eorum 
historia^  hisdem  ipsis  pene  verbis  exarata  legantur. 

*30.     Flavius  vero   rex  Authari  legatos  post    haec    ady'p.  109. 
Baioariam    misit,   qui  Garibaldi^    eorum  regis  fiham   sibi  in 

a)  ad  G  4.  b)  Hilpanias  F   1 ;    Hispauias  G  1 ;    Hispaniis  G  3.  '1.  c)  eadem 

A  1.  '2.  d)  60  vovei-at  A  1.  2.  C  3,  corr,  cognoverat  D  1.  El;  evoverat  B  2.  3  ; 
noverat  A  *2.  I  3;  eo  vovenit  C  '1;  evocaverat  C  1;  commemorabant  F  5;  f.  c. 
convertisset  I  1 ;  quod  gens  illa  ad  f.  chat.  conversa  fuisse  eo  vovera  repromisit 
F  1  ;  q.  gens  illa  ad  f.  c.  c.  fuisset  eam  (eadem  G  4;  eis  (!  5;  eis  illam  F  2.  4) 
dare  promisit  F  2.  4.  G.  e)  imperatore  Mauricum  F  1 ;  leg.  imperator  Mauricius 
direxit  ad  Childepertum  m.  A  3;  leg.  ad  Childep(b)ertum  (eum  F  5)  imperator 
(_dees(  G  praeier  '3)  Mauricius  (Mauricium  G  3;  Maricius  I  1)  dir.  F  4.  5.  G.  I  1. 
—  direxit    deest  C  1.  f)  Maximum    D   2.  g)  deesl    G  '3.  h)  bella  A  3? 

D  3?  ed.  i)  c.  e.  c.  des.  G.  k)   ad   G   1.  1)  debell.   —  rex  et  des.  D   2; 

suum  ei  contra  Langobardos  in  adiutorium  misit.  At  Langobardorum  acies  D  3.  S.  9. 
m)  Italia  D   1.  F   1.  n)  Autcliari  nonnnmquam  F   1.  o)   remque  A  3.   G  1.   2. 

'3.  3;  pro  (luo  A  2  ;  ad  que  pro  E  1;  sicque  pro  e  corr.  F  1,  et  ita  F  4.  p)  vic- 
tromuia  (V)  F  1  {corr.  vincunt  omnia);  victores  omnia  G.  —  capiuntur  F  (1  e  corr.). 
G  (capiunt  G  5a) ;  vincunt  omnia  capiunt  F  5;  victores  efFecti  sunt  E  1.  q)  iam 
si  F.  G  1  —  4;  lapsi  G  5a.  b.  c.  r)  pl.  et  alii  p.  Gl — 4;  occisi  et  alii  G  5a.  b.  c; 
pl.    tamen    F   1    e  corr.;    Fr.    vero    attriti    E   1.  s)  exercitum    E   1.    F  1.    G  1. 

t)  umquam  F  1;  nunmuam  F  2.  5.  G;  nusquam  C  1 ;  u.  tieri  uon  A  5.  6;  non 
deest  A   1?    C.  D;    nim  F  1;    nomine    G  *3.  u)  hac    G  1.    —    tanta  D  1.   F   1. 

G  1.  2.  —  victoria  G  1.  2.  v)  praet.  —  historia  alia  sed  coaeva  manu  suppl.  G  4. 
■w)  ita  A  1.  V  1  ;  intoritu  ccteri.  x)  historiam  A  1.  y)  deest  E  1.  F  1.  G.  I  2. 
z)  Galibaldi  C  '1. 

1)  Ex  Greg.   Tur.  IX,   25.  2)  de  Hispania  Paulus.         3)  Ex  Oreg. 

l.  l.;  Mauricium  Pauhis.  4)  Qui  n.  m.  Paulus.  51  ad  regionem 

ipsam  capcssendam  direxit.  Commotis  ducibus  cum  e.xercitu  illic  abe- 
untibus,  confligunt  pariter;  ed  nostris    valde    caesis  etc.   Greg.  6)  ut 

olim  similis  non  recolatur.     Greg. 


134  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

matrimonium  peterent.  Quos  ille  benigne^  suseipicns, 
Thcudelindam^  suam  filiam  Autliari  se  daturum  promisit. 
Qui  legati  revertentes  cum  haec  Authari  nuntiassent,  ille 
per  semet  ipsum  suam  sponsam  videre  cupiens,  paucis 
secum  sed  expeditis  ex  Langobardis  adhibitis,  unumque  sibi 
fidclissimum  et  quasi  seniorem  secum  duccns,  sine  mora  ad 
Baioariam  perrexit.  Qui  cum  in  conspectum'^  Garibaldi 
regis  iuxta  morem'^  legatorum  introducti  essent,  et  his  qui 
cum  Autliari  ^  quasi  senior  vencrat  post  sakitationem  ^  verba, 
ut  moris  cst,  intuHsset":  Authari,  cum  a  nullo  illius  gentis 
cognosceretur,  ad  regem  Garibaldum  propinquius  •'  accedens 
ait:  ^Dominus  raeus  Authari  rex  rae  proprie  ob  hoc  direxit, 
ut  vestram  fiHam ,  ipsius  sj^onsam ,  quae  nostra  domina 
futura  est,  debeam  conspicere,  ut,  qualis  eius  forma  sit, 
raeo  valeam  domino  certius  nuntiare'.  Cumque  rex  haec 
audiens  fiham  venire  iussisset,  eamque  Authari,  ut  erat 
satis'  eleganti''  forma,  tacito  nutu  contemplatus  esset,  eique' 
satis  per  omnia  complacuisset ,  ait  ad  regem:  'Quia  taiem 
filiae  vestrae  personam'"  cernimus,  ut  eam"  merito  nosti'am 
reginam  fieri  optemus,  si  placet  vestrae  potestati,  de  eius 
manu,  sicut  nobis  postea  factura  est,  vini  pocuhim"  sumere 
praeoptamus'.  Cumque  rexP  id,  ut  fieri  deberet,  annuisset, 
illa,  accepto  vini  poculo,  ei  prius  qui  senior  esse  videbatur 
propinavit.  Deinde  cum  Authari,  quem  suum  esse  sponsum^ 
nesciebat,  porrexisset,  ille,  postquam  bibit  ac  poculum 
redderef,  eius  manu^,  neraine  animadvertente*,  digito  tetigit 
dexteramque  suam"  sibi  a  fronte^  per  nasum  ac"'  faciem 
produxit.  Illa  hoc  suae  nutrici  rubore  perfusa  nuntiavit. 
Cui  nutrix  sua  ait :  'Iste  nisi  ipse''  rex  et  sponsus  tuus  esset, 
te  omnino  tangere  non  auderet.  Sed  interimy  sileamus,  ne 
hoc  patri  tuo  fiat  cognitura.  Re  enira  vera  digna  persona 
est,  quae  tenere  debeat  regnum  et  tuo  sociari  coniugio'.     Erat 


a)  venignem  F  1.  b)  Teudel.  E  1.  F  4.,  G  1.  3,  Teudol.  aliquoties  A  1;  Teodel. 
C  1  hoc  loco  et  plerumque;  Theodel.  A  3.  D.  F  2.  G  2.  5c,  ubi  etiavi  Thiatlint  et 
Thiadlinda.  c)  ita  A   1.  2.  C   1.  D   1.  F  1  ;    conspectu  G,  alii.   —  Ganaldis  F  1. 

d)  more  F  1 ;  moram   G  4.   —    leg.  deest  C  5 ;  Langobardorum  G  5c.  e)  Autari 

hoc  loco  F  1.  f)  salutatione  F  1 ;  salutationis  E  1.  6;  salutationum  C  1.  4b.  F  2 — 4. 
H  1;  post  salutationem  corr.  salutationum  D  1,  et  ita  alii  D;  post  deest  etiam  C  4b. 
G  5b.  H  1.  (;)  intulissent  A  2.  h)  propinquus  A  '3.  i)  deest  C  '1.  k)  elon- 
gati  A  2.  1)  e.  s.  p.  o    c.  des.  C  *1  — 3.   (4—6?).  D.  I  2.  3.         m)  persona  F  1, 

n)   ea  A  2.   3.  F  1.  o)  ei  prius  add.   G  3.  4.  p)  deest  A  5;    ut  id  f.  d.  B  2; 

id  et  f.  d.  A  '3;  id  fieri  debere  a.  C  '1.  1.  4b.  I  1.  Ib;  id  f.  deberet  corr.  ut  id 
fieri  deberet  D  1,  et  ita  alii  D.  H  1 ;  idum  fieri  devere  corr.  ut  idem  fieri  deberet 
F  1;  deberet  deest  A  2  ;  id  dum  fieret  ann.  G  2.  3 ;  id  ut  fleret  ann.  G  1.  5a.  b.  c ; 
fieri  ann.  (id  ut  des.)  B  2.  G  2 ;  id  fieri  ann.  F  5.  I  2.  q)  sponsus  F  1.  r)  red- 
diderat  C   1.  I   1,    corr.    reddidit  D   1,    et   ita  ceteri  D.  F  4.   G   2.  s)  ita  A  1.  2. 

E   1;    manum    ceteri.  t)  nemlnem    D   1.    G  1.     —    animadvertentem    F  1.    G  1. 

u)  sua  F  1.  v)  frontem  F   1.  w)   a  G  1 ;  ad  G   2  x)  deest  A  3.  C  2;  n. 

esset  r.  et  sp.  t.  te  C  1 ;  rex  et  post  suppl.  F   1.  y)  sequentia  usqxie  in  hanc  pa- 

triam  {in  fine  cap.)  des.  G  1  /olio  exciso. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBAEDORUM.     LIB.  IIL  135 

autem  tunc  Authari  iuvenali^  aetate  floridus,  statura  clecens, 
candido  crine  perfusus  et  satis  decorus  aspectu.  Qui  mox, 
a  rege  comeatu  accepto,  iter  patriam''  reversuri  aiTipiunt 
deque  Norieorum*^  finibus  festinanter  abscedunt.  Noricorum 
siquidem  ^  provincia,  quam  Baioariorum  populus  inhabitat", 
habet  ab  oriente'"  Pannoniam,  ab  occidente^  Suaviam,  a 
meridie  ItaHam?,  ab  aquilonis^^  vero  parte  Danuvii*  fluenta. 
Igitur  Authari  cum  iam  prope  Italiae  fines  venisset  secumque 
adhuc  qui  eum  deducebant''  Baioarios  iiaberet,  erexit  se 
quantum  super  equum  cui  praesidebat '  potuit  et  toto  adnisu '" 
securiculam,  qua  "  manu  gestabat,  in  arborem  quae  proximior 
aderat  fixit  eamque  fixam  reliquit,  *adiciens  haec  insuper-p.  no. 
verbiso;  'TalemP  Authari  feritam  facerefi  solet'.  Cumque 
haec  dixisset,  tunc  intellexerunt  Baioarii  qui  cum  eo  comita- 
bantur,  eum  ipsum  regem  Authari  esse.  Denique  post 
aliquod'"  tempus,  cum  propter  Francorum  adventum  per- 
tobatio  Garibaldo  regi  advenisset,  Theudehnda,  eius  filia*, 
cum  suo  germano  nomine  Gundoald^  ad  ItaUam"  confugiit^ 
seque^  adventare  Authari  suo^  sponso  nuntiavit'.  Cui  statim 
ille  obviam  cum  magno  apparatu  nuptias  celebraturus  y  in 
campum^  Sardis,  qui  super  Veronam^  est,  occurrens, 
eandem''  cunctis  laetantibus  in  coniugium  Idus  Maias<=  accepit.  589? 
Erat  autem  tunc  ibi  inter  ceteros  Langobardorum  duces  ^^'-  ^^- 
Agilulf*'  dux  Taurinensium  civitatis.  Quo  in  loco  cum 
perturbato  aere  hgnum  quoddam,  quod  in  regiis^  septis^ 
situm  erat,  cum  magno  tonitruorum  fragore  vi  fuhninis  ietum 
fuisset,  habebat  tunc  Agikilf  quendam  de  suis  aruspicem 
puerum,   qui   per    artera   diabolicam,   quid   futurura   porten- 

a)  ita    A   1.  2.    C  '1.   1.      G  2.   3.    4;    iubenali    F   1;    iuveni    A  3;     iuvenili    ceteri. 

b)  patria  F  1.  c)  indeque  (>  2.  5.  —  Nuric.  G  2.  3.  4,  et  ita  poslea.  d)  qui- 
dem  F.  G.  e)  iuhabitant  F  1.  G  3.  4;  nunc  inhabitat  D  4;  nunc  habitat  D  3; 
non  habitat  D  2;  inhabitabat  C  1.  2.  —  habent  F  1.  f)  orientem  —  occidentem 
r  1;  ad  orientem  A  3.  g)  Italia  P  1.  h)  aquiloni  F  1;  aquilone  A  1.  G2  — 4. 
12  {ileest  parte) ;  a^iuilonali  Fl  e  corr.  G*5;  aquilonari  G  5a.  b.  c.  i)  ita  A  1.  2. 
Dl;  Danubii  C.  D2.  3.F.  G.  k)  quod  Baioaria  nunc  asit  (?)  provintia  add.Gr'5. 
1)  residebat  A  '3.  m)  adnisum  F  1.  n)  ita  A  1.  B  2.  D  1.  F  1.  4.  G  3.  4; 
quam  ceteri.  o)  verbas  C  1;  verba  A  5.  B  la.  F  2.  I  1;  verba  dicens  G  5b ; 
verba  verbis  G  5c.  p)  Tale  F  1.  q)  faccret  F  1.  r)  aliquid  A  2;  aliiiuo  F  1. 
s)  filiam  F  1.  t)  Gundoalt  D  1;  («undoalto  D  2;  Gundoaldo  D  3;  Gunduald 
A  "3.  3.  B  2.  E  1.  F  1.  4.  G  4.  5;  Gunduuald  G2;  Guldoald  in/ra  semel  G  2;  Gai- 
doald  L  1.  u)  Italia  F  1.  v)  i«a  A  2.  D  1.  F  1 ;  confugit  A  1.  C  1,  alii; 
■confugiunt  F  4.  G  2.  3.  4.  w)  usque  C  *1;  usque  eamque  C  1.  x)  deest 
A  3.  C.  D.  y)  celebratus  corr.  alia  manu  celebraturus  A  1.  D  1;  celebratur  F  1; 
celebraturum  E  1 ;  ad  n.  celebrandura  F  4.  (j  2.  3.  4.  '5.  5a.  I  1 ;  ad  n.  celebran- 
das  (i  5b.  c.         z)  campis  A  3.         a)  Verona  E  1.  F  4.   (i  2.  3.  4.         b)  eadem  F  1. 

c)  Martias  corr.  Maias  E  1;  Mar.  G  3.  4.  d)  Agilulft  A  2;  AgUolf  A  3.  G  5c  ; 
Agilulfus  D   2.  8,  alii.  —  Taurinacium  D  3.  e)   regis   G  2.  3.  4. 

1)  Cf.  Fredeg.  c.  34.  BE.  2)  in  regiis  septis  =  dans  le  clos  dii 
Toi;  in  clusura  de  ipso  rege  code.t:  L   1.     BE. 


136  PAULl  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

derent^  ictus  fulminum,  intellegebat.  Qui  secrete,  cum  Agilulf 
ad  rcquisita  iiaturae  resideret,  eidem  dixit :  'Mulier  ista,  quac 
modo  regi  nostro  nupsit,  tua  non  post  multum  tenipus  coniux 
futura  est'.  Quod  ille  audiens,  caput  se  eius  amputaturura, 
si  liac  de  re  amplius  aliquid  diceret,  connninatus  est.  Cui 
ille:  'Ego  quidem''',  inquid,  'occidi  possum<=;  nam  certe  ad 
hoc  ista  in  lianc  patriam  femina^  venit,  ut  tuis  debeat 
nuptiis  copulari'.  Quod  ita  quoque  post  factum  est.  Hoc ' 
tempore,  quam  ob*'  causam  incertum  esf,  AnsulSj  cognatus 
regis  Authari,  aput  Veronam  est  interfectus. 
(30)  31.     Hac  etiam  tempestate''  Grippo'--,  legatus'*  Childe- 

590.  perti  regis  Francorum,  cum  Constantinopolim '  remeasset 
et""  eidem  regi  suo,  quomodo  honorifice  ab  imperatore 
Mauricio  susceptus  fuisset,  nuntiasset,  et"  quia  iniurias,  quas 
aput  Cartaginera  perpessus  fuerat,  imperator  ad  vokmtatem 
Childeperti  regis  ultum"  iri  promisisset:  Childepertus  p  con- 
festim  iterato  in  Italiara  exercitura  Francorum  cum  viginti 
ducibus  ad  debellandam  Langobardorura  gentem  direxit. 
E  quibus  ducibus  Auduaklus  i  et  Olo''  et  Cedinus  eminentiores 
fuerunt.  Sed  Olo  cum  importune  ad  Bilitionis  *  castrum 
accessisset,  iaculo  sub  maniilla  sauciatus  cecidit  et  raortuus 
est.  Reliqui  vero  Franci  cum  egressi  fuissent'  ad  praedan- 
dum,  a  Langobardis  inruentibus  passim  per  loca  singula 
'p- m-prosternebantur.  At  *vero  Auduaklus  et  sex  duces  Fran- 
corum  ad  Mediolanensium  urbem  advenientes,  ibi  eminus 
in  campestribus  castra  posuerunt.  Quo  loco  ad  eos  impera- 
toris  legati  venerunt,  nuntiantes,  adesse  exercitura  in  solatio 
eorum,  dicentesque  quia:  'Post  triduum  cura  eisdem  veniemus. 
Et  hoc  vobis  erit  signum:  cum  videritis  viUae  huius,  quae" 

a)  portenderet  C   1.  F   1.   G  2.   3.  b)  deest  A  2.  c)  sed  fata  nequeunt  immu- 

tari  add.  ed.  pr.  Lind.  et  sequentes.         d)  feminam  A   1.  F  1;  deest  A   2.  e)  hoc 

F  1.  G  1.  2.  3;  hob  corr.  ob.  G  2  ;  G  1  ira  nianj.  corrector  add.:  r.  vel  quando  ob 
lia  (cetera  abscisa).  f)  deest  A  2.   3.   C   1.  D  1.  F   1.     .    g)  Ansulf  A  2;  Ansulfus 

I  3;    Insulfus  I   2;    Insul    e   corr.  F   1,    et  ita    F   2  —  5.    G.  h)  tempestatem  F  1. 

i)  Gripho  G  5c;  Grippho  (i  '5.  I  1.  k)  legatos  A  1.  2.  D  1.  E  1.  F  1.  G  1.  3. 
1)  a  Constantinopolim  C  '1.  E  1;  de  Co(n)stanLinopoli  A  '3.  3;  a  Constantinopoli 
D   1    e  corr.  F  5.   G  5a.  H  1.  m)  deest    F.  G.  n)  nunciassetque  q.  A  3;  et 

quam    i.  a.  F  I ;    et    quas  i.   a.  G  1  —  4;    eas    i.   q.    G  5a.  b.  c.  o)  ultu  A  2.  3. 

B  2.  C  1.  D  1.  F  1.  G  1  ;  ultui  repr.  G  3;  ulciri  A  *2;  uleisciri  El;  ulcisci  A  "3. 
G  2.  5b.  c.  p)  Childepertum  F   1;    Childepert  G  1.  q)  Audoaldus  D  2.   G  2, 

alii,  et  postea  G  1;  Audoaldi  Cl;  Addoaldus  Fl  {corr.  Ald.,  et  ita  postea).  G  1.  3  ; 
'Andoaldus  A  '3.   3;  Adualdus  G  5c;    Adoaldus  infra  A  2.  r)  Odo  lioc  loco  H  1; 

Halo  F  5;    Holo  C  2;    Seddolo  F  1.  s)  Vilitionis  E   1;    Bilicionis  A  '2.  5.  B   2. 

C    1.   D   1.   F   1.   G   1.  3.   5b.  t)   deest  A   3.  u)   qui  A   2. 

1)  Haec  fortasse  ex  Secundo,  qui  efiam  diem  nuptiarum  indicasse  videtur. 

2)  ExOreg.  X,  2,  3;  quomodo — fuisset  et  posiea  iterato ;  Francorum ; 
E  quibus  —  fuerunt  Paulus  adjecil.  —  De  hac  expeditione  cf,  epist. 
ud  Childebertum  regem  datam  Bouq.   IV,  p.   86. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IIL  137 

in  monte  sita  est,  domus'*  incendio  concremari  et  fumum 
incendii  ad  caelos  usque  sustolli,  noveritis,  nos  cum  exer- 
citu'',  quem  pollicemur,  adventare'.  Sed  expectantes'' Fran- 
corum  duces,  diebus  sex  iuxta  placitum,  nullum  ex  his,  qui- 
bus''-'  legati  imperatoris  promiserant,  venisse'',  contemplati 
sunt.  Cedinus  autem  cum*'  tredecim  ducibus  laevams 
Italiae  ingressus,  quinque  castella  cepit,  a  quibus  etiam 
sacramenta  exegit''.  Pervenit^  etiam'  exercitus  Francorum 
usque  Veronam,  et  deposuerunt  castra  plurima  per  pacem 
post  sacramenta  data,  quae''  se  eis  crediderant  nullum  ab 
eis  dolum  existimantes.  Nomina  autem  castrorum  quae^ 
diruerunt  in  territorio  Tridentino  ista  sunt:  Tesana^^  Ma- 
letum,  Sermiana'",  Appianum ",  Fagitana»,  CimbraP-*,  Vi- 
tianum'!,  Bremtonicum  ■■,  Volaenes^-^,  Ennemase',  et  duo  in 
Alsuca"*  et  unum  in  Verona.  Haec  omnia  castra  cum  diruta 
essent  a  Francis,  cives  universi  ab  eis  ducti  sunt  captivi. 
Pro  Ferruge^  vero  casti'o,  intercedentibus  episcopis  Ingenuino 
de  Savione^  et  Agnello^  de  Tridento^,  data  est  redemptio, 
per  capud  uniuscuiusque  viri^  solidus  mius  usque  ad  solidos 
sexcentos.  Interea  Francorum  exercitum'',  cum  esset  tempus 
aestivum,  propter'  inconsueti'^  aeris  incommoditatem  desen- 
teriae'^  morbus  graviter  exagitare   coepit,  quo  rnorbo  plures 

a)  domos  A  2.  F  1.   (!  1.   2.         b)   exercitum   queFl.  c)  expectatis   G.         d)  qui- 

bus  corr.  quos  G  2.  D  1,  e<  ita  ceteri  D.  —  legatis  F.  e)  venisset  F  1;  venire  G  2. 
f)  deest  A  3.  g)  leva  A  *2.  h)   exigit  A  '2.   G  3;  exiit  E  1.  i)  per  peni- 

tentiam  C  *1?  1.  2.  D  1?  (p.  e.  e  corr.)  I  1;  inde  fecil  ed.  Lind.:  Per  Plaeentiam 
vero  etc.  k)  qui  A  *2.  G  1.  3  ;    quis    A  5;    quibus    F  5.   I  1 ;    pro  quibus  G  5; 

gentes  que  se  e.  c.  peremptae  sunt  c  corr.  F  1,  et  ita  F  2.  3.  4;  post  existimantes 
corr.  add.  perempti  sunt  G  1.    —  tradiderant  G  5.  1)  corr.  add.  Fl;  quas  Gl — 4. 

m)  Semiana  C  1.  I  1 ;  Semiama  corr.  Sermiana  D  1;  Semina  G  3;  Sermia  D  2; 
Sermusaua  F  1;  Sermosana  F  2;  Sermisana  F  4;  Terminiana  F  '2;  Ana  F  5. 
n)  Apianuni    F.   G;    Apipanu  B   3.  o)  Fagitanum    1   1;    Fagitanam  C  '1.   1.  D; 

Fragitana  F  5;  Fatitana  H   1;  Stigitana  G  5.  p)  Chimbra  E  1;  Cibra  G  1.  2.  5a; 

Cybra  A  *2.  G  .'ib ;  Umbra  C   1,  D;  Umbria  I   1.  q)  Pritianum  E  1;  Britianum 

vel  Bricianum  P.   G;    Varianum  I  3.  r)  Brentonicum    A  2.   3.  5.   G  1.   3.   4.   5; 

Bremtunieum  I  1;  Brottonicum   G  2;    Bretonicum  E   1.  F  5.  s)   Volannes  E   1; 

Volaernes  B  2.  3  ;  Volones  D2;  Volanes  13;  Valenes  F  "2  ;  Balaenes  Fl;  Belones 
G  1.  2.  5a;    Bellones  G   5b;    Bellunis  G  3.  4.  t)  Enne.  mase  F   1;    Ernemase 

B   2.   3;  Ennemasem  A  5;  Ennemansem  A  6;  Ennemare  A  *3.  u)  Alsucao  A  3; 

Alsulca  H  1.  v)  Ferrage    A  3;    Feruge    F  5;    Femigero    B  2;    Femugero  B  3. 

w)  Sabione  A  5.  6.  F.  G;  Saviane  B  2  ;  Savionce  A  2  ;  Samone  A  3.  x)  AgneIIiA3. 
y)   Tridente  D   1;  dcc  ridento  C   1;  Tridentino  A  4.  D  2.   3.   5.   II.  z)  viriscorr. 

viri  A   2.  F   1.  a)  exercitus  A  '2.  5.  6.  B  2.   F.   G  ;  exercitu  A  4.  b)  iccon- 

suetis  F   1.  G   1.   3.  4.  c)  dissent.  A  3.  D   2.  5.    G  5.    H  1;  disint.  D  3.  F  4.  — 

morbis  corr.  morbus  F  1.  G  1;  morUos  G  3;  morbo  A  5.  G  5a.  b ;  morbis  agitari 
coeperunt  I   1 ;  eos  ag.  G  2. 

1)   q.  1.  i.   pr.  Fatilus.  2)  Sequentia  Secundus  suppcditasse  videtur. 

Cont.  Prosp.  de  interfecto  tantum  Ollone  diice  ^apucl  Tiliyonam  castruvi 
refert.  3)  2'esino;  Malk  nel  Val  di  Sole.  4)  Ctmlra.  5)  Volano. 

6)  Valsufjana.  Cf.  de  his  et  aliis  Cluver,  Ital.  ant.  I,  15;  v.  Hor- 
mayr,  Werhe  1,  103;  Asquino,  Del  Forogiulio  dei  Caiivi  (Verona 
1827.  4J.  BE,  7)  Fx  Greg.  X,  3. 


138  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

ex  eis  interierunt.  Qiiid  plura?  Cura  per  tres  menses 
Francorum  exercitus^  Italiam  pervagaret*'  nihilque  pro- 
liceret*^  neque  se  de  inimicis  ulcisci  posset,  eo  quod  se  in 
locis  firmissimis*^  contulissent,  neque  regem  attingere^-i 
valeret,  de  quo  ultio  fieret,  qui  se  intra  Ticinensem'"  munierat 
urbem,  ut  diximus,  infirmatus  aeris  intemperantia  ac  fame 
constrictus  exercitus  redire  ad  propria  destinavit.  Qui  rever- 
•p.  112.  tentes  ads  patriam,  in  tantum  famis  penuriam''  perpessi'sunt, 
ut  prius  vestimenta  propria,  insuper  etiam  et  arma  ad  coe- 
mendum'  victum  praeberent,  quam  ad  genitale''  solum 
pertingerent. 

(31)  32.  Circa  haec  tempora  putatur  esse '  factum ,  quod 
de  Authari'"  rege  refertur.  Fama  est  enim,  tunc  eundem 
regem  per  Spoletium"  Beneventum  pervenisse  eandemque 
regionem "  cepisse  et  usque  etiam  Regiam  p,  extremam  Italiae 
civitatem  vicinam  i  SiciHae,  perambulasse  ^ ;  et  quia  ibideni 
intra  maris  undas  columna  quaedam  esse  posita^  dicitur, 
usque  ad  eam*^  equo  sedens  accessisse  eamque  de  hastae" 
suae  cuspide  tetigisse,  dicens:  'Usque  hic^'  erunt  Langobar- 
dorum  fines'.  Quae  columna  usque  hodie  dicitur  persistere 
et^''  cokimna  Authari  appellari  *. 

(32)  33.  Fuit  autem  primus  Langobardorum  dux  in  Bene- 
vento  nomine  Zotto  ^,  qui  in  ea  principatus  est  per  curri- 
culai'  viginti  annorum^. 

(33)  34^.  Interea^  Authari  rex  legationem  verbis  pacificis 
ad  Gunthramnum  regem  Francorum,  patruum  scilicet  Chil- 
deperti  regis^,  direxit''.   A  quo  legati  idem  iocunde  suscepti  •=, 

a)   exercituin    Italia  F   1.  b)   pervageretur    C   1.  H   1.  3;    praevagaret  corr.  prae- 

vagaretur  G  3.  c)  proficere  F   1.  d)   fortissimis  F.   G.  e)  adtingeret  F  1. 

f)  Ticitieuse  A  2.  4.  F  1.  G  1.  3  ;  Ticinensem  corr.  Ticinense  E  1 ;  T.  u.  B  2.  — 
munierant    F   1.   G  1.  3;    intra  T.  u.   erat  A  5.  6.  g)  deest  F   1.   5.    G   1.   3.  4 ; 

in  G  5;  ad  p.  des.  G  2.  h)  decst  II.  i)  emendum  A  3;    eomedendum  A  *3. 

B  2.  C.  D.  E  1.  G  2.  H  1.  I  1.  k)  genitalem    A  3.  G  1.  3.  4.  —    pertingeret 

F  1.   G  1.       1)  esset  F   1.       m)  Athari  F  1;  Theoderi  G  5e.       n)  Spoletiuum  A '3. 

0)  regione  cepisset  F  1.  p)  Regia  F  1.  G  1.  2.  3;  Regium  A  3.  4.  5.  D  3. 
F  5.  G  5a.  b.  q)  viincam  A  1.  2?  B  2.  3.  F  1.  G  1.  3;  viam  A  '3;  vincam  E  1; 
vicinam  in  loco  raso  D  1  ;  ui  in  cap  G  2  ;  ut  in  carapo  C  1  ;  ut  ui  in  eam  campo 
C  2;  in  campo  I  1;  contra  campos  G  5a.  b.  c.  r)  perambulasset  F  1.  s)  po- 
sitam  A  4.  E  1.  F  1 ;  columnam  q.  e.  positam  G  1.  4,  corr.  columna  q.  e.  posita  G  2.  3. 
t)  eum  A  3.  u)  asta  (hasta)  sua  t.  F.  G.  v)  huc  A  '3.  w)  ad  corr.  ac  F  1. 
x)  Otto  A  3;  Zoto  II.  y)  curriculam  F  1.  4.  G  1.  2;  curriculum  G  5;  per 
annos  XX  F  5.  z)  hoc  caput  praecedenti  adjungnnt  A  2.  II;  deest  H  2. 
a)  Childeperto  regi  F  1.  G  i— 4.  b)  direxerat  C  1.  D  1.  c)  susceptis  F  1. 
G   1.  3;  suscepti  sunt  F  5.   G  5;  suscepta  D   1. 

1)  capere  Greg.  2)  Narratio  certe  j^ojmlaris :  cf.  Pabst,  Forschun- 
gen  II,  p.  453  n.  1;  Hirsch,  Herz.  Benevent  p.  5  n,  3)  Nullus  in 
Paulo  nostro  locus  occurrit,  qui  gravius  Uteratis  viris  negotium  dederit, 
quam  praesentis  capituli;  ex  eo  enim  investigantes  initium  Beneventani 
ducatus  in  diversas  quique  sentenfias  abierunt,  BI.  4)  Ex  Greg. 
Tur.  X,  3;  patruum  s.  Ch.  r.;   ex  fratre ;  ut  —  firmaretur  Paulus. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  139 

sed  acl  Childepertum,  qui  ei*  nepus  ex  fratre  erat,  directi 
sunt;  ut  per  eius  notum''  pax  cum  gente  Langobardorum 
firmaretur.  Eratautem'^  Gunthramnus  iste,  de  quo  diximus, 
rex  pacificus  et  omni  bonitate  conspicuus.  Cuius  unum 
factum  satis  aramirabile  libef  nos  huic  nostrae  historiae 
breviter  inserere,  praesertim  cum  hoc  Fi-ancorum  historia^ 
noverimus  minime  contineri.  Is '  cum  venatum  quodam  ^ 
tempore  in  silvam  isset,  et^^,  ut  adsolet  fieri,  hac  illacque^' 
discurrentibus  sociis,  ipse  cum  uno  fidelissimo  tantum*  suo 
remansisset,  gravissimo  somno  depressus,  caput  in  genibus 
eiusdem  fidelis  sui  rechnans ,  obdorraivit.  De  cuius  ore 
parvum  aniraal  in  raodum  reptihs  egressum '%  tenuem  rividum, 
qui  propter'  discurrebat,  ut  transire  possif",  sata^ere  coepit. 
Tunc  isdem  in  cuius  gremio  quiescebat  spatham  suam 
vagina"  exemptam  super  eundera  rivulum  posuit;  super 
quam  illudo  reptile,  de  quoP  diximus,  ad  partem  aHara  trans- 
meavit.  Quod  cum  non  longe  exinde  in  quoddami  foraraen 
montis  ingressum''  fuisset,  et  post  ahquantum  spatii  regres- 
sura  ^  super  eandem  spatham  praefatum  i-ivulum  transmeasset, 
rursum  *in  os  Gunthramni^,  de  quo  exierat,  introivit.  Gun-'p.  ii3. 
thramnus  post  haec  de  sorano  expergefactus,  mirificam  *  se 
visionem  vidisse  narravit.  Retuht  enira,  paruisse"  sibi  in 
somnis,  quod  fluviirai  qucndam  per^'  pontem  ferreum  transisset 
et  sub  montem  quoddam^^'  introisset,  ubi  multos'^  auri  pondus 
aspexisset.  Is^  vero^  in  cuius  gremio  caput  tenuerat,  cum 
dormisset,  quid  de  eo  viderat,  ei  per  ordinem  retuht.  Quid 
plura?    Effossus  est^   locus  ille,   et   inaestimabiles   thesauri, 

a)  eius  G5.  H  1.  I  1.  b)  ila  pro  luitum  A  1.  "2.  2.  4.  5.  B  3.  D  1.  F  1.  G  1—4; 
noti    B   2;     nutu    E   1;     natum    G  5a.  c)  deest    D   2.  3.  d)  licet  et  A  3. 

e)  hi(y)storiam  A  3.  G  4;  histori.r»  C  1.  2;  in  F.  historia  c  corr.  D  1.  F  1, 
et    ita    D   2.  H  1.  3.  f)   quoddam    A   1.   2.    B   2.    F   1.    G   1;     quod    G  3;    con- 

dam  E   1.  g)  et  deest  A  5.  H  1  ;    et  adsolet    corr.  et  ut  solet  A  2;    adsole  F  1; 

solet  C.  D.  G.  H  1.  I  1.  h)  hac  deest  A  3;  illaque  G3;  illac  D2;  huc  illucque 
A  'Z.  B  3.  G  2.  5.  i)  tamen  A  1.   2.  3.  B   2.  F.  G,    corr.    tantum    F  1  ;  t.  s.  r. 

g.  des.  E   1.  k)   egressus    F  1.  2.  G  1.  3.  4.  1)  ita    A  2.  '3.    B   2.  3.   C.  D. 

F  1.  H  3;  prope  A  1.  '2.  "4.  E  1.  F  4.  G  1.  3.  4.  5a.  b ;  pro  pedes  illius  d.  G  2; 
pontem  A  4.  m)  possint  F  1.  n)  vaginam    C   1,    corr.    vagina  G  3;    vagin§ 

G  2.   —  exeeptam  C  *1.  o)  illum  F   1;    illan  corr.    illud  C   1.  p)  quod  A   1. 

F  1  ;  r.  quod  d.  G  6a.  q)  quodam  A  2.  r)  ingressus  F  1.  4.  G  1.  2.  3.  —  re- 
gressus  F  1.  G  1.  3.  4.  s)  Gunt(h)ramni.s  F  1.  G  1.  3.  4.  t)  mirifica  F  1.  G  1. 
u)  apparui.sse  A2V  Cl;  paruisse  corr.  aparuisso  (t  3.  v)  per  —  quoddam  des.  A  3. 
w)  ita  A  1.  "2.  4.  B  2  3.  C  '1.  D  1.  F  1.  2.  G  1.  3.  4;  montem  quodam  G  2; 
montp  quodam  A  5.  D  1  e  corr.  2.  S.  5.  G  2  e  corr.  H  1 ;  monto  oondam  E  1  ; 
montera  quendara  Cl.  G  5.  I  1  ;  q.  deest  F  5.  .x)  ita  A  1.  2.  B  2.  3.  C  2.  E  1 ; 
multo  A  '^;  multus  C  1;  multum  A  '3.  3.  4.  5.  5b.  F  5.  G  5;  multa  F  1.  G  1  ; 
multos  pondus  corr.  multa  pondora  D  1,  et  ita  ceteri  D.  G  2.  I  1;  pondos  E  1. 
F  la;  u.  m  a.  p.  a.  des.  A  '4.  y)  Is  —  dormissot  des.  C  *1;  Ipse  voro  —  dor- 
misset  post  suppl.  D  1;  Ipse  D  2.  5.  H  1.  3;  Qui  autem  praefatara  reptilem  viderat 
ei  cuncta  in  ordinc  retulit  C  2.  z)  deest  F.  G   1.   3.  4;    est  eff.  e  corr.   G   3;  est 

fossus   G  2. 

1)  Cf.  Grimm,  Sagen  I,  Nr.  247.  249;  II,  456;  MiHler,  Mylli.  p.  181. 
187.     BE. 


140  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III. 

qui  ibidem  antiquitus  positi  fuerant,  sunt  reperti.  De  quo 
auro  ipse  rex  postraodum  cyborium''»  solidum  mirae  magni- 
tudinis  ct  niagni  ponderis  fecit,  multisque  illud  preciosissimis 
gcnunis  decoratum  ad  sepulchrum  Domini  Hierosolimam 
transmittere  voluit.  Sed  cum  minime  potuisset,  eodem'' 
supra  corpus  beati  ]\Iarcelli  martyris,  quod  in  civitate  Caval- 
lono'^!  sepultum  est,  ubi  sedes  regni  illius  erat,  poni  fecit; 
et  est  ibi  usque  in  praesentem  diem,  Nec  est  usquam  ullum 
opus  ex  auro  effectum,  quod  ei  valeat  conparari.  Sed  nos, 
his  breviter  quae  relatu*^  digna  erant  contactis,  ad  historiam® 
revertamur. 
(34)  35.     Interim     dum    legati    Authari    regis    in    Francia' 

590.  morarentur,  rex  Autharis  aput  Ticinum  Nonas  Septembris, 
'  veneno,  ut  tradunt,  accepto,  moritur,  postquara  sex  -  regna- 
verat  annos.  Statinique  a''  Langobardis  legatio'  ad  Chil- 
depertum  regem  Francorum  missa  est^,  quae  Authari  regis 
mortem'^  eidem  nuntiaret'  et  pacem  ab  eo  expeteref".  Quod 
ille  audiens,  legatos  "  quidem  suscepit,  pacem  vero  in  posterum 
se  daturum  proraisit".  Qui  tamen  praefatos  legatos  post 
aliquod  dies,  promissaP  pace,  absolvit.  Regina  vero  Theu- 
delinda  quia^  satis  placebat  Langobardis^  permiserunt  eam 
in  regia  consistere  dignitatem  "■,  suadentes  ei,  ut  sibi  quem 
ipsa*  voluisset  ex  omnibus'^  Langobardis  virum  eligeret, 
talem  scilicet  qui  regnum  regere"  utiliter  possit.  Illa  vero 
consilium  "  cum  prudentibus  habens,  Agilidfumw  ducem  Tauri- 
natium^  et  sibi  virum  et  Langobardorum  genti  regem  elegit. 
Erat  enim  isdem  vir  strenuus  et  beUicosus  et  tam  forma^ 
quam  animo  ad  regni  gubernacula  coaptatus.  Cui^  statim 
regina'"*  ad  se  venire  mandavit,  ipsaque''  ei  obviam  ad 
Laumellum^     oppidum     properavit.       Q,ui<^     cum  ad''    eam 

a)   cy(i)burium    A  2.  4.  5.  B  2.  E   1.   F   1;    cybarium  G  1.  b)  ita  A   1.  2.  E   1. 

F  1.  G  1;  eodem  transmittei'e  D  3.  5;  eodemque  E  1;  eadem  A  '2.  G3;  eundem 
B  2.   3.   C  1.   2.  D  2.  F  1   e  corr.  2.  I  1 ;    eum  H  1;  idem  A  5.  Dl   e  corr.  F  5.   0  5. 

c)  Cavalonno  A  3.  5.  E  1  ;  Cavallonio  H  1;  Cavolonno  E  1;  Cavalonis  G  5c;  Ca- 
vellono  C  1;  Cavellano  C2;  Cavellonio  corr.  Cavillono  D  1,  et  ita  D  3;  Cavillona 
D  2;  Caballonno  A  '2.  F  1.  G  1.  2  {corr.  Caballono) ;  Caballono  A  2.  G  3;  Ca- 
balomno  F  4;    CabaUano  F  5;    Cabillono  B  2;    Cabillonis    G  5a;    Avalonno  A  '3. 

d)  relatum  A  '4.  E  1.  F  1.  G  1.  3.  4.  e)  bistoria  F  1.  f)  Franeiam  A  5. 
F  1.  H  1.  g)  deest  G  5.  h)  ad  F  1.  —  Statimque  —  absolvit  des.  A  '4. 
i)  legatione  A  2.  k)  morte  G  1.  3.  4.  1)  ei  denuntiaret  B  3.  D  2.  F.  G; 
ei  denuntiarent  G  5a ;  m.  adnuntiarent  G  5b.  m)  expeterent  E  1.  F.  G. 
n)  legato  A  2.  o)  permisit  A  2.  p)  promissam  pacem  absolvunt  F  1 ;  dis- 
solvit  A  2.  q)  Reginam  —  Theudelindam  D  2.  —  qui  corr.  quae  D  1,  et  ita 
ceteri  D.  C  1.  H  1.  r)  ita  A  1.  2.  E  1  ;  regiam  c.  dignitatem  B2.  F  1.  G  1.  4; 
regiam  c.  dignitate  G3;  regia  c.  dignitate  C.  D.  G  2.  II,  alii.  —  consisterem  F  1. 
s)  deest  C.  D.  t)  deest  A  2.  u)  ut.  r.  A  "3.  v)  consilio  F  1.  G  1.  3.  5a ; 
consilia  G  5b.  w)  Agiulifum  F  1.  x)  Taurinatum  F  1.  y)  formam  F  1. 
z)  Quem  A  5.  C.  D.  Hl.  a)  reginam  F  1.  b)  ipsaque  —  properavit  des.  G  3.  4. 
c)  Quia  A  2.         d)  deest  C   1.  I  2,  iioii  add.  G  4. 

1)  Chdlon-sur-Saone.  2)  septem    Or.;  ann.   6,  mens.   6.  Cont.  Prosp. 

3)  Cf.  Greg.  Tur.  X,  3,  cujus  verba  Paulus  liberius  reddidit.     4)  Lumello. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  III.  141 

*vemsset,   ipsa    sibi    post   aliquod^   verba  vinum    propinaris^o-^^^ 
fecit.    Quae ''  cum  prior  bibisset,  residuum  Agilulfo  ^  ad  biben-  ^* 
dum  tribuit.    Is  cum  reginae,  accepto  poculo,  manum  hono- 
rabiliter  osculatus  «*   esset,  regina^  cum  rubore  subridens,  non 
deberi^  sibi  manum  osculari,  ait,  quem?  osculum'*  ad  os  iun- 
gere  oporteret'.     Moxque   eum  ad   suum  basium  erigens,    ei 
de  suis  nuptiis  dequc  regni  dignitate  aperuiti.     Quid  plura? 
Celebrantm-  cum  magna  laeticia  nuptiae ;  suscepit  Agilulf,  qui 
fuerat  cognatus  regis  Authari,  incoante  ^  iam  mense  Novembrio  nov. 
regiam  dignitatem.     Sed  tamen,   congregatis   in  unum   Lan- 
gobardis;   postea   mense  Maio'  ab  omnibus  in  regnum  fiput^j^^^.- 
Mediolanum   levatus  est. 

FINIT-  LIBER  TERTIUS. 


INCIPIUNT"  CAPITULA  LIBRP  QUARTI. 

1.  Quod  AgilulfP  rex  pro  captivis  legatos  in  Francia'1  misit. 

2.  De  siccitate'"  quae  eodem  anno  fuit,  et  de  locustis. 

3.  Quod  rex  Agihxlf  Mimulphum*  occidit,  et  de  rebellatione 
(raidilulti'  et  Ulphari". 

4.  De   peste  aput  Ravennam,   et  de   bello  Childeperti   cum 
liHo  Hilperici^,  et"'  de  portentis. 

5.  Quod  codicem  dialocum^  beatus  Gregorivis  Theudelindae 
reginae  direxit. 

6.  De  bonis  actibus  eiusdem  TheudeHndae  reginae. 

a)  ita  A  3.  C  1;  aliquid  A  "4;  aliqua  A '3.  4.  5.  B  la.  2.  F.  G.  I  1.  3;  aliquanta 
1  2;    aliquot    ceteri.  b)  Qui    G  1.  3.  4.  c)  Agiulfo    F  1.  (1)   obso.    A   1. 

e)   reginam  F  1.         f)  debere  C  1.  D  3.   G  5.  Hl.    —    manus  A  3.  g)  que  F   1. 

G   1.   3;  o.  atque  G  2.  4.  h)  .sibi  add.  C  4b.   5.  G  2.   5.  i)  oportere   G  1.   2. 

3.  4.  C;  sed  osculum  ad  os  (sed  os  G  5b)  sibi  iniungere  oportere  G  5a.  b.  c. 
k)  incoantem  F  1.  1)  Madio  F   1.  m)  ita  A  1.  3.  4.    D   1.  3.  F   1.    Expliclt 

A  2.  G  1.  4,  alii;    des.  G  3.  4.  n)  in  quarti  libri  indice  codices  tantum  non  omnes 

conveniunt;  deest  A  '2.  B  la.  E  4.  G  5b.  12;  in  A  'i  desunt  argumenta  capitum  3. 
»;.  7.  U  — 13.  23—25.  27.  28.  30  —  35.  39—48;  uUimorum  loco  legiiur :  De  bello  quod 
fecit  Rothari  rex  cum  Romanis.  De  morte  Rothari  rex  et  eius  sepulchrum  tiui 
in  ecclesia  sancti    lohannis    situm  est.  o)  liber  F   1.  p)  Agiulf  F   1    const.; 

Agillulf  D  1;  Agilulfus  D  3.  I  1,  alii.  q)  Franciam  A  4.  5.  G.  D  4.  F  5.  G  1.  5a. 
H   1.   I   1.  r)  siccitatem  F   1.  s)  ita  A   1;    Mimulfu  F   1;    Mimulfum  plerique, 

corr.  Minulfum  G  2.  t)  ita  A  1.  F  1.  G  1.  3;  Gaudulfi  A  4.  6.  B  2.  0  1.  D  1.  2. 
E  1.  H  1;  Gaidulfi  A  3.  5.  C  "1  ?  D  3.  F  4.  G  5a.  I  1,  et  in/ra  c.  3.  omne.<!. 
u)  Uulfari  G  2;  Alphari  vel  Alfari  plerique  C  et  D  H  1;  Aufari  D  2.  v)  Hel- 
perici  G  1.  2 ;  Chilp.  A  3.  B  2.  D  2.  E  1;  Chilpeperici  G  3;  Upcr.  A  5.  6. 
w)  et  d.  p.  des.  C.  D.  H  1.         x)  ita  A  1.  E  1.  Fl;  dialogorumD;  dialogum  ceteri. 

1)  Haec  an  verae  historiae  roiiveniant,  duhitan  potest.  Brevis  Ori(/ini.s 
nnrratio  indicare  videtur,  Agilulfum  vi  coronam  appetisse  eamque, 
Theodelinda  sihi  conjugio  copulata,  adeptum  esse.  Oui  rei  etiam  tem- 
pora  a  Paiilo  relata  conveninnt,  Neque  Prosperi  continuator  aliud  in- 
nuere  videtur. 


142  PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

7.  Quod  Tassilo  ab**  Hildeperto'^  Francorum  rege'^  rex 
ordinatus  est. 

8.  Quod  Romanus  pati-icius  civitates  quas  Langobardi*^ 
tenebant  invasit*;  et  quia  rex  Agilulf  Maurissionemf 
ducem  occidit,  et  quia  cum  beato  Gregorio  et  Romanis 
pacem  fecit. 

9.  Epistolas  beati  Gregorii  ad  TheudeKndam  ^*  reginam. 
Item'  alia  eiusdem  ad''  Agilulfum  regem. 

10.  De  stilla'  comete'"   et  morte  lohannis  episcopi  et  Euin" 
ducis,  et  de  Baioariis. 
'p.  115.  *  11.  De  morte    Childeperti»  Francorum  regis,    et   de'*   beUo 
Avarorumi  cum  Francis,    et  de  transitu""  Gunthramnis 
regis. 

12.  Quia   cacanus  legatos  ad  Agilulfum  misit,   et  de   pace*^ 
cum  Galhnico  "  patricio. 

13.  De*  pace   Agikdli  cum  Francis^,  et  de  morte  Zangrulfi^^ 
et  Warnecautii '^. 

M.yDe  peste  aput  Ravennam  et  mortaHtate^   aput  Veronam. 

15.  De  signo  sanguineo  in  caelo  et  bello  ^  inter  se  Francorum. 

16.  De  morte  Ariidli'»  ducis  SpoHtani<=,  et  de  ducato*^  Theu- 
delapii. 

17.  De  depraedatione '^    facta   a*^  Langobardis   in=  coenobio 
sancti  Benedicti. 

18.  De  morte  Zottonis  et''  ducatu  Arichis. 

19.  Epistula  beati*  Gregorii  papae  ad  eundem  Arichis. 

20.  De  captivitate  fihae  regis  Agilulfi'',  et  quia  rex  Agilulf 
cacano'"  artifices"  direxit. 

21.  De  basilica  beati  lohannis   in  Modicia»,  quam  Theude- 
linda  regina  aedificavit. 

a)  ad  G  4;  a  D  2.  G  2.  b)  Childep.  Gl;  Childeb.  Cl.  D  (1  e  corr.).  G  2.  11; 
lldip.  F  1.  c)  regem  F  1.  d)  Langobardis  F  1.  e)  inbasi  et  q.  F  1 ;  in- 

vasi  sunt  G  1.  3.  4.  f)  Maurisionem  G   1.  3.  4.  I  1 ;    Marisionem  F  1 ;    Marsio- 

ueuem  C  1;  Massiouem  D  2;  Marsiouem  D  1.  '3a.  H  1;  Martiouem  D  la. 
g)  De  ep.  H  1.  I  1.  h)  Theodol.  hoc  loco  A  1.  i)  Et  C  1.  H  1.  —  alia  deest 
C  1.  D.   —  novum  arg,  a  vocabulo  Item  incipit  A  6.  k)  post  suppl,  F  1.         1)  ita 

pro  stella    A  1.  2.    D   l.    F  1.  m;   comate    G  2.   3.  4;    comite    A  2.  C  "1.  D  1. 

G  1.  5a.  I   1;  comitem  E   1.         u)  Euuiu  G  2.  o)  Gildep.  F  1.         p)  deest  G  3. 

q)  Abarorum  F  1,  Avarum  D   (1   e  corr.);  Avareum  C   1;  avorum  G   2.  r)  tran- 

situm    F  1.  s)   Gun(m)t(d)ramnis    F   1.   G  ,    uhi    regis    deest;    Guntramuo    D  1. 

t)  pacemFl.  u)  CalliuicoG4;  Gallino  C  1.  5.  D  1  (corr.  Galliuico).  v)  Frauci  F  1. 
w)  Zaugrumfi  D  3;  Zaugrurlfi  0  '1;  Zaurulfi  D  2;  Zamgulfi  F  1;  Gangulfi  A  3; 
■  Angrulfi  G  4.  x)  Waruecauti  A  3 ;  Warueeaudi  H  1 ;  Waruecaud  C  1 ;  Warne- 
gaudi  e  corr,  D  1,  et  ita  vel  Warnegaudii  ceteri  D  ;  Warne  causi  A  6 ;  Wareng 
causi  A  5;  Waruacatii  G  1;  Waruachatii  G  5a;  Varnecacii  G  3;  Warnecatii  I  1; 
et  W.  des.  G  2.  y)  hoc  arg.  deest  A  3.  z)  mortalitatem  F  1.  a)  bellum 

G  'l.  D;  beilum  inter  Francos  C  1 ;  b.  in  se  F  3.  b)  Agiulfi  F  1;  Agilulfi  Gl. 
2.   3;    Ragclulfi  G  4;    Aiulfi  I  1.  c)  Spul.  F  1.   G  1.  2.  d)  ita  hoc  loco  A  1. 

F  1.  G  1.  3;    ducatu  alii.   —  de  deest  X  1.    —    Teudel.  F   1.  G  1.  2.  e)  prseca- 

tione  Cl;  predicatione  corr.  predatione  G1.2;  pred.  D  2.  G  3.  4.  II.  f)  ad  F  1. 
g)  in  c.  s.  B.  des.  G  3.  4.  h)  et  de  d.  C.  D.  G  2.  H  1.  i)  deest  II.  k)  deest  G. 
1)  Agiulf  F  I.  m)  c.  regi  D  2.  n)  artificem  C.  D.  G.  H  1.  I  1 ;  artifice  F  1; 
artifici  A  5.  6.         o)  Modicio  A  3;  Modicina  I   1. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  lY.  143 

22.  De  palatio,  quod  construxit. 

23.  De  subversione  Patavinae*  urbis. 

24.  De  pace  facta  cum  Avaribus^,  et  quod  Langobardi 
Histriam  sunt  ingressi. 

25.  De  nati^dtatec  Adaloaldi,  filii  Agilulfi,  et  de  invasione 
Montis'^  Silicis. 

26.  De  morte  Mauricii  imperatoris. 

27.  De  Gaidoaldo^  et  Gisulfo  ducibus,  et  de''  baptismo 
Adaloaldi  s. 

28.  De  captu  Cremonae  et  Mantuae,  et  de  morte  filiae 
regis,   et  de'^  bello  Francorum. 

29.  De  transitu'  beati''  Gregorii  papae  et'  eius  sanctitate'". 

30.  De  regno  Adaloaldi,  et  de  pace"  facta  cum  Francis. 

31.  Bellmn  Francorum  cum  Saxonibus. 

32.  De  pace  facta  cum  Smaracdo"  patricio,  et  de  captis 
Tusciae  civitatibus. 

33.  De  morte  Severi  patriarchae  et  sacerdotio  lohannis  et 
Candidiani. 

34.  De  invasione  Neapolitanae  civitatis,  et  de  morte  Eleu- 
theriiP  falsi  impei'atoris'i. 

35.  De  pace  facta  cum  imperatore  "■. 

36.  De  Focate^  augusto  et  eius  nece  et'  imperio  Eraclii. 

37.  De  morte  Gisulfi  ducis  et  depraedatione "  Foroiulanae 
urbis  et^'  ceteris  mahs  quae  Langobardi  ab  Hunnis^^" 
sunt  perpessi. 

38.  De  ducato'^  et  de^  morte  Tasonis  et  Cacconis^ 

'39.  De   Grasulfo   duce  Foroiulano,   et  de  advento  ^  Rodo-"p- ne- 

aldi''    et   Grimoaldi*^   in  Beneventum. 
40.  De   facta  pace''    cum   imperatore   et  Francis*^   et  popu- 

latione''   Histriae    ets   morte  Gundoaldi''. 
4L'De  morte  Agikilfi   et   regno  Adaloaldi'*    et   eius  expul- 

sione  et  ree-no'  Arioaldi'". 


a)  Pataviae  II;  Patevinae  G  2  ;  Pictav.  D  2.  3.  b)  Abaribus  Dl;  AbbaribusFl. 

c)  De  n.  des.  F  1;    De    Ada(o)loald    (Alcald  G  4)  filio  G.  d)  luultis  A   1.  C  1. 

D  1.  H  1  ;  multi  A  3.  F  I ;  mortis  G  3 ;  montem  E  1.  e)  Gaidoal  G  1 ;  Gaidoald  G  2. 
3.  4.  —  Gisulfu  F  1.  f)  ueest  F.  G.  g)  Adoaldi  E  1.  H  1. 1  3;  Adaioaldi  D  2  ;  Aloaldi  D  la. 
h)  deest  A  3.  i)  transitum  F  1.  k)  erasum  (i  2.  1)  et  de  e.  I  1.  m)  sancli- 
tatem  F  1.  n)  pacem  factam  F  1.  o)  ita  01.  D  1,  alii.  p)  Eleuterii  F  1.  O  1. 
q)  imperatori  F  1.  r)  imperatorem  F  1.  s)  Focatu  corr.  Focate  D  1;  Focato 
C  "1.  1.  D  2.  E  1.  H  1;  Foca  F  5;  Fogace  G.  t)  et  i.  E.  des.  D  2;  et  deest 
F   1,  uhi  Eracbii;  et  post  add.  D   1.  u)  novum  arg.  incipiunt  F   1.   5.         v)   et   — 

pcrpessi  des.  H   1.  w)  Hunni  A   1.  D   1.  F  1 ;  D   3.  4  add.:  XXXI.X.  De  mea  ge- 

uealogia  qui  haec  scribo,  et  quomodo  Lupigis,  qui  proavus  meus  e.xtitit,  captivitatis 
iugum  abicere  studuit.  x)  ita  hoc  loco  A  '4.  F  1.  G  1.  3  ;  thicatai  C  1 ;  thicata 
corr.    ducatu    D  1.  y)  deest  A  3.  z)  Caccanis   F  1  ;    Caconis    D   2.    G   3.  4. 

a)  ita  A  1.  G  1 ;  adventum  Fl;  adventu  ceteri.  b)  Radoaldi  D  1.  F  1.  <;  1.  Hl; 
Radualdi  G  3.         c)  Grimualdi  A  3.  F  1.  G  3.         d)  pacem  F  1.  e)  et  de  Fr.  G. 

f)  depop.  C.  D.  H  1.  I  1.  g)  et  de  m.  D  2    8.  h)  Gundualdi  A  3.  G  3.  4. 

i)  koc  ary.  deest  V  1&.  k)  Adal.  —  regno  des.  G3.4;  Adoaldi  F  1.  1)  etder.  11. 
m)  Arioldi  G  2.  3;  Adrialdi  corr.  Arioaldi  D  1;  Adarioaldi  D  2;  Alioaldi  I  1. 


591. 
Mai. 


144  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

42.^ De   morte   Arioaldi''    et   regno   Eothari<=,    et   quia   dux 
Arichis  filiura  suum  Aionem  ^"  ad  regem  direxit. 

43.  De   morte   Arichis   Beneventani   ducis,    et  de®   ducatu 
Aionis. 

44.  De  morte  Aionis  et   ducatu'"  Radoaldis. 

45.  De  civitatiljus  quas  Rothari''  ccpit ' 

4G.  De  morte  Radoakli'^  ducis,  et  quia  ei  in  ducato'   Grimo- 

ald,  eius "'  germanus,  successit. 
47."  De  morte  Rothari  regis  et  regno  Radoaldi  °. 
48.PDe  morte  Radoaldi"  regis  etT  regno  Ariperti^ 

49.  De   morte  Erachi*  augusti   et  Constantini,    qui    ei  suc- 
cessit,    et  regno  alterius  Constantini. 

50.  De  Cesara '    regina  Persarum. 

51.  De  morte  Ariperti  et  Godiperti",  filii  eius,  qui  ei  suc- 
cessit,  et  regno  Grimoaldi  et^'  interitu  Garipaldi  ducis  ^^. 

EXPLICIUNT  CAPITULA^ 

INCIPIT  LIBER  QUARTUS^ 

1.  Confirmatai  igitur  Agilulf,  qui  et  Ago  dictus  est, 
regia  dignitate,  causa  eorum  qui^  ex  castellis  Tridentinis 
captivi  a  Francis^  ducti  fuerant.  Agnellum  episcopum  Triden- 
tinum  in  Francia''  misit.  Qui  exinde  rediens,  secum  ali- 
quantos  captivos,  quos  J^runihilde<=  regina  Francorum  ex 
proprio  pretio  redimerat^,  revocavit.  Euin  quoque  dux 
Tridentorum^  ad  optinendam  pacem  ad  Gallias''  perrexit; 
quas  impetrata,  regressus  est. 

2.''  Hoc  anno  fuit  siccitas  nimium  gravis  a  mense 
lanuario  usque  ad  mensem '  Septembrium :  et  facta  est  magna 

a)  arg.  42—47.  des.  F   1.  b)  et  regno    Adaloaldi    add.  I  1.  c)  Rotharit  D  3; 

Rotharii  G  2.   I  1.  d)  Agonem  C   1;    Alonem  G  1.   2.  e)  deest  A  3.   G  1.  2. 

f)  de  d.  C.   D.  G.  g)   Aradoaldi    G  3;    Adoaldi  G  2.   —  D  3  add.  :    et  quomodo 

Rodoald    mortem    Aionis    ultus    est.  h)  Rotharit  0  1.  D  3.  I  1 ;    Rotthari  A  3; 

Hrothari  G  2.  i)  coepit  Al  saepius.  k)  Radaldi  G3;  Radoaldi  E  1.  G  2.  II; 
Adoaldi  A   1.  1)  ita  koc  loco  A   1.  D   1.   G   1.  m)  deest  C  2.  3.  n)  D  3.  4 

ttoc  arij.  ita  dividunt:  XXXXIX.  De  morte  Rotharit(h)  regis.  L.  De  regno  Ro(a)doaIdi 
regis.  o)  Rodoaldi    hoe   loco  A  1.  F   1.   G  3;    Rothari  I   1.  p)  hoc  arg.  deest 

F  5.  G  3.  4.  —  Radoaldi  —  regno  desunt  11.  q)  et  de  r.  F.  G  1.  2.  r)  ri- 
perti  G  2.  s)  Eracli  F  1.  —  aug.  deestV).         t)  cesare  regni  G  2.         u)   Gndip  G; 

Gadip.  A  3 ;    Godeb.  D   2.  v)  et  i     des.  I   1,    uhi    Garabaldi.  w)  deest  G  3. 

x)  libri  quarti  add.  G  1 — 4  y)  Incipit  historia  Langobardorum  liber  IIII.  A  2; 

Inc.  Langobardorum  liber  III.  D  1;  Incipit  hystoriae  Langobardorum  liberllll.  D3; 
Historiae  Longobardorum  liber  IIH.  incipit  C  1  ;  In  nomine  Domini  hist.  Lang. 
inc.  lib.  quartus  (quarti  F  1)  A  3.  F  1  ;  Incipit  liber  quarti  {erasum)  G  1.  2. 
2)  quia  F  I.   G  1.  3.  a)  Franci  F   1.  b)  ita    A  1.  "2.   2.  4.  B   2.  E   1.  F  1  ; 

Franciam  ceferi.  c)  ita  A   1  ;    Brunechilde    corr.    Brunechildis  E   1 ;    Brunihildis 

A  2.  3.  D  1.  G  1.  3.  4;  Brunicheldis  C  1;  Brunichildes  F  1;  Brunichildis  D  2. 
6  1.   2;    Bruneehildis    D  3,    alii.  d)  ita    A   1.   *2.   2.  4.    B   2.    C  2.  D   1.   la.  2. 

E  1.   G  3.  4.  e)  Tridentiorum  A  3;    Tridentinorum    B   2.  D  2.  3.  E   1.   6  2.  3. 

f)  Galliam  A  *3.  g)  quam  A  2.  F  1 ;  qua  e  corr.  D  1.  h)  hoc  cap.  om.  G  5b, 
praecedenti    adjungit  A  3.  i)  a  mense  A  1.  F  1,    guod  /ortasse   recipiendum  erat ; 

mcnse  Septi(e)mbrio  A   *3.  4.  B  3.  E   1. 

1)  C.   1.   2.  Paulus  ex  Secundo  su?nsisse  jiutandus  est. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  145 

peniu'ia  farais.     Venit  quoque  et  magna^  locustarum  *magni-*p.  117. 
tudo''  in  territorium  •=  Tridentinum ,  quae  maiores  erant  quam  59i. 
ceterae   locustae ;    et    mirum   dictum  '^ ,   herbas  ^   paludesque  ^ 
depastae   sunt,    segetes    vero  agrorum    exigueo    contigerunt. 
Sequenti  quoque''  anno  pari  nihilominus  rnodo  adventarunt'. 

3.''  His '  diebus  Agikilf  •  rex  occidit  Mimulfum™  ducem 
de  insula  Sancti  luliani,  eo  quod  se  superiori  tempore  Fran- 
corum  ducibus  tradidisset.  Gaidulfus  vero  Pergamensis 
dux  in  civitate  sua  Pergamo"  rebellans,  contra  regem"  se 
communivit;  sed  datis  obsidibusP  pacem  cum  rege^  fecit. 
Rursum  se'"  Gaidulfus^  in  insula  Comacina'  seclausit".  Agikilf 
vero  rex  in  eandem  Comacinam^  insulam  ingressus,  homines 
Gaidulfi  exinde "  expuHt  et  thesaurum ,  quem  ^  ibidem  a 
Romanis  positum^  invenerat,  Ticinum  traustuHt.  Gaidulfus^ 
vero  iterato^  Pergamum'^  confugiens,  ibique  ab  Agikilfo 
rege  obtemptus^^,  rursus  in  gratia''  receptus  est.  Rebellavit 
quoque  dux  Ulfari*'  contra  regem  Agonem^  aput  TarvisiumS 
et  obsessus  captusque  est  ab  eo. 

4.  Hoc  anno  fuit  pestis  inguinaria  iterum  aput  Ra- 
vennam,  Gradus  et  Histria''  nimium  gravis',  sicut  et  prius 
ante*^  triginta  annos  extiterat.  Hoc  etiam  terapore  Agikxlfus ' 
rex  cura  Avaris"'  pacera  fecit.  Chiklepertus  quoque  bellum 
gessit  cura  consobi-ino  suo,  Hilperici  fiko;  in  quo  proeko 
usque  ad  triginta  raika  kominura  caesa  sunt^.  Fuit  autem 
tunc  hieras  frigida"   nirais,    qualem"  vix   akquis    prius  reco- 

a)   dees'  G  3;  magnarum  I  2.  b)  ita    archetypiis  habuisse  videtur  ;    corr.  multitudo 

F  4.  G  4,  et  ita  B  la.  2.  C  4b.  D  2.  3.  F  5.  G  5a.  c;  quod  Paulum  scribere  voluisse 
putarim.  c)  territorio  A  2.  d)  ita  A  1.  *2.  3.   "4.  4.  5.    D   1.  E   1.  F  1.   G  1. 

3.4,  corr.  dictu  D  1.  F  4,  eS  ita  ceteri.         e)  herbae  G1.2;  herbe  corr.  herbas  G  3. 

f)  plaudesque  C  1.  2.  D  1 ;  paludes  D  2;  palustres  D  3.  g)  exige  F  1;  exiguo 
D  2.  '3a.  3;  exiguas  uon  c.  G.  JJ.  1,  et  e  corr.  F  4;  deest  F  5.  h)  vero  C  l.  2. 
i)  adventa  sunt  A  3 ;  adventc  sunt  G  4 ;  adinvente  sunt  G  3.  k)  !ioc  cap.  om.  A  *4. 
1)  Agiulfo  A '3.  m)  Minulfum  e  corr.  F  1,  el  ita  D  1  2.  F4.  G;  Munulphum  A  2. 
n)  Pergama  G  2.  o)  rege  F  1.  —  communiit  F  1.  G  1.  p)  ossid.  F  1. 
q)  regem  F  1.  r)  deest  D  3.  G  3.  s)  Gaidulf  A  *3.  t)  Commac.  C  1.  D  3. 
F  1.  G  1 — 4;  Cumatina  G  5c;  Cumatia  corr.  Commatina  D  1.  u)  reclausit 
A  3.  4.  5.  C  *1.  G  2;  reclusit  D  2.  3;  seclusit  F  5;  se  conclusit:  clausit  F  4. 
v)  Com(m)acina  A  2.  C  *1.  D  1.  F  1.  —  insula  F  1.  w)  indc  G4;  exp.  exinde  A  2. 
x)  quod  D  2.  G  1.  3;  que  F  1.  y)  impositum  A  *3.  z)  Gaud.  F  1.  a)  iterato 
—  ibique  des.  A  3.  b)  Pergamus  F  1,  ubi  con  erasum.  c)  ita  A  3.  4.  G3.  4; 
obtempus  A  1.  2.  B  2.  C '1.  2  Fl;  optempus  Cl;  obtentus  ceteri.  —  rursum  F  1. 
d)  ita  A  1.  2.  4.  5.  B  2.  D  1.  E  1.  F  l.  5.  G  1.  H  1 ;  gratiam  C  1,  alii.  e)  Uul- 
fari  G  2;    Olfari    A  3;    Alfaricus  D  2;    c/.  supra   p.   141    n.  u.           f)  Agone    F  1. 

g)  Tarbisium  A  2.  F  1;  Tarvisius  A  3;  Tervisum  G  3.  4.  h)  ita  A  1.  2.  D  1. 
G  1.  2.  4;  Istria  A  4.  E  1;  Istriam  A  "3;  Istaria  F  1;  gravis  iu  Histria  C  1. 
i)  errabis  corr.  gravissima  G  1;  miserabilis  G  3;  forribilis  G  5c ;  gravis  e  corr. 
G  4;  error  ex  scriptura  grabis  natus  esl.  k)  anfea  A  1.  I)  Agilulfu  F  1; 
Agilulf  G  2.         m)  Habaris  Fl;  Avaribus  D  3.  G  5a.  b.  c.  I  1.         n)  frigidam  F  1. 

0)  quale  A  I.  3.  E  1. 

1)  Cf.  Orig.  et  Cont.  Prosp.;  Paulus  alium  secutus  est  auctorem  fSe- 
cundum).  2)   Cf.  Fred.  chron,  c.   14,-  G.  Franc.  c.  36. 

10 


146  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

lebat    fuisse'*.      In    regione''    quoque    ]irionum<=    sanguis    de 
nubibus   fluxit;    et   inter   Reni'*    fluvii    aquas  rivulus   cruoris 
eraanavit  ^. 
593.  5.     His  diebus  sapientissimus   ac   beatissimus  Gregorius 

papa  Romanae  urbis,  postquam  alia  multa  ad*"  utilitatem 
sanctae  ecclesiae  scripserat,  etiam  libros  quattuor  de  vita 
sanctorum  conposuit;  quem  codicem  dialogum,  id  est 
duorvun  locutionem  s ,  quia  eum  conloquens  cum  suo  diacono 
Petro  edidcrat,  appellavit.  Hos  igitur  libros  praefatus  papa 
Theudelindae ''  reginae  direxit,  quain  scieljat  utique  et  Christi 
fidei  deditam'  et  in''  bonis  actibus  csse  praecipuam. 
'p.  118.  *6. '     Per  hanc  quoque  reginam""   multum  utilitatis  Dei 

ecclesia"  consecuta  est.  Nam  pene  omnes  ecclesiarum 
substantias  Langobardi,  cum  adhuc  gentilitatis  eiTore  tene- 
rentur*',  invaserunt.  Sed  huiusP  salubri'1  suppHcatione  rex 
permotus,  et  catholicam  fidem  tenuit,  et  multas  possessiones  •" 
ecclesiae  Christi  largitus  est  atque  episcopos,  qui  in  depressione 
et  abiectione  erant,  ad  dignitatis  sohtae  honorem  reduxit. 

7.  His  diebus  Tassilo  *  a '  Childeperto  rege  Francorum 
aput  Baioariam  rex  ordinatus  est.  Qui  mox  cum"  exercitu 
in^  Sclaborum^^  provinciam'^  introiens,  patrata  victoria,  ad 
solum  proprium  cum  maxima  praeda  remeavit. 

8.  Hac  etiam  tempestatey  Romanus'  patricius  et  ex- 
harchus  ^  Ravennae  Romam  properavit.  Qui  dum  Ravennam 
revertitur,  retenuit**  civitates  quae  a  Langobardis  tenebantur, 
quarum  ista  sunt''  nomina:  Sutrium,  Pohmartium  ^^  Hortas<=, 

a)  fuisset  A  2.  F  1.  b)  ne  —   crno  des.  F   1;    In    —    emanavit  des.  F  5,  in  F  2 

post  suppleta.  c)  Britouum  G  3.  4;  Britiorum  D   3.  4a.  d)  intra  Rheni  A  3; 

intereni  fl.  A  2 ;  interene  A  '2 :  in  tureni  A  5 ;  in  tirreni  A  6 :  in  tyrreni  f.  G  5b ; 
interni  f .  F  2 ;  interni  f.  aquam  F4;  interini  f.  quasi  C  1;  interim  f.  (fluvius  C  4a) 
quasi  C  '1.  3.  4.  5a.  b,  corr.  iuttr  Rheni  f.  aquas  quasi  D  1,  et  ita  ceteri  D  (praeter 
D  '3a,  ubi:  f.  aquasi) ;  in  Rheni  fluvii  (fluvio  I  Ib)  quasi  I  1.  Ib.  —  aqua  G  1 — 4; 
aqua  quasi  G  5b.  c ;  in  Rheni  fluminis  aquas  sanguinis  r.  Kl.  e)  F  1  itertim  indicem 
eapitum  libri  tertii  exhibet.  post  deletum.         f)  ab  F  1.  g)  locutionum  A  2.  3.  C  1.  2. 

D  1.  2.  G  3;    duarum  locutionum   I   1.  h)  Theudol.    hoc  Joco  A  1;    Thiadlindae 

(t  5c,  et  ita  postea,         i)  dedita  F   1.  G  1.  k)  deest  C  1.   G  4;  set  in  bonum  G  1. 

1)  hoc  cap.  om.  A  '4.         m)  deest  G.  n)   eccl.   —    omnes  des.  C  '1.   3.  4.   —  con- 

secuta  —  subst.  des.  C  2;  c.  est.  X.  p.  o.  e.  post  suppl.  D  1;  ut.  de  ecclesiarum 
substantiis  Longobardis  C  1.  —  subitatis  corr.  sublimitates  F  1.  o)  teneretur  F  1. 
p)  hus  A  1;    eis  (?)  F  1;    hos  G  1 — 4.  q)  salubris  A   1  ;    s.   consilio  et  s.   G  5c. 

r)  passiones    A   1.  s)    Tassilio    A  "3.  t)  ab    D   1.   3.    F  1.    G  1.  3 ;    ac  C  1. 

ii)  deest  C   1;    c.  e.   des.  B   la.  2.    —    exercitum  F  1.  v)  ri    vel  si    erasum  F  1; 

deest  G  (S.  in  G  5b.  c).  w)  ita  A  1.  3.  C  '1.  F  1.   G  1.  3.  4;    Selavorum  A  2. 

C  1.    D  2.  3,    alii;    Slavorum  G  3.  x)  provincia    F   1;    his    B  2;    horas    C  la. 

y)  tempestatem  F   1.  z)  ita  A  1.   3.  F  1.   G  1;  exharcus  G  2;    exartus  G  4;  ex- 

arcus  C  1,  alii;    exarchus  C  3.  D   1.   G  3,  aUi.  a)  ita  A   1.  '2.  2.  4.  E  1 ;  tenuit 

C  '1.   1.  D.         b)  deest  G  2.  c)  Hortus  A  3.  4 ;    Ortus  A  "3;    Hortar  F  1;  Hor- 

tam  G  1—4.  I  1;  Hortem  B  2.  I  3  ;  Horta  C  1.  D  1.  F  4.  G  5;  Horte  F  5;  Ho- 
Etas  D  '3a.  3;  Hastas  D  4. 

1)  Romanus  —  et  alias  ex  G,  pont,  Greg,  2)  Bomarzo,  Orte,  Todi, 
Amelia,  Perugia. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  147 

Tuder^,  Ameria,  Perusia,  Lueeolis'',  et  alias  quasdam*' 
civitates.  Quod  factum  cum  regi  Agilulfo  nuntiatum  esset*', 
statim  Ticino  ^  egressus ,  cum  valido  exercitu  ^  civitatem  598  ? 
Perusium&  petiit;  ibique  per  dies  aliquod  Maurisionem  •* 
ducem  Langobai'dorum ,  qui  ge  Romanorum  partibus  tradi- 
derat,  obsedit,  et  sine  rnora  captum  vita*  privavit.  Huius 
regis  adventum ''  in  tantum  beatus  Gregorius  papa  exterritus 
est,  ut  ab  expositione  templi,  de  quo  in  Ezecliiele '  legitiu', 
desisteret,  sicut  ipse  quoque  in  suis  homeliis  refert'.  Rex 
igitur  Agilulf,  rebus '"  conpositis,  Ticinum  repedavit.  Nec 
multum  post,  suggerente"  maxime  Theudelinda  regina  sua 
coniuge,  sicut  eam°  beatus  papaP  Gregorius  suis  epistuHsi 
saepius  ammonuit,  cum  eodem  viro  sanctissimo  papa  Gregorio 
atque  Romanis  pacem  iirmissimam  *pepigit.  Eidemque^^^p^^jjg^ 
reginae  idem  venerabilis  sacerdos*  pro  gratiarum  actione 
hanc  epistulam  direxit  ^ : 

0.  'Gregorius  Theudelindae  reginae  Langobardorum. 
Quia  exccllentia  vestra  ad  faciendum'  pacem  studiosius  et 
benigne  se,  sicut  solet,  inpenderit",  renuntiante  filio  nostro 
Probo  abbate  cognovimus.     Nec  enim  aliter  de  ^  christianitate 

a)  Faider   C  '1.   1.  2;    litlerae    Tii    e  coi-r.  D   1.  b)  Luceolus  A  5.    C.    D.  I  1. 

c)  quas  duas  A  1.  d)  fuisset  A  2.  D  2.  e)  Ticinum  G2.         f)  exercitum  F  1. 

g)   c.  statim  P.  A  2 ;  Perusiam  D.         h)  Maurusionem  G  '2;  Maris.  F   1.  i)  vi- 

tam    P  IV  G  1.  3.  4.  k)  ita  A  1.  '2.  '4.   4.   5.    F  1.    G   1.   '2.   2.   3.  4;    adventu 

ceteri.  1)  Ezechielo    F  1.    G  1.   *2.   3;    Ezechiehelo  C  '1;    lezechielo  C   1;    me- 

zechielo  G  2.  rn)   extincto  Maurisione  Ticin.  ecorr.  F  1.         n)   suggerentem  F  1. 

0)  etiam  E  1.  F.  G.  p)  deest  D  2.  3  ;  Gr.  p.  D  1 ;  s.  e.  s.  et  eodem  v.  s.  p.  G. 
atque  des.  D  2.  3,  ubi  monuit  2,  monuerat  3.  q)  ita  A  1.  F  1,  saepius.  r)  Eo- 
demque  F  1.  s)  Gregorius  D  2.  3.  t)  facieudam  C.  D.  I  1.  u)  inpendere 
B  la.  G.  1  2  ;  sol  inpenderi  F  1;  studuit  impendere  F  5;  sicut  post  del.  F  1,  deest 
G  5c.   —   renuntiantem  F   1.         v)  de   —   fundendus  fuerat  des.  ii  5c. 

1)  D.  Gregorii  verha  praefat.  in  lib.  II.  super  Ezecldelem :  Quia  multis 
curis  preraentibus  Ezechielis  prophetae  librum  coram  caritate  vestra 
totum  per  ordinem  perscrutari  non  licuit :  bonis  desideriis  placuit  pa- 
rere,  ut  saltem  extrema  eius  visio,  quae  ei  facta  est  de  aedificio  in 
monte  constituto,  quae  et  cunctis  est  visionibus  eius  obscurior,  exponi 
debuisset.  Et  quidem  voluntati  vestrae  mo  parere  necesse  est.  Sed 
duo  sunt  quae  hac  in  rc  perturbant  animum  meum,  unum,  quod  haec 
eadem  visio  tantae  obscuritatis  uebulis  tegitur,  ut  vix  in  ea  aliquid 
intellectu  intcrlucente  videatur;  aliud,  quod  iam  Agilulphum  Lango- 
bardorum  reg-cm  ad  obsidionem  nostram  .summopere  festinantem  Padum 
transi.sse  cognovimus;  unde  pensate,  fratres  carissimi,  in  caliginosis  et 
mysticis  sensibus  penetrare  quid  valeat  mens  misera,  timoris  sui  per- 
turbationibus  occupata  e/o.  Recitata  vero  homelia  XXII.  haec  ait: 
Nemo  autcm  rae  reprehcndat,  si  post  hanc  locutionem  cessavero,  quia, 
sicut  onuios  cernitis,  nostrao  tribuhitiones  excreverunt.  Undique  gladiis 
circumfusi  sumus,  undique  imminens  mortis  periculum  timcmus.  Alii 
detruncatis  ad  nos  manibus  redeunt,  alii  capti,  alii  interempti  nunci- 
antur.  lam  cogor  linguam  ab  cxpositione  retinere,  quia  taedet  animam 
meam  vitae  meae  etc.  BI.         2)  lieg.  IX,  43. 

10* 


148  PAIJLI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

vestra  confidendum  fuit,  nisi  quia  in  cau.sa  pacis  laborem 
et  bonitatem  vestram  omnibus  monstraretis  ^.  Unde  omni- 
potenti  Deo  gratias  agimus,  qui  '•  ita  cor  vestrum  sua  pietate  *= 
regit,  ut,  sicut  fidem  rectam  tribuit,  ita  quoque  placita'^  sibi 
vos  semper  operari  concedat^.  Non  enim,  excellentissima 
filia,  de  sanguine,  qui  ab  utraque  parte  fundendus''  fuerat, 
parvam  te  credas  adquisisses  mercedem.  Ex  qua  re  volun- 
tati  vestrae  gratias''  referentes,  Dei  nostri  misericordiam 
deprecamur,  ut  bonorum  vobis  vicem  in  corpore  et  aniraa 
liic  et  in  futuro  conpenset*.  Salutantes  vos**  praeterea 
paterna  dilectione  hortamur,  ut  aput  excellentissimum  coniu- 
gem'  vestrum  illa  agatis,  quatenus  christianae  rei  publicae 
societatem  non  rennuaf".  Nam  sicut  et  vos  scire  credimus, 
multis  modis  est  utile,  si  se  ad  eius  amicitiam  conferre 
voluerit.  Vos  ergo  more  vestro  quae  ad  gratiam  partium" 
pertinent  semper  studete"  atque,  ubi  causaP  mercedis  se 
dederit,  elaborate,  ut  bona  vestra  amplius  ante  omnipotentis 
Dei  oculos  commendetis'.  Itemi  epistola  eiusdem  ad  Agilulfum 
'p.  110.  regem':  *^Gregorius  Agikdfo'"  regi  Langobardorum.     Gratias 

a)  demonstraretis  F  4;  demonstretis   G  1 — 4;  demoustratis  G5a;  monstraretis  F  5. 

b)  quia  A  1.  D  2.  F.  G.  c)  pietatem  F  1.  d)  jjlacitam  F  1.  e)  concedit 
A  2.  3.  B  2.  C  2.  D  1.  2,  alii.  f)  deest  D  2.  g)  adquissiset  F  1.  h)  gratia  F  1. 
i)  deest  G  1,  ubi  post  vicem  suppl.:  reddat;  concedat  G  2.  k)  deest  0  '1.  1. 
1)  seniorem  G  3.  m)  renuunt  Al;  renuit  G  3.  4;  rennuit  B  2.  Gl;  renuait  Cl; 
rennuat  e  corr.  D  1.  n)  pacisG;  deest  spalio  vaeuo  relicto  B  la.  o)  studetemFl. 
p)  causam  A  1.  —  mercedisedederit  A  1.  '2.  2.  C  '1.  1.  D  "3a.  9.  F  1  ;  raercedis 
ediderit  C  2.  D  1.  la.  6.  F  4.  G  1 — 4;  merced^  se  dedit  A  4;  mercede  se  dederit  A  3  ;  mer- 
cedis  sederit  E  1.  q)  Uem  —  regem  des.  A  "4.  5.  6.  B  la.  2.  C  3.  5.  D  4.  6.  9.  G4. 
I  3;    iidem  et  ceteri  C.  D.  F  5.   G  5a.  c  hic  novum  incipiunt  cap.         r)  Agilolfo  F   1. 

1)  Reg.  IX,  42.  Ex  registro  apj^aret  has  litteras  datas  indictione  2.  At  si  se- 
quenti  mense  Januario  apparuit  stella  cometes,  et  Joannes  archiepiscopus 
Eavennae  mortimsest,  isque  anno  595,  ut  Baronius  et  ex  Agnello  Bac- 
chinius  contendit,  e  vivis  sublaius  est,  ad  superiores  annos  firmata  Lan- 
gohardos  inier  et  Romanos  pax  esset  revocanda,  Minijne  vero  acceptam 
hanc  chronotaxin  ev^rterem  argumento  potissimum  alterius  epistolae 
ejusdem  s.  pontificis  ad'  Innocentium  Africae  praefectum  lib.  X,  datae 
subsequente  indictione  3,  in  qua  scribit:  Cog-noscentes  igitur,  quale 
studium  in  praeparandis  droraonibus  gesseritis,  sollicitudinem  vestram 
desiderato  nuntio  relevamus,  indicantes,  cum  Langobardorum  rege  usque 
ad  mensem  Martium  futurae  quartae  indictionis  de  pace,  propitiante 
Domino,  convenisse.  Quae  si  retineatur,  ig-noraraus,  quia  idera  rex 
obiisse  postea  nunciatus  est,  licet  adhuc  habeatur  incertum.  Cuvique 
in  ea  pacem  ad  proximain  quartain  hidiclionem  sancitam  fuisse  aperte 
constet,  datas  etiam  antecedenti  2.  gratulatorias  ad  Agilulphum  et  Theo- 
dolindam,  necessario  dicendum  est  ex  hrevitate  temporis,  qua  nondum 
constabat  de  valetudine  regis.  Ex  ea  etiam  epistola  cognoscimus  pacis 
conditiones,  quas  minime  Paulus  recensuit,  eamque  fuisse  'pretio  compa- 
ratam  ex  eodem  lib.  epist.  facile  quis  arguet,  atque  ad  id  fortasse  re 
spiciunt  ea  quae  ad  Constantiavi  augustam  scribit:  Viginti  autera  iam 
et  septem  anuos  ducimus,  quod  in  hac  urbe  inter  Langobardorum  gla 
dios  vivimus.      Quibus   quam  multa  hac  ab  ecclesia  quotidianis  diebus 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  149 

excellentiae  vestrae  referimus ,  quia  peticionem  nostram 
audientes,  pacem,  quae^  utrisque  esset  partibus  profutura, 
sicut  de  vobis  confidentiam  ^*  habuimus,  ordinastis  *=.  Ex  qua 
re  excellentiae  vestrae  prudentiam  *•  et  bonitatem^  valde  lau- 
damus,  quia  pacem  diligendo,  Deum^  vos,  qui  auctors 
ipsius  est;  amare,  monstratis.  Nam  si,  quod''  absit,  facta  non 
fuisset,  quid'  agi  habuit,  nisi  ut  cum  peccato  et  periculo 
partium  miserorum  rusticorum  sanguis,  quorum  labor  utrisque 
proficit,  funderetur?  Sed  ut  prodesset''  nobis  eandem  pacem, 
quemadmodum  a  vobis  facta  est,  sentiamus,  paterna  caritate' 
sakitantes  petimus,  ut,  quotiens  occasio  se*"  dederit,  ducibus 
vestris  per  diversa  loca  et  maxime  in  his  partibus  constitutis 
vestris  praecipiatis  epistolis,  ut  hanc  pacem,  sicut  promissum 
est,  pure"  custodiant,  et  occasiones  sibi  aliquas  non  quae- 
rant,  unde  aut  contentio  quaedam  aut  ingratitudo  nascatur, 
quatenus  voluntati  vestrae  agere  gratias  valeamus.  Latores  ° 
vero  praesentium  htterarum,  sicut  revera  homines  vestros, 
in  eo  quodi^  debuit  afFectuP  suscepimus,  quia  iustum  fuit, 
ut  viros'!  sapientes  et  qui""  pacem  factam  Deo  propitio  nun- 
tiarunt   cum  caritate^  et  suscipere  et  dimittere  deberemus'. 

10.      Inter  haec  sequenti   mense  lanuario    paruit'  stellaggy, 
cometis"  mane    et  vespere  per  totum    mensem.     Eo    quoque 
mense     defunctus     est    lohannes    archiepiscopus    Ravennae. 
Cuius  in   locum  Marianus^   civis"'  Romanus  substitutus  est. 

a)  quam  u.   esse  p.    credimus  profuturam  C.  D.  b)  confidentia  F  1.  c)  ordi- 

nasti  A  2;  ordinatis  D  2.   G  1.  d)  prudentia    F   1.   G  3.  e)  veritatem  F  1. 

f)  deest    (i  2.  5a.  c.  g)   auctores    i.    estis    G.  h)  ut    F   1.  i)  quod    A  2. 

k)  ita  pro  prodesse  A  1.  '2.  2.  3.  4.  B  la.  2.  C  1.  D  1.  F  1.  G  1—4.  5a.  c.  H  1. 
I  1,  quod  quin  in  archetypo  fuerit,  duhitari  neqitit  ;  propesset  F  4;  prodesse  ceteri. 
1)  vos  post  add.  G  1.  m)  occasione    d.  A  2.  n)  pore  corr.    summopere  F  1; 

pure  corr.    suuimopere  G   1.  o)  lata  A  '2.  2.   3.  4    (de  A   1    non    constat).    F  1. 

G  1  {corr.  lecta)  ;  lecta  A  5.  6 ;  lota  G  3.  4;  leti  F  *2;  latorem  G  5c ;  allatores 
C  1.  I  1;  ablatores  C  2;  tanta  B  2.  3;  latores  D.  P  1  e  corr.  G  2  e  corr.  5.-v.  H  1. 
I  2,  quod  recepiiaus,  quamvis  correcturae  deberi  videatur.  p)   quo   A  2.   D   2.   3.  I  I. 

—  decuit  C  3.  4b.  G  5a.  c.  I  1  ;  debuiraus  I  2.  —  affectum  F  1;  effectum  G  1.  2; 
affectus  G  4.   I  3.  q)  homines  C  1.   2.         r)  quia  G  1.   2.  3.  s)  caritatem  F  1. 

t)  ita  A  1.  '2.  2  {corr.  apparuit).  4.  5.  F  1.  G  1.  2;  apparuit  ceteri.  —  stellam 
F  1.  G  1.  u)  comatcs  G  3;  cometes  D  2;  commetcs  C  1.  G  5c.  v)  Marianos 
A  2;  Maurianus  G  2;  Mariuianus  D  3.  w)  eives  A  '2.  4.  D  1.  E  1.  F  1   (cibes). 

G   1 — 4;  cerves  civis  G   5c;  deest  D   2. 

erogantur,  iit  inter  eos  vivere  possimus,  suggrerenda  non  sunt.  Sed 
breviter  indico,  quia,  sicut  in  Ravennae  partibus  dominorum  pietas 
apud  primum  exercitum  Italiae  sacellarium  habet,  qui  causis  super- 
venientibus  quotidianas  expensas  faciat,  ita  et  in  hac  urbe  ex  causis 
talibus  eorum  sacellarius  ego  sum.  Et  tanien  baec  ecclesia,  quae  uno 
eodemquo  tempore  clericis,  monasteriis,  paupcribus,  populo  atque  in- 
super  Longobardis  tam  multa  indesinenter  expendit,  ecce  adhuc  ex 
omniura  ecclesiarum  premitur  afilictione  etc.  Quantum  vero  lahoris  et 
studil  iinpenderlt  s.  poniifex  ad  eam,  relnctantihus  Oraecis,  comparandam, 
plures  aliae  indicant  epistolae,  (^uas  lonyuju  esset  hic  recitare.     BI. 


150  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

Euin  quoque  duce*  in  Tridentu''  mortuo,  datus  est  eidem 
loco  dux  Gaidoaldus  ^,  vir  bonus  ac  fide  catholicus.  Isdem 
ipsis  dicbus  Baioarii  usque  ad  duo  milia  virorum  dum  super 
Sclavos'^  inruunt,  supcrveniente  cacano  omnes  interficiuntur. 
Tunc  ])rimum  cavalli''  silvatici  et  bubali  in  Italiam'  delati, 
Italiae  popidiss  miracula  fuerunt. 

(12)  11.      Hac''     etiam    tempestate    Childepertus    rex    Fran- 

596.  corum  aetatis  anno'  vigesimo  (piinto  cuin  uxore  propria, 
sicut  fertur^  in''  veneno  extinguitur.  Hunni'  quoque,  qui 
et  Abares'"  dicuntur,  a  Pannonia  in  Turingam"  ingressi,  bella 
gravissima  cum  Francis  gesserunt.  lirunichildis"  tunc  regina 
cum  nepotibus  adhuc  puerulis  Thcudeperto  •'  ct  Theuderico'' 
regebat    GaUias,    af    quibus    accepta   Hunni    pecunia   rever- 

593.  tuntur  ad  propria.  Mortuus  quoque  est  (lunthranmus  rex 
Francorum,  regnumque  *  illius  Brunichiklis  regina  suscepit 
cum  nepotibus  adhuc  parvulis,  fihis  Childeperti. 

[g^)  '  12. '     Per  idem  tempus  cacanus  rex  Hunnorum  legatos 

^'  "ad  Agilulfum  Mediolanum"  mittens,  pacem  cum  eo  fecit. 
Romanus  quoque  patricius  moritur;  cui  Gallicinus^  successit 
et  cum  Agilulfo  rege  pacis  concordiam^^  iniit. 

(14)  13.  Hoc  etiam  tempore  Agihdf^  cum  Theuderico  Fran- 
corum  rege  pacem  perpetuam  fecit.  Post  haecy  Ago^  rex 
rebellantem  sibi  Zangrulfum»  Veronensium  ducem  extincxit. 
Gaidulfum  quoque''  Pergamensem "^  ducem,  cui"^  iam  bis  peper- 
cerat;  peremit*'.  Pari  etiam  modo  et  Warnecautium '  aput 
Ticinum  occidit. 

(15)  14.     Subsequenti»  tempore    rursum    Ravennara ''   et  eos 

a)  duci  A  2;  ducem  (i  2.  b)  ita  A  1.  2;  Tridenti  A  3;  Tridentum  A  '4.  B  2. 
C  1.  D  1.  F  1.  G  1.  3.  4;  Tredento  E  1;  Trideutino  C  2.  G2;  Trideutinum  D  2. 
c)  Gaidualdus  C  1.  D  1.  F  1.  d)  Exclabos  F  1.  G  1  ;  Sclabos  G  3.  4;  Sclavos 
ceteri.  e)  ita  A  1.  D  1.  —  salvatici  A  "3.  f)  Italia  F  1.  G  1.  g)  populus 
E  1.  F  1;  populo  G.  H  1.  —  miraculo  A  4.  5.  6.  B  la.  2.  3.  D  3.  4.  F  4.  5. 
G  3.  4  e  corr.  5a.  b.  L  1.  h)  Hec  e.  tempestatem  F  1.  i)  deest  G  4.  —  vi- 
cesimo  A  2.  D  3.  G  1,  nlii.  k)  ita  A  1.  F  1  (in  post  erasum);  f.  viveni  A  4; 
veneni  corr.  vi  viveui  D  1,  et  ila  ceteri  D.  A  5.  E  1.  G  1.  2.  4,  alii ;  f.  veneno 
A  3.  B  2.  C  1.  2.  4b.  F  5.  G  3.  I  1.  1)  Uni  F  1.  G  3;  Hunin  G  1;  Huni  alii. 
m)  ita  hoc  loco  A  1;  Haberes  F  1;  Avari  G  2.  3 ;  Avares  alii.  n)  ita  AIV  5.  6. 
D  2.  "3a.  4.  F  (F  1  e  corr.).  G  1—4;  Turingia  E  1;  Toringiam  B  la.  2.  C  2 ; 
Torigiam  A  3;  Toringam  C  4b ;  Thoringam  H  1;  Turoniam  G  5b.  c;  Turiugiam 
A  2.  3,  alii.            o)  Brunigildis  hoc  loco  A   2.            p)  Theodip.   A  2;  Theodep.   G  1; 

■  Theudepertos  F  1.         q)  Theod.  A  2.  3.  D  3.   G  1.  2.         r)  ad  F  1.  s)  regnum 

quoque  G.  I  2;  que  deest  II.  t)  hoc  cap.  om.  A  *4.  u)  Mediolano  C  2.  G3.4; 
deest  12.  —  missis  A  3.  v)   Gallicinius    E   1;     Callicinus    G  2;    Galliuicus  D   1 

e  corr..  et  ita  D  la.  A  2  in  rubra;  Gallinicinus  A3;  Gallicanus  e  coi-r.  Fl;  Gallus 
D  2.  3;  cf.  c.  20.   25.  vv)  concordia  F  1.     —    habuit  A  "3.  x)  Agilolfi  F   1. 

y)  Postea  A  2;  haee  deest  A  '3.  z)   Aio  A  3.         a)  Laugr.  A  3;  Zaugrunf.  D  3. 

b)  vero  A  2.  c)  Pergom.  A  1.  3.  D  1 ;  Pergameuse  F  1.  d)  ab  post  corr.  cui 
A  1.  F  1;  cu  corr.  cui  iam  G  2.  e)  deest  C  1.  D.  f)  Warnecautum  F  1; 
Warnecatium  vel  Warnecacium  G  (Warncatium  G  5c);  Warnecancium  B  la.  2; 
Warnegaudum  e  corr.  D  1,  et  ita  D  la.  3.  4;  Waruegaudium  D  "Sa;  Warnegauchum 
D  2;  Gvparnecausum  A  5.  6.  g)  S.  quoque  t.  D  2 ;  Sequenti  vero  t.  C  2.  G  3.  4. 
h)  Eavenna  F  1.  G  1.  3. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  151 

qui  circa  ora*  maris  erant  pestis  g-ravissima  vastavit. 
Sequenti  qnoque  anno  mortalitas  valida  populos''  Veronensium 
attrivit. 

15.     Tunc  •=  etiam  signum  sanguineum  in  caelum''  appa-  (le) 
ruisse  visum    est    et   quasi  hastae^    sanguineae    et    lux    cla- 
rissima  per  totam  noctem  *•     Theudepertus  ^    rex  Francorum 
eo  tempore  cum  Clothario»   patruele  suo  bellum  gerens,  eius  eoo 
exercitum  vehementer  adflixit. 

IG.  Sequenti  anno  Ariulfus  dux'',  qui  Farualdo'  aputCi^) 
Spoletium  '^  successerat  ^,  moritur.  Hic  Ariulfus '  cum  bello  "* 
contra  Romanos  in  Camerino  gessisset  victoriamque  "  patrasset, 
rcquirere  a  suis  hominibus  coepit,  quis  vir  ille  fuerit,  quem 
ipse  in  illo  bello  quod"  gesserat  tam  strenue  pugnantem 
vilisset.  Cui  cum  sui  viri  responderentP,  se  ibi  nullum  aH- 
quem  fortius  facientem  quam  ipsum  ducem  vidisse^J,  ille  ait: 
'Certe  multum  et  per  omnia  me  mehorem  ibi'"  alium  vidi, 
qui,  quotiens^  me  adversae  partis  aHquis'  percutere  vohiit, 
ille  vir  strenuus  me  semper  suo  clyppeo  "  protexit'.  Cumque 
dux  ipse  prope  Spoletium,  ubi  basihca  beati  martyris  Savini 
episcopi  sita  est,  in  qua  eiusdem  venerabile  corpus  quiescit, 
advenisset,  interrogavit,  cuius  haec  tam^  ampLa  domus  esset. 
Responsum  est  ei  a  viris  fidehbus,  Savinum  ibi  martyrem 
requiescere"',  quem  christiani,  quotiens  in  belhim^  contra 
hostes  irent,  sohtum  haberent  in  suum  auxihum  invocare. 
Ariulfus  vero,  cum  adhuc  esset  gentiHs,  ita  respondit:  'Et 
potest  fieri,  ut  homo  mortuus  aHquot^'  viventi  auxihum  prae- 
stet?'     Qiii  cum  hoc  dixisset,    equo  dissiHens^  eandcm  basi- 


a)  oram  A  5;  horam  A  G.  B  la.  F  *2.  G  4.  5a  ;  oras  F  5;  eta  E  1.  b)  populus 
C  '1.  D  1.  E  1.  F  1.  G  3;  populum  A  5.  6.  D  2.  G  4.  1  2;  populis  P  5.  —  attri- 
buit  F  1.  c)  Tum  G  1.  d)  ila  A  1.  '2.  B  la.  2.  C '1.  1.  D.  F  1.  "2.  G  1.  3.  4  ; 
caelo    A  2.  5.  6.  G  2,    alii,   —    apparuisset  F   1.  e)  harte    A  3;    ab  haste  D   1; 

ab  haste  (hasta  2)  sanguinea  C  1.  2;  aste  sanguinea  B  2;  hasta  sanguinea  B  la; 
hoste  corr.  haste  Gl;  hostes  sanguinei  per  t.  n.  diraicantes  Agnellus.  f)  Teop.  F  1. 
g)  Chlotario  F  1.  G  1.  4  ;  Hlothario  G2;  Lothario  C  "1.  1.  D  1.  h)  dux  —  mc 
des.  B   la.   2.   3.  i)   Faroaldo   C   1.  D.  F.   G,  aUi.  k)   Spolitium  F   1.   G  1.  4; 

Spoletum  C,  et  ita  post.  I)  Arialphus  hoc  loco  A  2  {in  rubra  :  Auriulfl).  m)  ita 
A   1.  "2.   2.  3.  F   1.   G   1.  3;  bellum  ceteri.  n)  victoriaque    F   1.    G   1.  3.   —  pe- 

trasset  G  1.  2.  o)  quem  D.         p)  ei  r.  A  2.         q)  vidisset  A  2.  5.  6.  F  1.  G  1. 

4.   3a;  vidissent    E   1.    F  *2.  4.    G  3.  r)  meliore    milii  F   1;    mihi  G   1;    erasum 

G2.  4;  deest  G  3.  5c.  s)  qui  tiens  A  2.  t)  aliquit  Al;  deest  G  2,  post  add.  G  4. 
u)  ita  A  1;  clippeo  C  "1.  1;  chlippeo  F  1.  G  1.  v)  deesl  A  3  ;  et  haec  G  1.  — 
amplam  d.   esse  F   1.         w)  requiesceret  F   1.  x)  bello  A  3.  y)  ila  A   1;  ali- 

quid  ii   1.  3;  aliquod  celeri.         z)   desil.  D  3.  F  '2.  4,  alii. 


1)  Cf.  Fredeg.  chron.  c.  20.  2)   Arhdfi    tempits    ex    eo  patet,  quod 

Gregonus  M.  in  episf.  II,  3.  29,  ind.  10,  ejus  facit  mentionem,  Fat- 
teschi  piraeterea  afert  Vitam  s.  Cetei  episc.  Amiferni,  Acfa  SS.  Jun.  13, 
in  qua  is  eplscopus  dicitur  temporihus  Oregorii  papae  et  Faroaldi  ducis ; 
hos  una  virere  soluinmodo  a  3.   Sept.  590—591  e.r.  potutsse.     BE. 


162  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

122.  *licam  conspecturus  intravit^.  Tunc  aliis  orantibus,  ipse 
picturas  eiusdem  basilicae  mirari  coepit.  Qui  cum  figuram 
beati  martyris  Savini  depictam  conspexisset,  mox^  cum  iura- 
mento  afHrmavit  dicens,  talem  omnino  cum  virum  qui  se 
in  bcllo  protexerat  formam  habitumque  habuisse<=.  Tunc 
intellectum  est,  beatum  martyrem  ^  Savinum  eidem  in  proelio 
adiutorium  contuHsse''.  Igitur  mortuo  Ariulfo,  duo  fihi 
Faroald  *  superiori  s  ducis  inter  se  propter  ducatum  decer- 
tantes,  unus  ex  ipsis,  qui  cum  victoriam  coronatus  est'', 
nomine  Teudelapius ',  ducatum  suscepit. 

(18)  17.'^  Circa  haec  tempora'  coenobium  beati  Benedicti 
patris,  quod  in  castro  Casino'  situm  est,  a  Langobardis 
noctu  invaditur.  Qui  universa  diripientes,  nec  unum'"  ex 
raonachis  tenere  potuerunt,  ut  prophetia  vencrabilis  Benedicti 
patris,  quam  longe  ante  praeviderat;  impleretur,  qua"  dixit: 
'Vix  apud  Deum  optinere  potui,  ut  ex  hoc  loco  mihi  animae 
cederenturo'.  FugientesP  quoque  ex  eodem  loco  monachi 
Romam  petierunt,  secum  codicem  sanctae  regulae,  quam 
praefatus  pater  conposuerat,  et  quaedam  alia  scripta  necnon 
pondus  panis  et  mensuram  i  vini  et  quidquid  ex  supellectili 
subripere'"  poterant^  deferentes.  Siquidem  post  beatum 
Benedictum  Constantinus^,  post  hunc  Simplicius",  post 
qviem^  Vitahs,  ad  extremum  Bonitus  congregationem  ipsam 
rexit;  sub  quo  haee  distructio  facta  est. 

(19)  18.      Mortuo    iffitur    Zottone^    Beneventanorum     duce, 

591.  ^  ' 

a)  introivit  C  '1.   1.  b)  deest  G  3.  4.  c)  habuisset    F   1.  d)  martyre  F   1. 

e)  contulisset  F  1.  f;  ita    hoc    loco    eliam    A  1.   2.  g)  ila  A  1.  2.  C  "1.  F  1. 

G  1,  corr.  superioris  D   1.   G  3,  et  ita  ceteri.  h)   ita    Paulum    scripsisse   putarim; 

conatus  A  1.  C  *1.  4b;  qui  victoriam  coronatus  C  1;  qui  cum  victoria  coronatus 
H  1;  qui  cum  victoriam  nanctus  E  1;  qui  cum  vietoria  mantus  (?)  G  1;  qui  cum 
80  victoriara  nactus  G  2;  qui  victoriam  nanctus  A  4;  qui  v.  nactus  A  3.  D  2.  I  1  f 
qui  V.  actus  A  2;  qui  v.  coasecutus  A  5.  6.  8;  qui  cum  victoria  adiunctus  G  3.  4^ 
qui  cum  victoria(m)  cunctatus  ecorr.  Fl;  qui  {eraso  vocahulo  n\m)  victoriam  adeptus 
e  corr.  D  1,  et  ita  alii  D.  A  *3.  C  3;  qui  cum  v.  adeptus  esset  G  4  e  corr.,  B  la 
{uhi  qui  deest);  q.  c.  victoriam  hem  nomine  B  2.  3  ;  q.  c.  victoria  est  I  3.  i)  Theu- 
delapius  A  3.  C.  D,  alii;  Theudelabius  G  1;  Teudelabius  G  3;  Theodeladius  G  2; 
Thiadlapius  G  5c;  Deudelapsus  A  2.         k)  fioc  cap.   om.  A  '4.   G  5b.  1)  Casinum 

A  2.  F  (Tasinum  F  1).  G.  —  castrum  G  3.  m;  quidem  add.  C.  D;  ne  C  1.  D  1, 
corr.  nec  D  3.  n)  quod  G  1.  3.  4;  qui  12;  cum  G  5c.  o)  conced.  C  1.  2.  II. 
p)  Fugiendo  F  1.  q)  mensura  F   1.  r)  subriperent  F   1.         s)  potuerant  A  3. 

D  3.  G  1.  2;    potuerunt    A  *2.   2?  4.   n.    B   2.  E   1.    F  4.   5.    G  '2.  t)   Constan- 

cius  G  3.   I  2.  u)   Simplicium  F   1.  v)  post  quam  A   2.  w)  Lottone  Beno- 

•  ventorum  A  3 ;  Totone  C   2.   —   ducem  G  3. 


1)  Ad  PauU  nosiri  eviendationem  potius  quam  illustrationem  satis  fuerit 
carpsisse  vetustiora  monumenta,  ex  quibus  evincitur,  ad  superiora  tem- 
pora  contra  Pauli  testimonium  insignem  hanc  celeberrimi  monasterii  ever- 
sionem  esse  referendam.  BI,  qui  provocat  ad  Anastasii  Vit.  Pelagii;  sed 
quae  ex  hac  ajferuntur  i?i  genuino  textu  non  leguntur,  sed  Leonis  sunt 
Ostiensis  verba.     Paulus  Gregorium  M.  Dial.  II,   17.  sequitur. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  153 

Arigis^  in  loco  ipsius  a  rege  Agilulfo^  missus  successit'; 
qui  ortus  in  Foroiulii'^  fuerat  et  Gisulli  Foroiulani**  clucis 
filios  educarat  *  eidemque "  Gisulfo  consanguineus  erat.  Ad 
hunc  Arigis  extat  epistula  beati  papae  Gregorii  in  hunc 
modum  directa^: 

19.  'Gregorius  Arogi  ^  duci,  Quia  sic  de  gloria  vestra  (20) 
sicut  re  vera  =  de  lilio  nostro  confidimus ,  petere  a*'  vobis 
aliqua  fiduciaHter  provocamur ',  arbitrantes,  quod  minime  nos 
patiamini ''  contristari,  maxime '  in  tali  re,  unde  vestra  anima 
multum  poterif"  adiuvari.  "Indicamus  autem,  propter  ecclesias  "  '  p-  ^^s. 
beatorum  Petri  ac "  Pauli  aliquantas  p  nobis  trabes  necessarias 
esse,  et  ideo  Savino  subdiacono  nostro  iniimximus,  de  par- 
tibus  Brittiorum  'i  aliquantas  incidere ,  et  ut  usque  ad  mare 
in  locum  aptum  trahere  debeat.  Et  quia  in  hac  re  solaciis 
indiget,  sahitantes  gloriam  vestram  paterna  caritate'"  petimus, 
ut  actionariis  vestris  qui  ^  in  illo '  loco  sunt  deputetis ,  ut 
homines  qui  sub  eis  sunt  cum  bubus  suis  in  eius  transmittere 
solatium  debeant",  quatenus  vobis  concurrentibus  ^  mehus 
quod  ei  iniunximus  possit  perficere.  Nos  enim  promittimus, 
quia,  dum  res  perfecta  fuerit,  dignum  vobis  exenium^, 
quod  non  sit  iniuriosum,  transmittemus''.  Nam  scimus  nos^ 
considerare  et  fihis  nostris,  qui  bonam^  nobis  vohmtatem 
exhibent^,  respondere.  Unde  iterum  petimus,  gloriose  fih, 
ut  ita  facere  debeatis,  ut  et  nos  vobis  possimus  esse  pro 
praestito  beneficio  debitores,  etvos  mercedem'^  pro  sanctorum 
ecclesiis*^  habeatis'. 

20.^     His   diebus    capta    est  fiha^   regis    Agihilfi   cum(2i) 

a)  Aregis  E  1;  Aricbis  B  la.  2.  3.  D  '3a.  3.  F  2.  3.  4.  5.  G  4,  et  in/ra  A  2; 
Arigis  vel    chis  D  3.  b)  Aidulfo  C  "1.  c)  Forum    iulii  A  3.  d)  ita  A  '3. 

C  '1.  D  3.    Cr  2,    alii;    Foroiulano  A  2;    c/.   supra  p.   90  n.  n.  e)  eideinque  — 

erat  des.  A  2.  f)  ila    A   1.  2.  4.  5    ctim    Greg.;    Arodi    corr.  Arogi  F   1;    Arogis 

A  *2 ;  Arogisi  E  1;  .Arogiso  G  4;  Arigi  C  '1.  1.  D  (praeter  4).  H  1;  Arigis  1  1; 
Arigiso  C  2.  G  1  —  3.  5a;  Arichi  B  la.  2.  C  4.  F  5;  Archi  I  3;  Arichiso  F  4. 
g)  veram    G  1.  h)  c.  preterea    v.  A  1.  D  1.  I  1;    c.    propterea    v.    C  1.  2.   — 

nobis    F   1.     —    aliquid    A  2.  i)  provocaraus    D   1.    II.  k)  paciamus    F   1. 

1)  maxime    —    adiuvari  des.  E  1.  m)  potuerit    G  1.   3.  4.  n)  ecclesia  F   1; 

ecclesiam  F.  4.  G.  o)  et  C   1.  D   2.   3.  p)  aliquanta  F   1.  q)  Brittorum 

A  3;  Britiorum  vel  Briciorum  B  2.  C  1.  D  1.  2.  3.  F  2;  Brinciorum  G  3.  4  ;  Bra- 
ciorum  B  la;  Bruticrum  Greg.  r)  caritatem  F  1.  s)  post  suppl.  F  1.  t)  deest 
C  1.  D  1  {post  s^ippl.).  3;  illoco  F  1.  u)  debeatis  Gl  — 4;  iubeatis  G  5c.  v)  suc- 
currentibus  A   2.         w)  xenium  A  2.  3.  D   1   e  corr.  "Sa.  G  5a.  c.  L  1.  x)  trans- 

mittimus  A  3.  6.  B  2.  G  3.  4.  I  3;  trausmittamus  C  2.  y)  deest  A  2.  z)  bona 
n.  voluntate  G  3.  a)  debeamus  post  add.  D  1,  e(  ita  alii  D.  b)  mercede  F  1. 
c)   ecclesias   G  3.  4.  d)  hoc  cap.  om.  A  *4. 

1)  Tempus  eo  patet,  quod  in  Oregorii  J/.  epist.  II,  46,  dafa  Jul.  indict, 
10,   jam    dux    rocatur.     BE.  2)  Id    quod    in    duhium   rocavit  Meo, 

Annali  I,  p.   146  sqq.  BE.  3)  Beg.  XII,  21.  4)  llaec  non  potest 

esse  filia  Theudelindae,  de  qua  Origo  Lang. :  genuit  Acquo  de  Theode- 
linda  Hliam  nomine  Gunpergam.     BE. 


154  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

viro  suo  Gudescalco*  nomine  de  civitate  Parmensi  ab 
exercitu  ^  Gallicini  •=  patricii ,  et  ad  •*  urbem  Ravennatium  ^ 
sunt  deducti.  Hoc  quoque  tempore  misit  Agilulf  rex  cacano 
regi  Avarorum  artiiices  ad  faciendas  naves,  cum  quibus 
isdem  cacanus  insulam  quandam  in  Thracia'^  expugnavit. 
(22)  21.      Per    idem    quoque^    terapus    Theudeliuda    regina 

basilicam    beati  lohannis  baptistae,    quam    in  Modicia''   con- 
struxerat*,    qui  locus  supra  Mediolanum'  duodecim''  raiUbus 
abest',     dedicavit    raultisque     ornainentis     auri     argentique 
•p.  124.  decoravit '  praediisque "'  'sufficientcr  ditavit**.     Quo  in   loco 

*)  F  2.  *2.  2a  addunt:  pro  se  et  pro  viro  siio  et  pro  filiis  ac  liliabus 
et  pro  cunctis  Langobardis  Italiensibus,  ut  ipse  sanctus  lohannes 
sit  intercessor  pro  cunctis  Langobardis  ad  Uominuin,  et  illi  vove- 
runt  inter  se  unanimiter  maiores  natu  cum  rege  suo  et  una  cum 
Theodelinda  regina  atque  dixerunt :  *Si  sanctus  lohannes  pro  nobis 
interpellator  sit  ad  dominum  nostrum  lesum  Christuni,  nos "  omnes 
unanimiter  pollicemur  illi  omnique  anno  in  die  nativitatis  sue,  hoc 
est  8.  Kal.  lulii,  de  nostris  facultatibus  transmissuros  honorifice  ad 
oraculum  eius,  ut  per  iilius  interpellationem  habeamus  iuvamen  do- 
mini  nostri  lesu  Christi  tam  in  bello  quam  in  omnibus  locis,  ubi- 
cumque  ituri  sumus'.  Ab  illo  ergo  die  in  omnibus  actibus  eorum 
ceperunt  invocare  sanctum  lohannem,  ut  illis  preberet  auxilium  in 
virtute  domini  nostri  lesu  Christi,  et  illi  omnes  permanebant  illesi 
victoresque  exstiterunt  super  cunctos  adversarios  eorum. 

**)  F  2.  *2.  2*  addunt:  familias  ac  possessiones  multas  in  eodem 
loco  subiugavit  in  honore  sancti  baptiste  lohannis.  Dicamus  offer- 
sionem  scripture  Theodelinde  regine:  'Offert  gloriosissima  Theode- 
linda  regina  una  cum  filio  suo  Adalvald  rege-  sancto  lohanni  pa- 
trono  suo  de  dono  Dei  et  de  dotibus  suis  cartulam  donationis, 
quam  et  suorum  presentia  scribere  fecit  ^.  Si  ^  quis  quolibet  tem- 
pore  hanc  donationemP  voluntatis  sue  corruperit ,  in  iudicii  die 
cum  luda  traditore  dampnetur'.     Ordinatio  vero  eius  talisfuit:  'De 

a)  ita  A  1.  2.  F  1.  G  1;  Godeschalco  A  3;  Goflescalco  A  4.  5.  C  1.  D  1.  2.  3. 
F  4.  G  2.  5a.  II;  Godescalcho  F  5;  Godescaldo  A  6.  C  "2;  Gadescalco  B  2; 
Godeccalco  A  '3.  b)  exercitum  F   1.  c)   Gallinici  D  1    e  corr.,  et  ita  alii  D. 

d)  deest  F.  G  1—4;  In  G  5a.  b.  e)  Ravennantium  A  2.  4.  6.  C  '1.  1.  D  I.  E  1. 
F  1.  G  4,  e  corr.  G5c;  c/,  supra  p.  107  n.  b.  —  deducta  F  1.  f)  Trachia  A  3.  .t. 
B  2.  G  1.  4,  5a;  Thrachiam  eorr.  Thracia  G  3;  Tracia  C  1.  D  3.  F  1.  I  1;  Tra- 
ciam    A  6.  H   1.  g)   deest  G  2.     —    tempus    post  suppl.  F   1.  h)  Modica    B   2. 

C  1;  Moed^cia  ut  videtur  corr.  Modicia  G  3;  Modoetia  F  2a;  c/.  infra  c.  27. 
i)  itahoc  loco  omnes  /ere;  Mediolanium  G  3  saepius;  c/.  supra  p.  103  n.h.  et  p.lbl  n.h. 
k)  tredecim  A  3;    undecim  G  4.  1)  adest   A  1.  2.  m)  pergit  B  1.  n)  et 

nos  F  '2.         o)  deest  F  *2.  p)  deest  F  2.  '2 ;  testem  ed.  Asc. 

1)  Codex  evangeUorum,  aureis  opercidis,  cuvi  inscriptione  dedicatoria 
TheodeVmdae,  dejnctus  apud  Frin,  Mem.  di  Monza  III,  58.  Corpiorale 
cum  monogravimatihus  et  inscriptione,  fortasse  ah  ipsa  Theodelinda  acii 
pictum,  ibid.  184.  Schedula  reliquiarum  quas  h.  Gregorins  Theodelindae 
transmisit,  ihid,  II,  1.     BE.  2)  Bonincontrus  Morigia,  Muratori  SS. 

XII,  p.  1071,  qui  eandem  cartam  excepit,  addit:  ipsa  die  in  qua  in  pre- 
sentia  patris  coronatus  est  ibi. 


J 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  155 

etiam  Theudericus^  quondam  Gothorum^  rex  palatium  con- 
struxit,  pro  eo  quod  aestivo  tempore  locus  ipse,  utpote  vicinus 
Alpibus*^,  temperatus  ac  salubris  existit. 

22.  Ibi  etiam  praefata  regina  sibi  ^  palatium  condidit,  (23) 
in  quo  aliquit  ^  et  de  Langobardorum  gestis  ^  depingi  fecit. 
In  qua  pictura  manifeste  ostenditurj  quomodo  Langobardi 
eo  tempore  comam  capitis  tondebant,  vel  quaHs  illis  s  vestitus 
qualisve  habitus'^  erat.  Siquidem  cervicem'  usque  ad  occi- 
pitium'*  radentes  nudabant,  capillos  a  facie  usque  ad  os* 
dimissos'  habentes,  quos  in  utramque  partem'"  in  frontis 
discrimine  dividebant.  Vestimenta  vero  eis  erant  laxa  et 
maxime  Hnea,  quaha"  Anghsaxones  °- 1  habere  solent,  hornataP 
institis  latioribus  vario  colore  contextis.  Calcei  vero  eis^ 
erant  usque  ad  summum  pollicem  pene""  aperti  et  alternatim 
laqueis  corrigiarum  retenti.  Postea  vero  coeperunt  osis  -^ 
uti ,  super  quas  equitantes  tubrugos '  birreos  2  mittebant. 
Sed  hoc  de  Romanorum  consuetudine "  traxerant. 

23.^     Usque   ad  haec  tempoi*a   Patavivim^^  civitas,    for- (24) 
tissime  mihtibus  repugnantibus,  Langobardis  rebellavit.     Sed 
tandem,   iniecto   igni,    tota   flammis  vorantibus'^   concremata 
est,    et  iussu  regis  Agilulfi    ad    solum    usque  destructa  est. 

rebus   sancti  lobaunis    nullo    modo    se    debet    aliquis    intromittore, 
nisi  tantum  sacerdotes,  qui  ibi   deserviunt  die  ac  nocte,  tamquamY 
famuli  et   famule,  qui  ibi  subiecti  sunt,   communiter  debeaut  ^  ivere'. 
')  L   1   addil:  id  est  buccam. 

a)  Federicus  A  '3 ;  Th  —  construxit  des.  D  2 ;  eorum  loco  habent :  sepe  commane- 
bat  D 'a. 'Sa.  3.  4.  (5—7?)  8.9.  b)  Gotthorum  G  1.  c)  Alpinus  A  2.  d)  suum 
O.   D.    G   4;   p.  s.  A   2.  e)   ita   A   1;  aliquod  F   1.    G  1,  corr.  aliquid   G2;   aliquot 

G  3;  aliquid  ceteri.  f)  geutis  A  1.  2  ;  gest.  —  pictura  des.  E  1.  F.  G;  de  Lan- 
gobardis  V  4;  de  L.  actibus  G  5;  habitu  post  add.  F  1;  ritu  post  add.  G  1,  et  ita 
F  5;  usu  post  add.  G  2.  g)  deest  B   1,  uOi:    qualis    vel.   —  i.  habitus    aut  vesti- 

tus  A  *3.  h)   abitus  A   1.   2.  i)   cervice  A   2,  quod  in  archetypo  fuisse  putarim; 

de  cervice  E   1;    Seque  de  cervice  F.   G;    verticem  B  la.  k)  occipium  C  '1.   2. 

D   1.  F   1.  6  1.  4;    hoc(c)ipium  C  1.  G  3.  1)   dimisso    A  2.    D   1.  F   1.   G  1,  ex 

archetypo  ut  videlur.  m)   utraque    parte    A   1?    E.    F.   G.  I   2.  n)  quali    A   1. 

0)  Angli  Saxoros  A  3,  Anglis  Saxones  G  3.  p)  ita  A  1.  2.  '2.  4.  C  1.  D  1; 
hortana  G  1—4;  oruamenta  B  2.  1  2;  ornatis  D  *3a.  4.  q)  deest  A  3.  r)  pe- 
dis  G  1;  pcne  corr.  pedis  F  1.  s)  hosis  A  3.  0  4b.  D  3.  F  5.  G  5a.  b.  I  2 ; 
hossis  G  5c;  ossis  A  "4.  C  1.  2,  e  corr.  F  2.  —  uti  deest  A  3.  t)  tubrugros  A  2. 
D  3;  tubugros  D  2.  *3a.  4;  tubrucos  A  4.  E  1.  H  1  ;  trubugos  B  1.  la.  2;  tugu- 
bros  C  2;  tibrugos  F  1;  tiburgos  P  5;  tybrugos  G  1.  2.  4;  tybugros  F  4;  tribugos 
A  3.  G  3;  tribuco.s  P  2.  G  5b,  et  e  corr.  E  1;  trubucos  G  5c.  u)  consuetudinem 
C  1.  I  2;  consuetudincs  F  1.  G  1.  3.  4;  de  Romana  non  de  sua  c.  B  1.  2.  — 
traxcrunt  D  2.  3.  6.  v)  hoc  cap.  om.  A  '4.  vv)  Patabium  G  2 ;  Pictavium  D  2.  3. 
x)   voratibus  A  2.         y)  tantum  F  *2.   2a. 

1)  Paulus  prinuis  est  a^md  quem  haec  nomina  ronjuncfa  leguntur ;  cf. 
VI,    15.     BE.  2)    Mdor.    Etymolog.    XIX,  22:    Tubrucos    vocatos 

dicunt,  quod  tibias  braccasque  tegant.  Paptas:  Byrrus  vesti.s  est  am- 
pbimallus  villosus.     LIND. 


156  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

Milites  tamen  qui  in  ea  fucrunt^  Ravennam'*  remeare  per- 
missi  sunt. 

(25)  *24.<'     Hac''  tempestate  legati  Agilulti  regressi  a  cacano, 
^*  ^^  ■  pacem  perpetuam  factam  cum  Avaribus  nuntiarunt.    Legatus*' 

quoque  cacani  cum  eis  adveniens,  ad  Gallias  perrexit, 
denuntians  Francorum  regibus,  ut,  sicut  cum  ^  Avaribus,  ita 
pacem  habeant»  cum  Langobardis.  Inter  haec  Langobardi 
cum  Avaribus  et  Sclavis''  Histrorum  fines  ingressi,  universa 
ignibus  et  rapinis  vastavere '. 

(26)  25.     Agilulfo  quoque  regi ''  tunc  nascitur  iilius  de  Theu- 
■  delinda     regina     in    Modiciae    palatio ,     qui    Adaloald '    est 

appellatus'.  Sequenti  tempore  Langobardi  casti'um  Montis 
Sihcis  invaserunt.  Per  idem  tcmpus,  repulso™  apud  Ra- 
vennam  Gallicino",  rediit  Smaracdus",  qui  prius  fuerat  Ra- 
vennae  patricius. 

(27)  26.  P     Igitur   Mam-itius    augustus  'i ,    postquam    uno  •■    et 
602.  viginti  annis  rexit  iraperium,  cum  filiis  Theudosio  *  et  Tiberio 

et  Constantino  a  Focate',  qui  fuit  strator  Prisci  patricii, 
occiditur.  Fuit  autem  utilis  rei  publicae";  nam  saepe  contra 
hostes^  dimicans  victoriam  obtenuit^^.  Himni  quoque,  qui'' 
et  Avares  appellantur,  eius  virtute  devicti  sunt. 

(28)  27.  y  Hoc  anno  Gaidoaldus^  dux  de  Tridento  et 
Gisulfus  ^  de  Foroiuli  ^,  cum  antea  a  "^  regis  Agdulfi  societate 
discordarent,    ab    eo    in    pace    recepti''    sunt.      Tunc    etiam 

003.  baptizatus   est  praenominatus   puer  Adaloald'',   filius  Agikdfi 

regis,  in^"  Sancto  lohanne  in  Modicias,  et  susceptus  de  fonte 

est  ^    a    Secundo    servo    Christi '    de    Tridento,    cuius    saepe 

fecimus ''    mentionem  ^.     Fuit    autem    festi    pascahs    dies    eo 

Apr.  7.  tempore   septimo  Idus  Aprihs. 

.a)  fuerant  A  6.  B  1.  2.  G  3.  4.  b)  Eavciina  E  1.  F  1.  G  1.  3.  4  {corr.  Raven- 
nam  F   1.   G  4);  deest  G  ob.  c.   —  redire  D   2.  3.   —  p.  s.  des.  B   1.  c)  hoc  cap, 

om.  A  '4.         d)  H.  etiam  t.  D  2.  3.         e)  Legatos  A  2.         f)  deest  A  2.  g)  habe- 

bant  A  2.         h)  Sclabis  F  1.  G  1.  3.  4.  i)  vastaverunt    B.   C.  D.  E   1  ?  G  3.  4. 

k)  deest  G  4.  —  tunc  deest  C  1.  2,  e  corr.  D  1.  1)  Adaload  A2;  Adaioald  A '3 ; 
AdoaldE  1  consl.;  Aloald  C2;  Adacaldus  B  1 ;  Adlold,  infra  Athalold,  Adalold  G  5a. 
m)  repulsum  F  1;    sepulso    A  2;    eepulto    A  3.  H  1.  n)   Galico  A   1;    Galinico 

A  '3.  4.  5.  E  1.  G  1.  2;  Galliuico  A  2.  B  1.  C  1.  2.  D  1.  H  1  ;  Gallicinio  F  4; 
Galicino  e  eorr.  F  1;    (■/.  supra  c.  12.  20.  o)  ita  A  1,  alii.  p)  hoc  cap.  ante- 

cedenti  adjungit  G  5c.  q)  ag.  F  1.  r)  unnm  E.  F.   G.  s)   ita  A  1;  Teud. 

.  F  1;  Thed.  G;  Theod.  vel  Teod.  ceteri.  t)  Focato  B  1;  Foca  C.  D.  F  5.  I  2, 
e  corr.  F4.  u)sedavariciadeditusnimia  add.  B.  v)  hostem  C '1.  1. 
w)  ita  A  1.  4.  x)  qui  —    de  Foroi.  {cap.  sequent.)  desunt  I  1  (folio  finiente  et  alia 

manu  in  sequenti  incipiente),  at  non  I   la.  la'.         y)  hoc  cap.  om.  A  '4.  z)   Gado- 

aldus  A  *3.         a)  Gisolfus  A  2.         b)  Foroiulii  C  1.  F   1,  alii.         e)   antea  r.  F  1. 

d)  r.  s.  des.  0  '1.   1,  post  add.  D  1;  suscepti  C  2;  sunt  revocati  I  1.  la.  —  pacem  D  3. 

e)  AdoioaIdA'3;  Adoloaudus  B  1.  f)  in  corr.  a  A  3  ;  apud  Sanctum  lohannem  D  3. 
g)  Modica  A  1.  B  1.  2,  corr.  Modicia  E  1;  c/.  supra  p.  154  n.  h.  h)  deest  A  3. 
i)  Dei  B   1.  k)  facimus  F  1.  G  1.   3.  4.  I  2. 

1)   C/.  Gregorii  M.  Reg.   XIV,   12.  2)  Ex  quo    magnam    hujus  lihri 

partem  sumtam  esse,  primo  patet  aspeclu. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  157 

28.^     Erat    autem   his    diebus   adhuc   discordia  Lango- (29) 
bardis  cum  Romanis '  propter  captivitatem  fiHae  regis.     Qua 
de    causa    rex   Agilulf   egressus    Mediolanio'*    mense   lulio,  Jui. 
obsedit    civitatem    Cremonensem     cum     Sclavis ,     quos  "^   ei 
cacanus  rex  Avarorum*^    in  solacium  miserat,   et  cepit  eam^ 
duodecimo  Kalendas  Septembris  et  ad  solum  usquo  desti'uxit. 
Pari  etiam  modo  expugnavit  etiam  ^  Mantuam,  et  interruptis  Aug.  21. 
muris  eius   cum  arietibuss,    dans  veniam''   miHtibus    qui    in 
ea   erant    revertendi    Ravennam ,    *  ingressusque '    est    iu    ea '  p-  126. 
die''  Iduum  Septembrium.     Tunc   otiam  partibus   Langobar- eos. 
dorum  se  tradidit  castrum  quod  Vulturina'- ^  vocatur;  miHtes   '^^^'^  ' 
vero  Brexilhim'"  ■*  oppidum  igni  cremantes,  fugierunt".     His 
ita  pati-atis,  reddita  est  fiha  regis  a  Smaracdo»  patricio  cum 
viro  ac  fiHisP  ac  rebus  cunctis;  factaque  est  pax  mense  nono 
usque  Kalendas  ApriUs  indictionis  i  octavae  *.    FiHa  vero  regis  605. 
mox  •■  a  Ravenna  ^  Parmam   rediit ;    ob '   difficultatem  partus 
pericHtata,    statim"    defuncta    est.     Hoc   anno    Teudepertus  ^  605. 
et  Theudericus  reges  Francorum  adversus  Clotharium  patruum 

a)  hoc  cap.  om.  A  '4.  b)  ita  A  1.   2;  Mediolani  A  '2;    Mediolano  A  3.  4.  5.  C. 

D.  F  2.  5.  H  1;  medio  iauo  I  1;  Mediolanium  F  1.  4.  G  1.  2.  3.  5a;  Mediolanum 
B  1.  2.  G  4.  5e.  e)  quas  F  1.  G  1.  3.  d)  Avarum  ad  G  2  ;  Habarorum  F  1. 
e)  deest  G  4.  —  duodecima  A  2.  f)  et  B  1.  la.  2.  G  5a.  b ;  deest  A  "2.  3.  4.  C. 
D.    F  3.    G  2.  3.  4.    H  1.  g)  Avaribus    B   1.  2;    parietibus  A  *3.  h)  viam 

C.  D.  I  1.  i)  que    deest  B   la.  D  3.  4.  F  5.   G  4.  H  1.  I  2;    ingressus    quoque 

F  4.   G  2.   5a.  b;  reversusque  C  1.  2.  II.  k)  ita  A  1.  2  (corr.  eam).  D  2.  "Sa.  4; 

eadem  id.  C  2.  F  1.  '2.  4.  G  1.  2.  3  ;  eandem  G  4.  5a;  eam  die  A  '2.  *3.  3.  4. 
B   1.  la.   2.  C   1.  3.  D   1.   la.  3.  6.  F  5.  1)   Vulterina  A  2;   Vultirina  C  1;  Vul- 

turia  C  2;  Vulturna  D  3;    Vulturinam    G  3.  4.  m)  Bressillum  F  1;    Pressillum 

G  1.  I  3;  Pre  . .  llum  superscripla  littera  x  G  2;  Bresillum  G  4;  Brixillum  G  5c. 
n)  ita  A  1—4.  B  1.  C  '1.  D  1.  F  1.  G  1,  0//*;  fugerunt  B  la.  C  4b.  F  "2.  G  2. 
5a.  b.  c;   eftugerunt  ve/  effugierunt  C  1  —  3,  plerique  D.  I  1.  o)  ita  hoc  loco  C  1.  D  1. 

p)  fllia  A  3;  filius  C  1.  q)  ita  A  1.  '2.  2.  4.  5.  B  1.  C  '1.  D  I.  4.  H  1;  octava 
A  1  ?  indiclione  octave  A  3 ;  indictione  (indicione  G  2)  octava  (VIIl)  ceteri. 
r)  ut  post  add.  F  1.  (;  2,  et  ita  G  5c.  s)  Ravennam  V.  rediens  B  1  ;  Rav.  Ro- 
mam,  in  margine  add.    vel  domum  G  2.  t)  et  ob   C.  D   1.   G  4.  5a.  b.  c.  I   1.  2; 

atque  ob  D   2.  '3a.  3.  u)  deest  B   1.   2.  v)  Thiadbertus  et  Thiadricus  G  5c, 

et  ita  deinceps. 

1)  i,  e.  Ravennatihus,  ul  scribit.  Agnellus  c.  101.  Cf.  Cont.  Prosperi, 
uhi  similia  narrantur.  Quae  si  e  Secundo  sumta  putes,  1'aulus  ea  omi- 
sisse  censendus  esset  quae  ille  narrat :  regem  cum  totius  robore  exercitus 
ad  obsidionem  ^..rbis  Iloviae  perrexisse,  sed  cuvi  Gregorius  i^o.po-  ad 
gradus  basilicae  s.  Petri  ei  occurrisset,  Imjus  ^^reclhus  frar.tum  ah  urbis 
obsidione  recessisse.  Sed  Continuator  .s?ta  aliunde  liausisse  ridetur ;  cf. 
Hille  p.  10;  Jacobi,  Quellen  p.  83.  Postea  etiam  addit,  Romanos,  cum 
ad  ohsidendam  liomam  Agilulfus  rex  venisset,  5  centenaria  se  Lango- 
bardis  soluturos  ense  spoj^iondi.sse ;  idque  Eleutherium  exarchum,  a  Sun- 
drario  (ita  cod.J  duce  Langobardorum  saep'ms  hello  v'ictum,  denuo  con- 
firmasse.  2)  Valdoria.  3)  Bersello  non  longe  a  licggio.  4)  Anni 
scilicet  605.  Congruit  huic  Pauli  historiae  datum  recitatae  d.  Gregorii 
ep>istolae,  indict.  7,  ncmpe  post  mensem  Septembris  anni  603,  cujus 
etiam  anni  mense  Novemhri  jmrr  cum  Langohardis  cst  inita  i?i  annum 
ferme  ac  dimidium.     BI. 


168  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

suum  dimicarunt.     In  quo  certamine  ex  utraque  parte  multa 
milia  ceciderunt. 
(30)  29.     Tunc  etiam   beatus^    papa   Gregorius   migravit   ad 

Mart  Ohristum,  cum  iam  Focas  per  indictionem  octavam  anno 
regnaret  secundo '.  Cuius  in  locum^*  ad  apostolicatus  *^  offi- 
cium  Savinianus  est  ordinatus  ^.  Fuit  autem  tunc ''  hiems 
frigida*^  nimis,  et  mortuae  sunt  vites  pene  in*^  omnibus  locis. 
Messes  quoque  partini  vastataes  sunt  a  muribus,  partim 
percussae  uredine  evanuerunt.  Debuit  etenim''  tunc  mundus 
lame '  sitimque  pati',  quando  recedente  tanto  doctore  animas 
hominum  spiritalis  aKmoniae  penuria  sitisque  ariditas  invasit. 
Libet  sane  me  pauca  ^  de  eiusdem  beati  Gregorii  papae  quadam 
epistola'  huic™  opiisculo  inserere,  ut"  possit  liquidius  agnosci, 
quam°  humilis  iste  vir  fuerit  quantaeque  innocentiae  et  sanc- 
titatis.  Hic  denique  cum  accusatus  aput  Mauritium  augustum 
et  eius  fihoP  fuisset,  quod  Malcum'i  quendam  episcopum 
in  custodia'"  pro  solidis  occidisset,  scribens  pro  hac  re 
epistulam  Saviniano^  suo  apochrisario*,  qui  erat  aput  Con- 
stantinopoHm,  inter  cetera  sic  ait'*:  'Unum  est  quod  breviter 
suggeras  serenissimis  °  dominis  nostris,  quia,  si^  ego  servus 
eorum  in  morte^  vel  Langobardorum'^  me  miscere  voluissem, 
'p.  i27.hodie  Langobardorum  y  gens  nec  regem  nec  duces  *nec 
comites  haberet  atque  in^  summa  confusione  divisa  esset. 
Sed  quia  Deum  timeo,  in  morte''  cuiuslibet  hominis  me 
miscere**  formido.     Malcus   autem    isdem*^   episopus    neque 

a)  sauctus  G.  p.  G  4 ;  papa  deest  B   1.   2.         b)  loco   Ct.  c)  apostolatus   (aposto- 

latos    C  '1)  A  5.  B   la.    2.  C.    D.    F  5.  H  1.  d)  deest  F.  G;    autem    deest  D  3. 

e)  frigidam  F  1.  f)  deest  B   1.  g)  vastatae    —    partim    des.  C.  D.  E   1  {post 

suppl.).  F*2.  h)  enim  A  2.  i)  ita  A  1.  2.  '4.  B  1.  2.  Fl;  famae  G  1;  sitique 
partim  B  1;    sitique  perire  B  2.  k)  deest   B  1.    0  2.  1)  epistolam  F  1.  G  1, 

et  ita  in  archefypo  /uisse  putarim;  quandam  epistolam  C.  D  1  (corr.  quadam  epi- 
stola).  2.  E  1.  F  2.  4.  I  1.  2 ;  quandam  (quendam  1)  paucam  epistolam  B  1.  2. 
m)  vix  A  2;  hunc  F  1.  n)  et  A  1 ;  iusereret  A  2;  ut  e  corr.  D   1.  o)  quam 

—  Malchum   posl    suppl.    D  1.  p)  iia    A  1.  4;    tilius   (filiu?)  C  '1;    filios  ceteri. 

q)  Malcum  corr.  Malchum  A  2;  Malchus  A  "4;  Malchum  A  3.  B  la.  D  1,  alii. 
r)  custodiam  F  1.  G  1.  2.  3.  s)  Savino  A  2.  t)  apocrisario  A  '2.  *4.  5.  C  1. 
E  1.  G  1.  2.  I  1 ;  apocrissario  G  4;  apocrisarium  A  4;  apocrisiano  B  2.  G  5a,  alii. 
u)  deest  E.  F.  G.  v)  sic  F  1.  G  1.  4;  non  sic  G5a;  sic  non  G  5b.  c  ;  deest  63. 
vr)  mortem  C  1.  F.  G  1—4;  in  m.  des.  E  1.  —  vel  deest  A  '2.  C  1.  D  1.  G  2.  H  1. 
x)  Langobardorum  —  hodie  des.  F  1  (post  suppL).  2.  3.  G;  eorum  loco  hahent  G  2: 
■  vellem  cuiuslibet  hominis  me  miscere;  G  5:  Langobardorum  consentio  et  si  in 
multis    ipse    me    non    interposuissem,    gens    ista    nec.  y)  nec    Lang.    nec  B  1. 

z)  deest  A  1.  —  summam  confusionem  F  1.         a)  mortem    E.  F.   G.  I  1.  b)  mi- 

sceri  A  2.         c)  hisdem  A  '2.  2?  3.  4.  B  1.  2.  F  1.  G  1— 4;  idem  A  1.  B  3. 

1)  Kon  hene  Paiilus  secundian  annum  imperii'  Phocae  cum  morte  d. 
Gregorii  per  indictionem  octavam  illigavit;  constat  enivi  suh  finem  anni 
602.  PJiocam  imperare  coepisse,  currenfe  sexta  indiclione.  BI.  Errat 
Paulus  Bedam  secutus ;  Gregorius  ohiit  a.  604,  ind.  7.     BE.  2)  Hx 

G.  j^ont.  3)  De  fame  referunt  G.  pont.  Sahin.  et  V.  Gregorii  M.  c.  29. 
4)  Eeg.  IV,  47. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOKUM.     LIB.  IV.  159 

in^  custodia  fuit  neque  in  aliqua  afflictione;  sed  die  qua'' 
causam  dixit  et  addictus^  est,  nesciente  me**,  a  Bonifacio 
notario  in  domum  eius  ductus  est  ibique  prandidit  et  hono- 
ratus  est  ab  eo  et  nocte  subito  mortuus  est'.  Ecce  quantae 
humilitatis  vir  iste  fuit,  qui,  cum  esset  summus  pontifex^, 
se  servum  nominavit!  Ecce  quantae  innocentiae  ^ ,  qui  nec 
in  morte  Langobardorum ,  qui?  utique  et  increduli  erant  et 
omnia  devastabant,  se'^  noluerit  ammisceriM 

30.'^     Igitur    sequenti  aestate   mense    lulio    levatus    est^^i) 
Adaloaldus'    rex    super    Langobardos    aput    Mediolanum    iniui.' 
circo,    in    praesentia    patris""  sui   Agilulfl  regis,    adstantibus 
legatis    Teudeperti"    regis    Francorum,     et    disponsata»    est 
eidemP  regio  puero  filia  regis  Teudeperti,  et  firmata  est  pax 
perpetua  cum  Francis  >. 

31. 'I     Eodem  tempore  Franci  cum  Saxonibus  pugnantes'",  (32) 
magna  strages  ^  ab  utrisque  partibus  facta  est.    Apud  Ticinum 
quoque  in  basilica'   beati  Petri  apostoli  Petrus  cantor  fulmine 
ictus  est". 

32.     Sequenti    denique^    mense   Novembrio   rex   Agilulf^gg^ 
pacem  fecit*^  cum  Smaracdo  patricio  in  annum  unum,  acci-Nov. 
piens    a''  Romanis^    duodecim  milia>'    solidorum.      Civitates 
quoque  Tusciae,   lioc   est  Balneus^  Regis*    et  Urbs^    Vetus, 
a  Langobardis    invasae    sunt.     Tunc    etiam  mense  Aprili  eteoe. 
Maio ''  apparuit  in  caelo  steUa  quam  cometem  <=  dicunt.    Deliinc 
Agilulf  rex  iterum  fecit  pacem  cum  Romanis  tribus  annis. 

33.''     His  diebus  defuncto   Severo  patriarcha,  ordinatur(34) 
in''    loco  eius  lohannes  abbas  jjatriarcha  inAquileia'^  vetere, 

a)  deest  F  1   {ubi  custodi).   G  1;    neque  in  c.  f.  des.  F  5.  b)  di  causam  F   1 ;  di 

quam  corr.  dicam  quam  G  1;  dico  quam  G  3.  4;  s.  aliquam  c.  G  5a.  c;  s. 
aliqua  c.  C  2.  c)  additus  G  3.  4;  adictu  B  1;  adductus  A  '4.  4.  5.  C.  D  1.  2. 
H  1,  e<  e  corr.  A  3;    abductus  I  1;    adducta  E   1;    et  dictus  B   2.  d)  deest  F   1 

(postea  ante    nesc.    svppl.).   G   1.  3.  4;    me  n.   G  2.  e)  Dei    p.  s.  s.    hominum  C. 

D.  I  1.  f)  i.  vir  iste  fuit  B  1.  2.  g)  q.  u.  des.  B  1.  —  et  deest  C  1.  G.  L  1. 
h)  sese  A  '2.  2.  4.  5.  B  1.  la.  2.  C  3.  D.  H  1 ;  esse  0  1;  sed  G  4.  —  noluerint 
A  2;  noluit  B  la.  D  2.  E  1.  F  '2.  I  2;  noluerat  B  1.  6  2.  I  3;  noluerant  B  2; 
voluerit     D  '3a.   3.  4.     G  .5a.   c.  i)  amisceri     A  2?    3.  4.     C   1.    D   1.    G  3.   4 ; 

ad(m)miscere  A  5.  C  4b.  F  '2.   G  2.   5a.  c.  k)  Jtoc  cap.  om.  A  '4.  1)  Adaio- 

aldus  A  "3;  Adadoloaldus  G   1    4  (—  dux).  m)  patri  A  1.  B   1.  D   1.  E   1.  F   1. 

G   1,  liltera  s  (patrisui)  in  arcketypo    semel  tantum  scripta.  n)  Theudip.  F  1   [mox 

Teudip.).  G  1.  o)  ita  A  I.  2.  C  1.  D  1.  F  1.  G  1— 4;  desp.  B  1,  aUi;  dispen- 
sata  C  'I.         p)  idem  F   la.   4.   G  1 — 4.  q)  hoc  cap.  om.  A  '4.         r)  Francis  — 

pugnantibus    corr.  D   1,  et  ita  alii  D.  s)   m.    ab  u.   p.   f.   e.  str.  A  '3.  t)   cc- 

clesia  A  2.  u)  i.  e.  mortuus  D   2.  v)  Sequentibidenque   B   1;    Seq.   idemque 

G  2.  3 ;     erasum  G  4;     S.    terapore  G  5a.  b.  c.  vv)  deest  B   1.  x)  deest  A  2. 

y)  deest    B   1.  z)  Balneum    G   2.   5c;    Balneoregium    F  5;     Regis    deest    D   2.  3. 

a)  Urbis  A  '2  C  1.  F  1.  Gl— 4;  Urbe  E  1.  —  luctus  A  2;  uenis  A  3.  b)  Magio 
G  3.  4.  L  1.  c)  comitem    A  '2.    E  1.    F  1;    comite  G  1;    commates  corr.  com- 

matem  G  4.  d)  hoc  cap.  om.  A  *4.  L  1,  e)  in  1.  e.  des.  D  3;  ord.  —  patr. 

des.  B   1.  f)  Aquilegia  F  1  ;  r/.  supra  p.  92  n.   p. 

1)  Cf.  quae  narrat  Fred.  cliron.  c.  45.  2)  i.  e.  Grnecis,  ut  JV,  47. 

VI,  46.     BE.         3)  Bagnarea;  Orvieto. 


160  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

cum  consensu  regis  et  Gisulfi  ducis  i.  In  Gradus  quoque 
ordinatus  est  Romanis*  Candidianus  antistis''.  Rursum  mense 
Novembrio  et  Deeembrio  stella  cometis  •=  apparuit.  Candidiano 
quoque  defuncto ,  aput  Grados  '*  ordinatur  ])atriarcha  Epi- 
phanius,  qui  fiierat  primicerius  notariorum,  ab  episcopis  qui 
eranf  sub  Romanis.  Et^  ex  illo  tempore  coeperunt  duo 
esse  patriarchae. 

(35)  -f  3^_  g    YlsLC  ^  aetate  lohannes  ^  Consinus '  invasit  NeapoUm. 
'  Quem  de  eadem  civitate ''  non  multos'  post  dies  Eleutherius"' 

patricius  expulit  eumque  interfecit.  Post  haec  isdem"  Eleu- 
therius  patricius  eunuchus^  imperii  iura  suscepit.  Qui  dura 
a  Ravenna  Romam  pergeret,  in  castro  Luceolis  a  mihtibus 
interfectus  est,  caputque  eius  Constantinopohm  imperatori 
delatum  est. 

(36)  35.P  Hac  etiami  tempestate  misit  rex  Agihilf  StabHci- 
anum'"  notarium  suum  Constantinopohm  ad  Focatem^  impera- 
torem,  Qui  rediens  cum  legatis  imperatoris,  facta'  pace 
annuah,  Agihdfo "  regi  idem  legati  imperiaha  munera  optu- 
lere^. 

(37)  36.'*^  Focas  igitur,  ut  praemissum^  est,  extincto  Mauricio 
eiusque  fihus  J',  Romanorum  regnum  invadens ,  per  octo 
annorum  curricuLa  principatus  est.  Hic^  rogante  papa  Boni- 
facio^  statuit,  sedem  Romanae  et  apostohcae  ecclesiae  caput 
esse^  omnium  ecclesiarum,  quia  ecclesia  Constantinopohtana 
prima ''  se  omnium  ecclesiarum  scribebat.  Idem  aho  •=  papa 
Bonifacio  petente  iussit,  in  veteri  fano  quod  pantheum'^ 
vocabatur,  ablatis  idolatriae  sordibus,  ecclesiam  beatae  semper 
virginis  j\Iariae  et  omnium  martyrum  fieri,  ut,  ubi  ^  quondam 

a)  a.  R,  A  '3.  5;  Romanus  A  '2.  B  1.  D  la.  E.  F.  G;  deest  B  la.  2.  b)  ila 
A  1.   2.  F   1;  autestis  G   1;  antistitis  C  1.  c)   comitis  A  '2.    E   1.  F  1.    G  1.  *2; 

comates   G  3;    cometes  C   1.   6   2,  alii.  d)  ila  koc  loco  A   1.   '2.  2.   3.  4.  5.  C  1. 

D   1.  F   1.   G  1.   '-2.  4;   Gradus  D  3.   G  2.  3,  alii;  Gradibus  C  2.  e)   erat  A  2.   F  2. 

f)  Ex  illo  namque  B   1 ;  et  dcest  A  2.  g)  hoc    cap.   om.  A  '4.  li)  Hac  etiam 

a.    B  1.  i)  Confines    C   1.   2.    D  *3a.    I  1;    Confinus  D   1;    Continis  D   3;    corr. 

Cors.  F  1.  ic)  civitatem  C  "1.  1.  1)  multo  P  1.  G  1.  4.  5a  {deest  dies) ;  n.  p. 
m.  d.  A  "3.  m)  Eleth.  F  1 ;  El.  —  Post  liaec  des.  B  1.  2  ;  El.  —  isdem  des.  G  4. 
n)  liisdem  F  1.   G  1 ;  idem  D   3,  alii.  o)  heunchus  C  1.         p)  hoc  cap.  om.  A  '4. 

q)  deest  B  1.  r)  Stabilicanum  A  3;  Stabilic(t)ianum  B  1.  2.  F  5;  Stablisiannm 
F  2.  4.  G  1.  5a.  c;  Stabilisianum  G  3.  4;  Stabilianum  corr.  Stabilisianum  G  2; 
Stabicianum  D   1  s)  Focacem  A  5.  F  1.    G  1.   3.  4.  t)  factam  pacem  F  1. 

u)   A.  r    des.  B  1.   la.  v)   optuleret  F   1.  vr)  hoc   cap.  om.  A  '4.  x)   prom. 

A  2;  premissus  F  1.  y)  ita  A  1.  *2.  2.  4.  D  1.  E  1.  F  1.  G  1-4;  fllios  B  1.  2; 
filio  F  '2;  filiis  A  2.  D   2.  3.  z)  Bonef.  B   la.   2.  C   1.  D.   C    1.  4.  I  1.   —  papa 

deest  G  3.  a)  esset  F   1.  b)  ita  A  1.  *2.   2.    B  1.    C  1.    D   1.  E  1.  F  1.   G  1. 

*2.  2;  primam  A  3.  D  2.  3,  alii.  c)  etiam  C  1.  2.  H  1.  I  1 ;  deest  F  *2.  —  papa 
deest  G.  d)   panteum  C   1.   G  2;  panthum  A  3;    pantheon  B   1.   —  voeabat  corr. 

vocabant  C   1,  et  ita  I  1.         e)  ibi  A   1 ;  et  ubi  A  2  ?  G  4. 

1)  Cf.  Johannis  episL,  Baronius  a.  605  (Troya  282J,  et  Cliron.  Gra- 
dense  infra    eclendum.  2)  Haec    ex    G.    po7it,  Deusd.    et   Bonif.    V. 

Cf.  Cont.  Prosp.  p.  37,  qui  et  alibi  cum  Gestis  pont.  convenit;  Jacohi 
p.  53.         3)  Ex  Bedae  chron. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBAEDORUM.     LIB.  IV.  161 

omnium^  non  deorum,  secl  clemoniorum  cultus  agebatur'',  ibi 
deinceps  omnium  iieret  memoria  <=  sanctorum.  Huius » 
tempore  Prasini  et  Veneti  per  orientem  et  Aegyptum  civile 
bellum  faciunt  ac  ^  sese  mutua  caede  prosternunt.  Persae  2 
quoque  adversus"  rem  publicam  gravissima  bella  gerentes, 
multas  Romanorum  provincias  et  ipsam  Hierusolimam  ^ 
auferunt.  Et  destruentes  ecclesias,  sancta  quoque  profanantes, 
inter  ornamenta  locorum  sanctorum  vels  communium  etiam 
vexillum  dominicae  crucis  abducunt ''.  Contra  hunc  Focatem 
Eraclianus,  qui  Africam  regebat,  rebellavit,  atque  cum' 
exercitu  veniens,  eum  regno''  vitaque  privavit  remque 
publicam  Romanam  Eraclius',  eiusclem  filius,  regendameio. 
suscepit. 

37.  Circa  haec  tempora  rex  Avarum'",  quem  sua"(38) 
Hngua  cacanum  appellant,  cum  innumerabili  multitudine " 
veniens,  Venetiarum  fines  ingressus  est.  Huic  Gisulfus 
Foroiulanus  dux  cum  Langobardis,  quos  habere  jDOterat, 
audacter  occurrit;  sed  quamvis  forti  animositate  contra  inmen- 
samP  multitudinem  belhim  cum  paucis  gereret,  undicjue  tanien 
circumseptus,  cum  omnibus  pene  suis  extinctus  est.  Uxor 
vero  eiusdem  Gisulti  nomine  RomildaT  cum  Langobardis  qui 
evaserant  sive  eorum  uxoribus  et  fihis  cj[ui  in  *bello  perierant,  *p-  129. 
intra  murorum  Foroiulani  castri  muniif  septa.  Huic  erant 
fihi  Taso  et  Cacco  ^  iam  aduliscentes ',  Raduald  "  vero  et  Gri- 
muald^  adhuc  in  puerili  aetate  constituti.  Habebat  vero  et 
filias  quattuor^  quarum  una^''  Appa^,  alia  GailaJ'  vocabatur^, 
duarum  vero'''  nomina  non''  retinemus.  Communierant  *^  se 
quoque  Langobardi    et  in''    reliquis   castris    quae  his  vicina 

a)  omnium     —    deinceps    des.   C   1.  b)  augebatur    F   1.    G  1.  3.  4;    ag  .  .  ebatur 

D   1;    habebatur  G  5a.  c;    erat  A  3?  c)  deesf.  G   2.  cl)  ac   —  rem  publicam 

des.  Ct.  e)  adversum  A  2.  f)  ita  A  1 ;  Hyerosol.  F  1 ;  Hierosol.  ceteri  fere  omnes. 
g)   illorum  G  3.  4;  v.  c.  des.  I  2.  h)  adducunt    A   '2.  B   1.  D   la.  F.    G.  H;  ad- 

veuit  I  2.  i)  cum    —    vitaque    des.   G  3.  4;    cum  deest  G  2.   —  exercitum  F   1. 

k)  recognovit  atque  pr.  A  3.  1)  Heraclcus  B  1 ;  Eradius  P  1.  m)   Avarorum 

A  '2.  3.   6.   B  1.  2.   C  1.  E  1.   G  1.  3.   H   1.  —   que  F  1.       n)  suam  linguam  B  1.    G  3. 

0)  multitudinem  F  1.  p)  inmensa  F  1.  q)  Romelda  A  2;  Romilla  D  1  non- 
mimquam,D  2  cons<an«er ;  Romilda  F  1 ;  Romhild  G5c;  Rumilda  in/ra  semel  A3.  G3. 
r)  munivit  A  2.  C  *1.  3.  5;  munuit  E  1;  muniunt  C  1.  2.  D  1.  I  1.  Ib;  castra 
(se?)  munivit  C  4a.  b;  se  P.  c.  muniit  A  '3.  3.  4.  B  1.  2.  3.  I  3;  se  F.  c.  munit 
B  la;  se  F.  c.  muniut  A  5;  se  F.  c.  muniunt  A  8j  muros  se  F.  c.  muniit  A  6; 
c.  munii  F  1;  c.  (castro  G  2)  monii  septa  configit  (confugit  G  3.  4)  G  1— 4; 
c.  moeniis  septa  confugit  G  5c;  c.  s.  confugit  G  5a.  s)  Caco  D  2.  3.  G  4 ; 
Caao  A  4;  Cacano  C  1.  t)  ita  A  1.  E  1;  adulescontes  A  4.  C  1.  F  1.  G  oa; 
adhul.  D  1;  adulesentcs  G  3;  adolescentes  alii.  u)  Radoald  A  2.  6.  C  1.  5; 
C}  1.  4;  Raddoald  F  1;  Radoald  A  '3.  4.  5.  F  4.  I  1 ;  Rodoaldus  B  1.  2  ;  Rado- 
aldus  D  2.  3;  R.idwald  G  5c.  v)  Grimoald  A  2.  '3.  3.  5.  6.  0  1.  D  1.  G  1 ; 
Crrimoaldus  B  1.  2.  D  2.  3;  Grimwald  G  4.  5c.  w)  unam  Fl.  x)  Papa  Cl; 
Pappa  F  2;  Mappa  G  5c.  y)  Gala  A '3.  z)  vocabantur  A  2.  Fl.  a)  deest  A  3. 
b)minimeBl.       c)  communierunt  A  3.  D  2.  3.  F  1.  G  1— 4  ;  cOuninBl.       d)  dcest  Bl. 

1)  Huius  —  prosternunt  ex  Isidori  chron.  2)  Persae  —  abducunt 
ex  Beda. 

11 


162  PAULI  HI8T0RIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

erant,  hoc  est  in  Cormones^',  Nemas'',  Osopo'',  Artenia''-*, 
Reunia*^,  Glemonaf,  vel  etiam  in  IbligineS-3^  cuius  positio 
omnino  inexpugnabilis  existit''.  Pari  etiam  raoclo  et  in 
reliquis  castellis,  nc  Hunnis,  hoc  est  Avaribus,  praecla 
fierent,  se  communivere.  Avares  vero  per  omnes  Foroiu- 
lanorum  fines  discurrentes,  omnia  incendiis  et  rapinis 
vastantes,  Foroiulanum  '  oppidum  obsidione  claudunt  et  totis 
viribus  expugnare  moliuntur.  Horum  rex,  id  est  cacanus, 
dum  circa  muros  armatus  cum  magno  equitatu  perambu- 
laret'',  ut,  qua  ex  parte  urbem  facilius  expugnare  posset^ 
inquireret,  lumc  Romilda  de  muris  prospiciens,  cura  eum  cer- 
neret  iuvenili"*  aetate  florentem,  meretrix  nefaria  concupivit ", 
eique"  raox  per  nuntiixra  mandavit,  ut,  si  eara  in  matri- 
moniura  sumeret,  ipsa  eidem  civitatem  cura  oranibus  qui 
aderant  traderet.  Quod  rex  barbarus  audiens,  eidera  raaligni- 
tatis  dolo  quod  mandaverat  se  facturum  promisit  earaque  se 
in  mati-imonium  p  accipere  spopondit.  Illa  vero  nihil  morata, 
portas  Foroiulensis  castri  aperuit  et  ad  suam  ^  cunctoruraque 
qui  aderant  perniciera  hostera'"  introduxit.  Ingressi  vero 
Avares  cum  rege  suo  ForumiuHi*,  universa  quae  invenire* 
poterant  rapinis  diripiunt";  ipsamque^  urbera  flamrais  concre- 
mantes,  universos  quos  reppererant "'  captivos  adducunt*, 
faUaciter  tamen  eis  proraittentes,  quod  eos,  unde  digressiv 
fuerant,  Pannoniae  in  finibus  conlocarent.  Qui  cum  patriam 
revertentes  ad^  campum  quem^  Sacrum  norainant  pervenissent, 
omnes  qui  iani  in ''  maiori  aetate  constituti  erant  Langobardos 
gladio  perimere  statuunt,  muHeres  vero  et  jDarvulos  captivi- 
tatis  sorte  dividunt.  Taso  vero  et  Cacco  seu  Raduald,  filii 
Gisulfi  et  Roraildae,  cura  hanc  Avarorura  maHtiani  cogno- 
vissent,    statira   ascensis    equis   fugara    arripiunt.     E    quibus 

a)  Cormonans  A  6.  b)  Nemos  A  2;    Nemaso  G  5a.  c;  Menas  D  '3a.   3;  Hemas 

B   1.   2.  c)  Ossopo  G  3.         d)  Arcenia  F4;  Artema  D  3.   4.  F  5.   fi  2;  Artemia 

C  2;    Arteunia    D  2,    uhi    Reunia  deest.  e)  Reuma  A  3.   G  1.  2;  Areunia    D  8. 

f)  Glemena  D  2.  g)  e.  inbligine  D  1 — 4;    e.  inibline  A  4.  G  5a;    e.    mibllgine 

A  3.  I  1  ;  e.  in  ebliginem  G  3;  e.  in  ebligine  G  4;  unbligine  B  la.  h)  extitit 
C  1.  F  '2.  G  3;  existat  corr.  existit  6  2.  1)  F.  itaque  o.  B  1.  k)  circuiret  B  1. 
1)  possit  G  1.  3.  m)  iuvenali  G2.   3;  c/.  svpra  p.   135  n.  a.         n)   statim  c.   eum 

B  1.  2.  o)  ei  quoque  F  2.  G  1 — 4.  p)  matrimo  B  1;  matrimonio  B  la.  C  1.  2. 
D   2.  F  '2.   G  2.  3.   —  m  A  1    haec  avidsa  sunt.  q)  sua  F   1.   G  1;  a  suo  G  3. 

r)  hunc  F.  G.  s)  Forumiuli  A  2.  3.  F  1.  G  1 ;  Foroiuli  G4.  t)  invenirent  Fl. 
u)  (lerip.  C  1.  F  1.  G  1.  2;  in  hoc  verbo  desinit  G  5b.  v)  ipsaque  F  1;  ipsam 
G  1_4.  w)  deest  C  *1.   1.  x)  ita    A  1.  *2.  '4.   6.    C  *1.   1.    D   1.  E   1.  F.   G; 

abducunt  eeteri;  c/.  supra.  y)  die  gressi  A  2.  z)  et  ad  A  3.  C  1.  2.  D  1.  G  3 
e  corr.  5c.  I  1.  a)   qj  (que)  A   1.   2;  que  A  "2.  E  1.  G  5a;  quod  F  1.  G  1.  3.  4. 

H  5a.  I  2.  b)  deest  A  2. 

1)   Cormons ;  Klmis;   Ossopo   ad  Tagliamento  jiuvinm.  2)  Artegna  in 

Carnia;  Bagogna,  villa  capitidari  ecclesiae  Cividalensi  pertinens ;  Gemona 
in  provincia  Forojidiana.     BE.  3)  Iplis,    quarto  a  Civiclale    miliario 

in  via  ad  Cormons  ducente.      Cf.   Cluver,  Ital.   ant.  XV.     BE. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  163 

•unus  Grimoaldum  ^  puerulum  fratrem  suum,  dum  existimaret  ^ 
utpote  parvulum  super  equum  currentem  <=  se  tenere  non  posse'*, 
*melius  ducens''  eundem  gladio  perimere  quam  captivitatis 'p- i3o. 
iugum  sustinere,  eum  occidere  voluit.  Cum  igitur  ut  eum 
percuteret  lanceam  elevasset,  puer  lacrimans  exclamavit, 
dicens :  'Noli  me  ^  pungere ,  quia  possum  me  -super  s  equum 
tenere'.  Qui  iniecta  manu  •'  eum  per  brachium  adprehendens 
supers  nudum  equi  dorsvim  posuit  eundemque  ut  si  j)osset' 
se  continere  hortatus  est.  Puer'^  vero  frenum  equi  manu^ 
arripiens,  fugientes  germanos  et  ipse  secutus  est.  Quo  con- 
perto,  Avares  mox  ascensis  equis  eos  persecuti  sunt;  sed 
reliquis  veloci  fuga  evadentibus,  Grimoald  puerulus  ab  uno 
eorum,  qui  velocius  cucurrerat,  capitur.  Nec  tamen  eum 
suus  conprehensor  gladio  ferire  propter  parvitateni  aetatis 
dignatus  est,  sed  sibi  eundem  potius  serviturum"'  reservavit. 
Cumque  eum"  ad  castra'*  revertens  adprehenso  eiusdem 
equi  freno  reduceret  deque  tam  nobiii  praedaP  exultaret 
—  erat  enim  ipse'i  puerulus  eleganti  forma,  micantibus  oculis, 
lacteo  crine  perfusus  — ;  qui  cum  se  captivum  ti'ahi  doleret, 

Ingcntes  animos  angusto''  in  pectore  versans, 
ensem,  qualem  in  illa  aetate  habere  poterat,  vagina  exemit 
seque  trahentem  Avarem  %  quantulo '  adnisu  valuit,  capitis 
in  vertice"  percussit.  Moxque  ad  cerebrum  ictus^  perveniens, 
hostis'"'  ab  equo  deiectus  est.  Puer  vero  Grimuald  verso 
equo  fugam  laetabundus  arripiens,  tandem  fratribus  iunctus 
est  eisque  liborationo  sua,  nuntiato'^  insuper  hostis  interitu, 
inaestimabilc  gaudium  fecit.  Avares  vero  omnes  Langobardos 
qui  iam  in  virili  actate  erant  gladio  perimunt,  muheres  vero 
et  parvulos  captivitatis  iugo  addicunt>'.  Romildam^'-  vero, 
quae  totius  malitiae  caput  extitit,  rcx  Avarum^  propter 
iusiurandum,  sicut  ei  spoponderat,  nocte  una  quasi  in  matri- 
monio''  habuit,   novissime  vero   duodecim  Avaribus   tradidit, 

a)  ita  hoc  loco  etiam  A   1.   2.    —    parvulura    G  3.  4.  b)  extimaret  E  1 ;  estimaret 

D  2.  F  '2.  G  2.  3.  c)  cun-ere  A2;  currentes  C*l;  c.  retinere  F  (se  ret.  5),  G. 
d)  posset  F  1.  e)  diceus    esse  B   1.  f)  frater    mi  add.  B  1.  g)  deest  G  3. 

h)  manum  B   1;  iuioctam  manum  F  1.  i)  possit  F.  G  1—4;    sicut  posset  G  5c  ; 

si  dMst  A  4;  si  p.  des.  C.  D.  —  sese  D.  —  contineret  B  la.  D.  G  5c;  teneret 
G  5a;  contingera  A  '4;  sequeretur  C  1.  2.  I  1  (continere  A  2—5.  B  1.  2.  D  1. 
F.  ^G  1—4;  m  Al  haec  avulsa  sunt).  k)  Pucr  —  secutus  est  des.  C  2.  1)  manum 
C    1.  F  1.   G  l — 8;    quod /ortasse  recipiendum  erat.  m)  servitium  A  2;    acl  ser- 

vitium  Cl.  2;  servituti  B  1.  n)  deest  G  3.  4.  o)  castram  G  3.  p)  predam  F  1. 
q)  deest  C  1.  r)  deest  B   1.  2.  s)  Avare  F  1.         t)  (luantulum  C   1.  2.  D   1. 

fr  1—4.  H  1;  quanturalo  F  1.  u)  verticem  A  1;  capitis  iu  capite  corr.  in  capite 

F  ],  et  ila  F  4.   5.  G.  v)  deesl    G  4.  5c.  w)  hosti  A  2.  x)  nuntiato  corr. 

luuUiata  A  1.  G  1.  3;  nuntiata  A  3.  4.  B  1  (suam  liherationem  nuntiata  et).  2. 
C.  D,  alii;  nuntians  B  2.  —  interitum  B  1.  la.  2.  C  1.  4b.  D  1.  E  1.  G  2.  3.  4; 
interitus  F   \.  y)  adilicunt    corr.    .abdicunt  A  1;    abdicunt  A  4.  B   1.  2.   C   1.  2, 

'orr.  addicunt  G  5a;  addicunt  corr.  adducunt  F  1,  ct  ita  A  5.  F  4.  G  1  —  4. 
I    1.   2;    abducunt    A  3.    G  5c.  z)  Romilda    B  1.    D   1.  a)  Avarorum    A  1? 

B   1.  2.  G  3.  4;  Avarum  corr.  Avarorum  G  1.         b)  matrimonium  B  1.  G  1. 

11* 


164  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

qui  eam  per  totam  iioctera  vicibus  sibi  succedentes  libidine 
vexarent.  Postmodum  quoque  palum  in  medio  campum^ 
conligi^  praecipiens,  eandem  in  eius  acumine  inseri  mandavif^, 
haec  insuper  exprobrando  inquiens :  'Talem  te  dignum  est 
maritum  habere'.  Igitur  dira  proditrix  patriae  tali  cxitio 
periit,  quae  amplius  suae  libidini  quam  civium  et  consan- 
guineorum  saluti  prospexit.  Filiae  vero  eius  non  matiis 
libidinem  secutae,  sed  castitatis  amore*^  studentes  ne  a 
barbaris^  contaminarentur ,  crudorum  puUorum  canies  sibi 
inter  mammas  sub  fascia  posuerunt,  quae'"  ex  calore  putre- 
factae  odorem  foetidum  exalabant.  Cumque  eas  vellent 
Avares  contingere«,  non  sustinentes  foetorem,  putabant  eas 
natm^aliter  ita  foetere*',  procid  ab  eis  cum  execratione  rece- 
dentes '  atque  dicentes,  omnes  Langobardas  foetidas  esse. 
Hac"^  igitur  arte  Avarorum  libidinem'  puellae  nobiles  eva- 
dentes,  et  ipsae  castae  servatae  sunt  et  utile  servandae 
castitatis,  si  quid  tale  feminis  contigerit™,  mandaverunt  exem- 
r  isi.plnm.  Quae  postea  per  diversas  regiones  *venundatae,  iuxta 
nobilitatem  suam  dignis  sunt  nuptiis  potitae".  Nam  una 
earumo  Alamannorum  regi,  alia  vero  diciturP  Baioariorum 
principi  ^  nupsisse. 
(39)  Exigif-i  veronunc^  locus,  postposita  generali*  historia, 

pauca  etiam  privatim  de  mea,  qui  haec  scribo,  genealogia 
retexere",  et  quia  res  ita  postolat^'  paulo  superius  narrationis 
ordinem  replicare.  Eo  denique  tempore  quo  Langobardorum 
gens'*'''  de  Pannoniis  ad  Itaham  venit  Leupchis^  meus  abavusy 
ex  eodem  Langobardorum  ^  genere  cum  eis  pariter  adventavit. 
Qui   postquam   ahquod^  annos   in  Itaha**   vixit,    diem    clau- 

a)  iia  A  1.  2.  4.  E  1.  F  1.  G  1.  2.  4.  H  1.  I  2;  capis  corr.  campi  G  3;  campi 
A  3;  medium    campum  H  5a;    campo  A   5.   6.  B.  C.  D.  F  4.  5.  I  1.  b)   confixi 

Al;  confrigi  Cl;  figi  F  4.         c)  m.  dicens  B  1.  d)  amori  A  3.  B  la.   C  4b.  H  1. 

e)  ab  Avaris  C.  D.   F  4.  13;  ab  Avares  B  1.  2;  ab  Avaribus  B  la;  ne  Avaribus  II. 

f)  qui  A  2  g)  coutingeret  F  1.  h)  facere  A  2.  B  2,  Cl;  fetere  e  corr.  Dl; 
foetare  G  1.  2.  i)  recedebant  dicentes  D  2.  3.  k)  Hfc  A  2.  1)  libidine 
A  3.  F  1.  G  1—3.  m)  contingerit  A  '2.  2.  3.  4.  F  1.  G  1.  4;  congerit  corr. 
contingerit  G  3.       u)  petitae  B  1.  la.   2;  positae  C '1,  corr.  potitae  Dl;  possite  C  1. 

0)  (te.est  A  3.  \>)  deest  A  3.  G  2.  q)  p.  regis  n.  B  1.  r)  novum  cap.  inei- 
piimt  A  1.  2.  5.  C.  D.  E.  F.  H  1.  L;  quod  contra  indicera  factum  esse  apparet;  A  1 
nimeros  conturhavit,  cap.  praecedens  XXXVII,  hoc  XXX^TIII,  sequentia  XXXVIII,  XXXX, 
XXXXI,  iierum  XXXXI,  etc.  signans.  Jji  G  1  alia  manus  coaeva  hic  et  in  fine  capitis 
crucem  posuit,  cui  adscripsit :  De  ista  cruce  in  antea  usque  ad  alia  require  de  ille 
omo  qui  hunc  librum  fecit.  s)  nunic  A  2.  t)  generalitate  historiae  G  3.  4. 
u)  restexeret  F  1.  v)  ita  A  1.  F  1.  G  1.  —  paulo  deest  B  1.  w)  res  G  2. 
—  Pannonia  B  1.  x)  Leuphchis  G  5a;  Leupichis  A  '2.  F  4.  G  1 — 4;  Lupichis 
E  1;  Leypichys  B  1;  Leupigis  B  la.  2;  Leuchis  A  6.  C.  D  ;  Leochis  L  1;  Liaf- 
gis  G  5c.  y)  abvius  A  3;  avus  C  '1.  I.  2.  D  1 — 3;  abbus  corr.  ababus  F  1; 
abavavas  corr.  abavus  G  4.  z)  deest  B  1;  Langb.  F  1,  a.)  ita  B  1.  F  1. 
G  1.  2;  in/ra  etiam  A  1,  alii;  aliquos  6  3.  4;  aliquot  A  1,  alii.  Et  similiter  postea; 
cf.  p.  165  n.  k.   —  post  a.  A  3.         b)  Italiam  A  2.  B   1. 

1)  Cf.  praef.  nosfram  p.   1   sq. 


l 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  IV.  165 

dens  extremum,  quinque  ex  se  genitos  filios  aclhuc  parvulos 
reliquit;  quos  tempestas  ista  captivitatisj  de  qua  nunc  diximus, 
conprehendens,  omnes  ex  castro  Foroiulensi  in  Avarorum 
patriam  exsoles*  deduxit.  Qui  cuni  per  multos  annos  in 
eadem  regione  captivitatis  miseriam  sustinuissent  et  iam  ad 
virilem  pervenissent  aetatem,  ceteris  quattuor,  quorum  nomina 
non  retinemus,  in  captivitatis  angustia  persistentibus,  quintus 
eorum  germanus  nomine  Lopichis'',  qui  noster  postea  proavus 
extitit,  inspirante  sibi*',  ut  credimus,  misericoi-diae  auctore"*, 
captivitatis  iugum  abicere  statuit  et  ad  Italiam,  quo  gentem 
Langobardorum  residere  meminerat,  tendere  atque  ^  ad  liber- 
tatis  iura  studuit  rcppedare.  Qui  cum  adgressus'"  fugam 
adripuisset,  fareti'am  tantum  et  arcum  et  aliquantulum  cibi 
ropter  viaticum  gerens,  nesciretque  omnino  quo  pergeret,  ei 
upus  adveniens  comes  itineris  et  ductor  eflfectuss  est.  Qui 
cum  ante  eum  pergeret  et  frequenter  post  se  respiceret  et 
cum  stante  subsistcret  atque  cum  pergente  praeiret'',  intellexit, 
sibi  euni  divinitus  datum  esse,  ut  ei  iter,  quod  nesciebat,  osten- 
deret.  Cumi  per  aliquod'^  dies  per  montium  solitudines  hoc 
modo  pergerent',  panis  eidem  viatori,  quem™  exiguumhabuerat, 
omnino  defecit.  Qui  cum  ieiunans  iter  carperet  et  iam  fame  " 
tabefactus  defecisset,  tetendit  arcum  suum  et  eundem  lupum, 
ut  eum  in  cibum  sumere  possit",  sagitta  interficereP  vokiit. 
Sed  lupus  idem  i  ictum  ferientis  praecavens ,  sic ''  ab  eius 
visione  elapsus  est.  Ipse  autem,  recedente  eodem  lupo, 
nesciens  quo  pergeret,  insuper  famis  penuria  nimium  debihs 
efi"ectus,  cum  iam  de  vita  desperaret,  sese  in  terram^  pro- 
iciens,  obdormivit;  viditque  quendam  virum  in  somnis  taha' 
sibi  vcrba  dicentem :  'Surge!  Quid"  dormis?  Arripe  \aam  in 
hauc^  *partem  contra  quam^^  pedes  tenes;  illac^  etenim  esfp-  i32. 
Italia,  ad  quam  tendis'.  Qui  statim  surgens,  in  illam  partem  y 
quam  in  somnis  audierat  pergere  coepit ;  nec  mora,  ad  habi- 
taculum  hominum  pervenit.     Erat  enim  Sclavorum  habitatio 

a)  ita  A  1.  P  1.  G  1.   2;    exoles  A  2.  E  1 ;    exsole  A  '2.  b)  ita  A  l.  '2.  2.  3. 

4.  6.  F  1;  Leopchis  A  'S.  5  ;  Lupichis  G  1—4.  H  1.  11,  e  corr.  F  1;  Lupicis 
C  '1.  1.  E  1,  corr.  Lupigis  D  I,  et  ita  ceieri  D;  Lupechis  L  1;  Leupichis  B  1; 
Leupigis  B   la.  2;    Lcuphis  F   2;    Leuphchis  G  5a;    Liafbergis  G  5c.  c)  inspi- 

rantes  P  1.  d)  auctorem    F   1.   G   1.  3.  e)  adque  A  1.  G  3.  f)  iter  post 

add.  D   1,  et  ita  alii  D.  g)  factus  C   1.  I  1 ;  deest  C  '1.  h)  periret  B  1;  per- 

geret  B   la.  2.  F  4.   G  3.  i)   Cum  corr.  Cumque  G  5a;    Cnmque  B.  C.  D.  F   I. 

G.  H  1.  I  1.  k)  ita  A  1.  '2.  2.  3.  B  1.  2.  C.  G  2—4.  I  3;  aUquid  F  1;  aliquo 
A  '4.    aliquot    A  5.    D.    G  1,    alii.  1)  pergeret    A  1.    D   1;     pertingerent    A   '3. 

ra)  qui  F  1;    quia  F  4.  G  1  —  5.  n)  famem  tabemfactus  G  3.  o)  posset  C  1, 

alii;  deest  G  3.  p)  interficeret  F  1.  q)  ila  A  1.  5.  D   1    {quod  pro    eundem 

positum  esse  p^itarim);  isdem  A  *2.  2.  '3.  3.  4.  B  1.  2.  C  *1.  1.  F  1.  G  1—3.  5a.  c. 
II  1.  I  1;  hisdem  E  1.  G  3.  —  ictu  B  1.  2.  C  *1 ;  ictus  F  1.  G  1.  3.  4;  hictus 
A  2.  E   1.  —    forientes  A   2.  F  1.  r)  ita  A   1.  F.  G.  I   1;  deest  cett.  s)  terra 

C  1.   G  4.  t)   talia  et  verba  des.  C  1.  u)  qui    A  '2.  3.   G  3.  v)  hac  parte 

B   1.   C   1.  2.    D   2.  3.  w)  quo   C  1;    quem  G  3.  x)  illa  D   2.  *3a.  3.  4.  I  1  ; 

illic  B   1.   la.   2.  C  4b.  E   1.   G  5a.  I  3  ;  illuc  G  3.  4.   I   2.         y)  deett  A  3. 


166  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

in  illis  locis.  Quera^  cum  una  mulier  iam  vetula  vidisset, 
statim  intellexit,  eum  fugitivum  esse  et  famis  penuria 
laborare''.  Ducta  autem  ^  misericordia  super  eum,  abscondit 
eum  in  domo  sua  et  secreto  paulatim  ci  victum  ministravit*^, 
ne,  si  ei  usque  ad  satm^itatem  alimoniam^  praeberet,  eius 
vitam  funditus  extingueret.  Denique  sic  conpetenter  ei 
pastum  praebuif^,  quousque  ipse  recuperatus  vires  accipere 
potuisset.  Cumque  eum  iani  validum  ad  iter  faciendum 
vidisset,  datis  ei  ^  cibariis,  ad  quam''  partem  tendere  deberet, 
admouuit.  Qui^  post  aliquod  dies  Italiam  ingressus,  ad'' 
domum  in  qua  ortus  fuerat  pervenit;  quae  ita  dcserta  erat, 
ut  non  sobim  tectum  non'  haberet,  sed  etiam  rubis™  et 
sentibus  plena  esset.  Quibus  ille  succisis  intra  eosdem 
parietes"  vastam  hornum"  repperiens,  in  eaP  sua^i  faretra 
suspendit.  Qui  postea  consanguineorum  et  amicorum  suorum 
muneribus  dotatus  •■,  et  domum  reaedificavit  et  uxorem  duxit ; 
sed  nihil  de  rebus  quas  genitor  suus  habuerat,  exclusus  iam 
ab  his  qui  eas  invaserant  longa  et  diuturna  possessione, 
conquirere  potuit.  Iste,  ut  iam  superius  praemisi,  extitit 
meus  proavus.  Hic  etenim  genuit  avum  meum  Arichis  ^, 
Arichis*  vero  patrem  meum  Warnefrit",  Warnefrit  auteni 
ex  Theudehnda^'  coniuge  genuit  me^^'  Paulum  meumque 
germanum  Arichis,  qui  uostrum  avum  cognomine  retiuit. 
Haec  paucis  de'^  propriae  genealogiae  serie^  delibatis,  nunc 
generalis  historiae  revertamur  ad  tramitem^. 
(40)  38.^     Mortuo'',   ut  diximus,    Gisulfo    duce^  Foroiulensi, 

Taso*^  et  Cacco,  fihi  eius,  eundem  ducatum  regendum* 
susceperunt.  Hi^  suo  tempore  Sclavorum  regionem  quae 
ZeUia  ^- '   appeUatur   usque  ad   locum  qui  Medaria ''  dicitur  ^ 

a)  Qu^  A  2.  b)  laboraret  F  1;  liberare  C  '1.  e)  sunt  erasum  F  1;  deest  F  2.  G. 
d)  et  potum  add.  C  1.   2.         e)  alimonium  A  2.  F   1.  f)  tribuit  A  2.  g)  eis 

F  1.  G  1.  h)  qua  parte  cor7\  quam  partem  A  1.  2.  —  adtenderet  F  1  ;  adten- 
dere    G  1 — 4;    ad    qviam    perteudere    E   1.  i)  Qui    —    pervenit    post  add.  D   1. 

k)  in  A  2.         1)  deest  F  5.     (1  1.   3,  4.  I  3,    iwst  add.  F  4.   G  2.  m)  iubis  A  3; 

uivis  G  1  (superscr.  rubis).  3.  4;  nive  G  2.  5c.  n)  paries  A  2.  —  vasta  F  1; 
astam  B  2.  o)  ita  A  1.  2.  3.  D  1.  F  1.  G  1—4.  I  1;  hor  .  .  um  A6;  ornum  A  5. 
D2.  3.  6.  F  2.  (rSa,  alii;  urnum  El;  hortum  D  la.  p)  hac  C.  D;  in  ea  des.  B  1. 
q)  ita  A  1.  *2.  2.  4.  E  1.  F  1.  G  1—4;  suam  faretram  (barettam  C  *1)  A  '3.  B. 
C.  D.  II,  alii.  v)  ditatus  C  (dicatus  Cl).  D.  G;  donatisB.  s)  deest  C '1.  1.  2. 
t)  Aricius  A  '3.  u)  Wai-nefrid    E   1.    G  1.   2.  5a.  I   1 ;    Warnifredo.  Varnifredus 

B  1;  Warnufredum  B  la;  Warnefridum  D  2;  Guarnefrit  D  3;  W.  autem  des. 
C  '1.  1.  2.  v)  Teudelenda  F  1;  Teodel.  C  1.  G  1,  alii;  Teadel.  G  2;  Thiad- 
linda  G  5c.  w)  deesi  G  2.  K  1,  qui  habet :  Paulum  venerabilem  monachum  Cas- 
sinenssem    dyaconum    ecclesie    Romane    huiusque    scriptorem    hystorie.  x)  deest 

G  1.  3.  4,  post  add.  G  2.  y)  s.  d.  des.  C2;  .serie  —  historiae  des.  A  2.  z)  tra- 
mite  F  1.  G  1.  a)  hoc  cap.  om.  A  '4.  H4.  b)  M.  quoque  G  3.  4.  c)  duci  F  1. 
d)  Traso  B   1;    Tasilo  C  1    jam  constanter.  e)  gerendum  F  1.   G  1.  2.         f)  His 

(Hi  2)  veroeodem  t.  C  1.  2;  Eodem  vero  t.  I  1.  g)  Azellia  B  1.  F  1.  G.  I  2; 
AgeUia  F  *2.  4;  Cagellia  B  2.  F  2.  3.  h)  Meclaria  A  1  ?  2.  5.  B  1.  G  1.  3.  4; 
Mecharia  A  '3;  Melaria  A  4;  Xeclaria  A  6. 

1)  Cilly.     BE.  2)    WindiscJi  Matrei. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  lY.  167 

pQSsiderimt.  Unde  usque  ad*  tempora  Ratchis  dueis  idem 
Sclavi''  pensionem*^  Foroiulanis  ducibus  persolverunt.  Hos 
duos  fratres  Gregorius  patricius  Romanorum  in  civitate  Opi- 
tergio  ^- 1  dolosa  fraude  peremit.  Nam  promittens  Tasoni,  ut 
ei  barbam,  sicut  moris  est,  incideret^  eumque  sibi''  tilium 
faceret^,  ipse  Taso  cum  CacconeS  germano  suo  et  electis 
iuvenibus  ad  eundem  Gregorium  nihil  maU  metuens''  ad- 
venit.  Qui  mox  cum  Opitergium'  cum  suis  esset  ingressus, 
statim  isdem''  patricius  civitatis  portas  claudi  praecepit  et 
armatos  "mihtes  super  Tasonem  eiusque  socios  misit.  Quod'p-  i33. 
Taso  cum  suis  conperiens,  audacter  se  ad  proelium  praepa- 
ravit;  ultimumque  sibi  data  pace  valedicentes ,  per  singulas 
civitatis  plateas  hac  illacque'  dispersi,  quoscumque'"  obvios 
habere  poterant  trucidantes,  cum  magnam  stragem  de  Ro- 
manis  fecissent,  ad  extremum  etiam  ipsi  perempti  sunt. 
Gregorius"^  vero  patricius  propter  iusiurandum  quod  dederat 
caput  Tasonis  sibi  deferri  iubens,  eius  barbam,  sicut  promi- 
serat,  periurus  abscidit  ^. 

39.0  His  ita  peremptisP,  dux  Foroiulanisi  Grasulfus  •■,  (4i) 
Gisulli  germanus,  constituitur.  Radoald  vero  et  Grimoald 
despectui  ducentes  sub  patrui  sui  Grasulfi  potestate*  degere, 
cum  essent  iam '  prope  iuvenilem"  aetatem,  ascensa^  na^acula 
remigantes,  ad  Beneventi"  fines'^  perveniunt;  et  exinde  ad 
Arichisy  Beneventanorum  ducem^,  suum  quondam  paeda- 
gogum,  properantes,  ab  eo  gratissime  suscepti*  et  iiliorum 
1000**  sunt  habiti.  His*^  temporibus  mortuo  Tassilone  duce 
Baiuariorum ''j  fihus  eius  Garibaldus''  inAguntof*  a  Sclavis 
devictus  est,  et  Baioariorum  termini  depraedantur.  Resumptis 
tamen  Baioarii  viribus  et  praedas  ab  hostibus  excutiunt 
et  hostes  de  suis  finibus  pepulerunt. 

a)  e  tempore  Ratichis  d.  hisdem  B   1;    Ratigis  B   2.  b)  clavis  F  1.  c)  pos- 

sessionem  A  2.  d)  Opitergi  B  1;  Opytergio  F  1.  e)  incedere  A2;  incidereFl. 
f)  deest  V.  G.  g)  Caccano  A  2.  h)  suspicans  B  1.  2.  i)  pro  civit.  siiperscr. 
alia  inanu  G  4.  k)  hisdem  Aot  loco  etiam  A   1.  1)  illaque  A   1.  B   1.   2.  D   2; 

liuc  illucque  A'3;  hac  —  hahere  des.  F.  G,  eorumque  loco  kabent :  ut  F  2.  G  1 — 4 
(ut  ut  corr.  ut  4);  prout  F  '2.  4;  palantes  ut  G  5c;  palantcs  prout  G  5a;  in  F  1 
]>ost  additur:    hac    uillaque    d.  q.  o.  h.  m)  que    deest    A  2.    —    obv.  deest  A  3. 

n)   Greg.    —    abscidit  des.  C  2.  o)  hoc    cap.    om.  A  '4.  p)  peractis  B   1.  2. 

q)  ita  A  1.  3.  D  3;  Foroiulani  C  2.  D  2.  I  1 ;  Foroiuliani  C  1;  Foroiulanus  A  2. 
B   1,  alii.  r)  Grassulfus    C   1    const.  s)   potestateui  F  1.    G  1.   2:    deest  B   1 

spatio  vacuo    relicto;    imporio    B  2.  t)  esset    ctiam  A  2.  u)  iuvonalom    G  3. 

v)  ascensam  F  1.  w)  Beneventu  F  1.  x)  f.  usque  G  2.  y)  Rachis  C  1.2.5. 
D  2.  '3a.    I   1    (superscr.    vel    Archis) ;    Radichis    C  '1.    D   1.  z)  duce    A   1.    2; 

duces  E  1.  a)  s.  sunt  G  2.  b)  s.  1.  h.  A  *3.  c)  novum  cap,  incipit  F.  1. 

d)   !<a  A  1.  G  2;    sed  mox    cum  ceteris  Baioar.  e)  Garialdus  G  3.  f)  G.   Ma- 

gunto  A  3.  B   la;  in  Sagunto  A   2. 

1)   Oderzo.  2)  Cf.  Grimm    R.    A.  ^i.  146,     qui   ejus    rei  hoc  uiium 

teslimonium    habet.  3)  Rem    aliter    narrat    Fredegarius    in    chronico 

c.  49.  ad  annum  9.  Dagoberti  regis,  qui  631,  vel  ut  ipse  fortasse  nu- 
merat  030,  respondet.     BI.         4)  Innichen. 


168  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

(42)  40.^  Rex  vero  Agilulf  pacem  cum  imperatore  in*' 
anmim    unum    itemque*^    in    alterum    faciens,    cum    Francis 

611.  quoque  itcrato  pacis  concordiam  renova^-it.  Hoc  nihilominus 
anno    Sclavi    Histi'iain,    interfectis    militibus,    lacrimabiliter 

612.  depracdati  sunt.  Sequenti'^  quoque  mense  ^lartio''  defunctus 
est  aput*^  Tridentum  Secundus  servus  Christi,  de  quo  saepe 
iam  diximus,  qui?  usque  ad  sua  tempora  succinctam  de 
Langobardorum  gestis''  conposuit  historiolam.  Eo'  tempore 
rex  Agilulf  cum  imperatore  iterato  pacem  conposuit.  Occisus 
quoque  est  his  diebus  Theudepertus  rex  Francorum,  et  facta 
est  pugna  gravissima  inter  eosi.  Gunduald''  etiam,  ger- 
manus  TheudeHndae  reginae,  qui^  erat  dux"  in  civitate 
Astensi  ^,  nemine  scientem"  auctorem  mortis  ipsius,  hoc  ipso 
in  tempore  sagitta  ictus  interiit. 

(43)  41.0  Igitur  Agikilf  rex  p,  qui  et  Ago  cst''  appellatus, 
postquam  viginti   et  quinque  annos  regnaverat,   diem  clausit 

616.  exti'emum,  relicto  in  regno  filio  suo  Adaloald  admodum 
puerum""  cum  TeudeHnda  matre.  Sub  his  ecclesiae  restau- 
ratae  ^  sunt  et  multae  dationes  *  per  loca  venerabilia  largitae. 
Sed  dum"  Adaloald  eversa  mente  insaniret,  postquam  cum 
matre   decem   regnaverat  annis,   de  regno   eiectus  est,   et  a 

626.  Langobardis  in  eius  loco  Arioald^'  substitutus  est.     De  cuius 

13-1.  regis  gestis  ad  nostram  notitiam  aHquid  '  minime  pen^enit. 
Circa    haec    tempora  ^    beatus    Cokimbanus    ex  Scottorum  ^*' 

602.  genere  orimidus,  postquam  in  Gakia^  in  loco  qui  Luxo- 
■\"ium  y-  •*  dicitur  mouasterium  construxerat,  in  ItaHam  veniens, 

612.  a  Langobardorum  rege  gratanter  exceptus  est,  coenobiumque 
quod  Bobium^  appeUatur  in  Alpibus  Cottus^  aedificavit, 
quod  quadraginta  miHbus  ab  urbe  dividitur  Ticinen.?i.     Quo'' 

a)  hoc  cap.  om.  A  '4.  b)  fecit  iu  G  3.  4.  c)  iterumque  F.  G.  I  2.  d)  noium 
cap.    inc.    A  5.  e)  Magio    G  3.  4.  f)  deest    A  1.  g)  quo    F   1.    G  1.  3. 

h)  gentis  A  1.  2.  C  1.  D  1,  e  corr.  E  1;  gente  I  1;  gestos  corr,  gestis  G  3.  — 
historiam  G  3.  4  ;  liistorialem  C  1.  i)  Eo  quoque  B  1;  Eodem  G2;  Eo  —  com- 
posuit  des.  D  (1?).  k)  Gundoald  C  1;  Gundoaldiis  B  1.  D  3  ;  Gundoaltus  D  2^ 
Gulduald  G  3.  1)  deest  B   1.  m)  deest  D.  n)  ita  A  1.   2.   C  '1.  D   1.  F   1. 

G  1.  2;    nemo    sciente  B  1;    neminem    sentientem    E   1.  o)  hoc  cap.  om,  A  *4. 

p)  deest    D  2.  F.   G.  q)  deest  F.   G;    est  dictus  C  2.  D   2.  r)  ila  A  1.  2.  4. 

C  "l.  1.  D   1.  E   1.    F  1.    G  1-4;    pueri  C  2;    puero    ceteri.  s)  restitutae  A  2. 

t)  donatioues  B  2.  G  1.  2  H  1,  e  corr.  D  1.  u)  cum  A  3.  C  D.  —  Adaioald  A  "3. 
v)  Arioalt  C  2;  Ariald  G  5c;  Arioal  G  1.  2;  Arioad  G  4;  Arioaldus  D  3;  Ariol- 
dus  D  2.  w)  Cottorum  A  1.  2.   C  '1.  D   1    {corr.    Scottorum),    quod  in  archetypo 

fuisse  verisimile  est;  Cotorum  E  1;  Gottorum  A  3;  Gotthorum  (B  1.  G  1)  vel  Go- 
thorum  A  5.  6.  B.  C  1.  F  (Scottorum  e  corr.  F  1).  G  [corr.  Scothorum  G  3).  I  1. 
x)  Galliam  F  1.  G  3.  y)  Luxobium  A  2.  '3  3.  C '1.  z)  Bovium  A  2.  a)  Co- 
tiis  C  "1.  1;  Cotticis  D  2:  Scotiis  F  1;  Gotiis  G  1,  corr.  Cotiis  G2;  Zatiis  G  3.  4^ 
dsest  G  5c.         b)  Quod  G  3.  4. 

1)  Cf.   Fredeg.    c.  38.  2)  Cf.   Orig,;    de    morte   ipsius  Fred.  c.  49, 

3)  Non  bene  sihi  compertavi  Paulus  noster  aevi  hujus  Langobardorv.m 
historiavi  ingenue  fatetur,  et  revera  chronologicum  ordinem  turbavit.  BI. 

4)  Luxeuil  prope   Fesoul, 


PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDOEUM.     LIB.  IV.  169 

in  loco  et  multae  possessiones  a  singulis  principibus  sive 
Langobardis  largitae  sunt,  et  magna  ibi  facta  est  congregatio 
monachorum. 

42.  *  Igitur  Arioald  postquam  super  Langobardos  (44) 
duodecim  annisi  regnum  tenuit,  ab  liac  luce  subtractus^ 
est ;  Langobardorum  <=  regnum  Rotliari  ^  genere  Arodus  ^  susce-  636. 
pit.  Fuit  autem  viribus  fortis  et  iustitiae  tramitem  sequens, 
sed  tamen  iidei  christianae  non  rectam  hueam  tenens,  Arri- 
anae  laereseos  perfidia  maculatus  est.  Siquidem  Arriani 
minorem  Patri^  Fihum,  Spiritum  quoque  sanctum  minorem 
Patri*^  et  FiHo  ad  suam  perniciem  dicunt;  nos  autem  cathohci 
Patrem  et  Fihum  et  Spiritum  sanctum  in  tribus  personis 
unum  et  venmi  Deum  aequah  potentia  eademque  gloria 
confitemur.  Huius  temporibus  pene  pers  omnes  civitates 
regni''  eius  duo  episcopi  erant,  unus  cathohcus  et'  alter 
Ai-rianus.  In  civitate  quoque  Ticinensi  usque  nunc  osten- 
ditur,  ubi  Arrianus  episcopus  apuf'  basihca'  sancti  Eusebii 
residens  baptisterium  liabuit,  cum  tamen  ecclesiae  cathohcae 
ahus  episcopus  resideret.  Qui  tamen  Arrianus  episcopus'", 
qui  in  eadem  civitate"  fuit,  Anastasius  nomine,  ad  fidem 
cathohcam  conversuso,  Christi  postea  ecclesiamP  rexit.  Hic 
Rothari*!  rex  Langobardorum  leges,  quas''  sola  memoria* 
et  usu  retinebant',  scriptorum  serie  conposuit  codicemque"  ^*3. 
ipsum  edictum  appehari  praecepit.  Erat  autem  iam  ex  quo 
Langobardi  in  Itaham  venerant  annus  septuagesimus  septi- 
mus  *,  sicut  idem  rex  in  sui  edicti  testatus  est  prologo. 
Ad^'  hunc  regem  Arichis  dux  Beneventi  fihum  suum  Aionem  (45) 
direxit.  Qui  cum  Ravennam^  venisset,  Ticinum  pergens,  ibi 
ei^  Romanorum  mahtia  tahs  potio  data  est,  quae  eum  mente 
excedere  faceret;  atque  ex  eo  tempore  numquam  pleni 
sanique  sensusy  fuit. 

43.^  Igitur  cum  dux  Arichis,  huius  de  quo  diximus 
pater,  iam  maturus  annis  ad  diem  ukimum  propinquasset, 
sciens  fihum  suum  Aionem  non  recti  esse  sensus,  Radoaldum 

a)  hoc  eap.  om.  A   '4.         b)  .sub.stx'actus  A   2.  F  1.  c)  Lang.   —  suscepit  <les.   D  2. 

d)  Rottari    G  3;    Rotharit  D  3    semper ;    cf.    supra  p.   144  n.  li.  e;  Kodus   G  5c. 

1   3;  Arocbis  A  '3.  f)  patre  A  5.    B   la.     C  5.    D   2.   3.  F  '2.   G  5a;  Filium  — 

Patri  des.  A  2.         g)  deest  F  1.        h)  regioni  A  2.        i)   a.    autem  B   1.  k)  aput 

—  episcopus  des.  F  1  (^ost  suppl.).         1)  ita  A   1   (bassilica).   2.  D   1.  m)  deest  G. 

n)  deest  F.  G;    civitatem  A  2.  o)   c.   est  B   1.  p)  ecclesia  F   1.  q)  Reeba- 

rius  D   2.  r)  qua  sola    A   1.  B  1.   F   1.  G   1.  s)   m.    eius    r.   C  '1.    1.  2;  m. 

oius  ct  usu  r.  I   1.  t)   retinebat  A   1.  F.   G,  et  e  corr.  D  1.  u)  codiceque  G  1. 

v)  novnm  cap.  inc.  A  3.  D  1.  '3a.  F;  prologo  suum.  XI.II.  Ad  huc  regem  Ar.  Ben. 
Aiouem  d.,  post  add.  dux  fllium  suum  Fl;  Suum  quoque  tilium  ad  h.  r.  A.  B.  d. ; 
A.  d.  F  4.   G  ;  Arigis  G   1.  w)  Ravouua    F   1.  x)  deest  F  5;    ei  a  D   1.  F. 

G.  I   i.   2.         y)  sensu  A   1;  pleno  scnsu  fuit  C.  D.  z)  hoc  cap.  om.  .\  '4. 

1)  Ita  Paulus    cum    genuino   Originis  textu.  2)  anno  septuagesimo 

sexto  Edicti  codices.  LL,  IV,  p.  1. 


170  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

et  Grimoaldum,  iam  florem   iuventutis   habentcs,    quasi  pro- 
prios    lilios    Langobardis    qui    aderant    commendavit    eisque 
dixit,  quod  melius  eos  regere  isti  quam  Aio  suus  filius  possit^. 
c.  64i!  44. '^     Defuncto    ergo<=  Arechis'',    qui  ducatum  quinqua- 

*p.  13.5.  ginta®  tenuerat  annis,  Aio*^,  'eius  filius,  Samnitum  '  ductor 
effectus  est;  cui  tamen  Kadoald  et  Grimoald  sicut  seniori 
fratri  et  domino  per  omnia  paruerunt.  Quis  Aio  cum  iam** 
annum'  et  mensibus  quinque  J3eneventanorum ''  ducatum 
regeret,  venientes  Sclavi  eum  multitudine'  navium,  non'" 
c.  642.  longe  a  civitate  Seponto"  castra  posuerunt°.  Qui  occultas 
foveas  circa  sua''  castra  facientes,  cum  Aio  super  eos,  absen- 
tibus  Raduald  eti  Grimoald,  venisset  eosque  debellare  vellet, 
equus  eius  in  unam  de  eisdem''  foveis  cecidit;  atque  inru- 
entibus  super  eum*  Sclavis,  simul  cum  aliquantis  aliis  ex- 
tinctus  est.  Quod  cum  Raduald'  nuntiatum  fuisset,  cito 
veniens,  eisdem  Sclavis  propria  illorum  lingua "  locutus  est  '^. 
Cumque  eos^  propter  hoc  segniores^^  ad  bellum  reddidisset^, 
mox  super  eos5'  inruens  magnaque  eos  strage  prosternens, 
et  Aionis  mortem  ultus  est  et  de  illis  finibus  eos  qui  reman- 
serant  hostes  fugam  petere  coegit. 
(47)  45.  Igitur  Rothari^  rex  Romanorum  civitates  ab  urbe^ 
Tusciae  Lunensi'*  universas  quae  in  Htore  maris  sitae  sunt 
usque  ad  Francorum  iines  cepit.  0])itergium  quoque,  civi- 
tatem  inter  Tarvisium<^  et  ForoiuH''  positam,  pari  modo 
expugnavit  et  diruit.  Cum  Ravennantibus '^  Romanis  beUum 
gessit   ad  fluvium  AemeHae'"   quods    Scultenna   dicitur^.     Li 

a)  posit  B  1;  posuit  A  '4;  posset  C  4b.  D  2.  I  1.  2.  G  5a  e  corr.;  possent  e  corr. 
D  1,  et  ita  plerique  D;  possint  F  5.  b)  hoc  cap.  om.  A  '4;  nuUa  capitis  distinclio 
D  2.  3.  c)  igitur  A  3  ;  autem  D  2.   3.  d)  ita  hoc  loco  A  1.  2.  4.  E   1  ;  Arhis 

D   1 ;  Archis  corr.  Arichis  C   1  ;    Arigis  G  3 ;    Arichis  ceteri.  e)   quinque  C.  D   1 

{corr.  quinquaginta) ;   quadragiuta  F   la.   G  3.  4.         f)  A.  autem  G  1—4.  g)  no- 

vum    cap.    inc.  D   2.  3.  h)  deest  C.  D;    item  G  2.  i)  anno  A  *3.  3.  G  5a.  c. 

H   1  ;    unum    add.  B   la.  k)  Beneventinum    F  1 ;    Beneventanum    A  2.  3.    C  1. 

D  2.  3.  G  5c,  alii.  1)  multitudinem    G  3.  m)  deest  C.   G  3,    post  add.  D   1  ; 

ne  corr.  non  G  1.         u)  Sepoutum  B   1;    Sipanto  corr.  Siponto   G  2;  Siponto  D  2. 

0)  posuerunt  —  castra  des.  F  1.  p)  deest  A  3.  q)  et  G.  des.  G  2.  r)  de 
isdem  F  1  ;  de  hisdem  C  '1.  s)  deest  A  3.  t)  ita  A  1.  3  7ioc  loco  et  poste.a. 
u)  linguam  F  1.  v)  deest  C.  D.  w)  seniores  corr.  seriores  F  1.  x)  redisset 
D  1.  F  1.  G  1.  2.  4  {corr.  vidisset  F  1.  G  1,  corr.  reddidisset  D  1.  G  2.  3);  red- 
dissent  C  1;  redissent  G  2,  y)  e.  i.  m.  des.  G  1.  2.  z)  deest  B  1.  a)  urbs 
A  1.  3;  urbes  A  2;  urbis  A  "4.  b)  Lunensis  universi  A  2;  Ninensi  A  3.  —  u. 
q.  des.  D  3.  c)  Tarbisium  A  2;  Tarvissium  C  1.  d)  Foroiulani  A  1.  C  *1. 
I  1;  Foroiiiliani  C  1,  corr.  Foroiuli  D  1;  Foroiulii  B  1.  C  2,  alii;  Foroiulium  D  3. 
e)  ita  A  1.  E  1.  G  2;  Ravennatibus  F  1.  G  1,  aUi,  ut  supra.  —  et  Rom.  B.  C. 
G  5c.  H  1.  I  1.  2.  f)  ita  Al;  Emiliae  alii.  g)  qui  B  la.  D  3.  F  '2.  G  5a.  c; 
quam  D  '3a.  —  Scultoma  C  4b  ;  Scultentus  corr.  Scultenta  G  1,  et  ita  G  5a.  c ; 
Sculptenta  G  4;   Stultenla  G  2;   Cultenna  B. 

1)  i.  e.  Beneventanorum.  2)  Vicini  etenim  Sclavis  olim  in  Foroju- 
liensi  ducatu,  unde  Beneventum  venerant  Eadoaldus  et  Grimoaldus, 
ipsorum  linfjuam  ab  ipsa  puerili  aetate  didicisse  ptotuerant.  BI.  3)  Ta- 
iiaro  inter   Mutinam  et  Bononiam.     BE. 


(48) 
652. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  IV.  171 

quo  bello  a^  parte  Romanorum,  reliquis^'  terga  dantibus, 
octo  •=  milia  ceciderunt  >.  Eo  tempore^  magnus  Romae  terrae 
motus  factus  est,  magnaque  tunc*^  fuit  inundatio  aquarum. 
Post  liaec  fuit  clades  scabearum^,  ita  ut  nullus  potuisset 
mortuum  suum  agnoscere  propter  nimium  inflationis  tumorem. 

46.  ^  Aput  Beneventum  vero  mortuo  Raduald  duce  s-  ^,  (47) 
qui  ducatum  quinque  rexerat  annis,  Grimuald,  eius  germauus,  c.  647. 
dux  effectus  est  gubernavitque  ducatum  Samnitium  annis 
quinque  et  viginti.  Hic  de  captiva  puella,  sed  tamen 
nobili'',  cuius  nomen  Ita'  fuit,  Romualdum  filium  et  duas 
lilias  genuit.  Qui  dum''  esset  vir  beUicosissimus  et  ubique 
insignis,  venientibus  eo  tempore  Grecis',  ut  oraculum  sancti 
arcliangeli'"  in  monte  Gargano  situm  depraedareut,  Grimuald 
super  eos  cum  exercitu  veniens,  ultima"  eos  caede  pro- 
stravit^*. 

*47.  At  veroP  rex  Rothari  postquam  annos  sedecim'i  *p^.  ise. 
et  menses  quattuor  regnum  tenuerat,  vita  decedens,  Lan- 
gobardorum  regnum  Rodoald''  suo  iilio  reliquit.  Hic  cum 
iuxta  basilicam  beati  lohannis  baptistaci  fuisset  humatus, 
post*  aliquantum  tempus  quidam,  iniqua*^  cupiditate  succensus, 
eius  sepulchrum  noctu  aperuit  et  quicquid  in  ornamentis 
eius  corporis  repperit  abstuHt.  Cui  beatus  lohannes  per  visi- 
onem  apparens,  evmi  vehementer  exterruit  eique  dixit:  ^Cur 
ausus  es  corpus  istius  hominis  contingere?  Fuerit"  licet 
non  recte  credeus,  tamen  mihi  se  commendavit.  Quia 
igitur  hoc  facere  praesumpsisti,  numquam  in  meam  basihcam 
deinceps  ingressum  habebis'.  Quod  ita  quoque^'  factum 
est.  Quotiescumque  enim  voluisset  beati  lohannis  oracuhim 
ingredi,  statim  velut  a  validissirao  pugili"  guttur  eius  feri- 
retur,  sic  subito  retro  ruebat  inpulsus.  Veritatem  in  Christo 
loquor;  hoc^  mihi  ipse  retuHt  qui  hoc  ipsura  suis  ocuHs  factura 

a)  ad  G  3.  b)  deest  D  (1?).  G  5c.  c)  novem  D  2.  d)  deest  D  2.  3.  e)  sca- 
biarum  P  2.  G  5c ;  scaberum  A2;  scabierum  C  4b.  F  2a.  H  5.  II;  scabi  eorum  C  1. 
fj  hoc  caput   praecedenti   adjungunt    C.  D  *3a.   6.  I  1.  L   1.  edd.  g)  ducem  A  2. 

F   1;  raortuum  R.  ducem  G  1.  h)   nobilissima  B   1.  i)  Itta  A  4.  5.   C  2.  D 

(1   e  corr.).  E  1.  F  1.  4.   G  4.  L  1 ;  It  B   1.   2 ;  Ida  G  5a.  c;  Tita  H  1.  k)  cum 

A  1?  C.  D.  I  1.  1)  Saraconis  F  2.  2a.  m)  vocahulum  erasxim  F  1.  n)  ulti- 
mam  F  1.  o)  prosteruit  C  1.  p)  deest  A  3.  q)  decem  C  4b ;  sedicem  F  1; 
quindecim  ed.  Peut.  r)  Ilrowaldo  Vr  5c,  7tbi  infra  Ruodwalt  et  Hrowalt.  s)  post- 
quara  A  2.         t)  deest  A3;  n.  iniquitate  s.  F  1.         u)  decst  B  1.  v)  deest  G  3.  5c. 

w)  pugillo  B   1.   2.  x)   quod  hoc  B   1. 

1)  Tlaec  ex  Orig.,  paucis  verhis  additis,  sumsit  Paulus.  2)  Perperam 

liaec  Paulus  ad  Botharis  teinpora  protrahit,  cum  ad  superiora  sint  refe- 
renda.  BI. ;  magnus  —  factus  est.  Poi5t  haec  —  agnoscere  ex  G. 
pont.  Deusdedit.  3)  Hujus  ducis  mentionem  faciunt  Acta  SS.   lienati 

et  Valerii,  Ughelli  VI,  p.  100.  4)  In  Modoetia;  ni  forte  Ticinensis 
est,  de  qua  cf.  cap.   seq.     BE. 


172  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

(i9)vidit.  Rodoald*  igitiir  post  funus  patris  Langobardorum 
regnum  suscipiens,  Gundipergam  Agilulfi  et  Theudelindae 
sibi^  filiam  in  matrimonium  sociavit'.  Haec  Gundiperga 
regina  ad  instar  suae  genetricis,  sicut  illa  in  ]\Iodicia,  sic 
et  ista  intra  Ticinensem  civitatem  basilicam  in  honorem*' 
beati  lohannis  baptistae  construxit,  quam  mire  cx  auro  et 
argento  peplisque  decoravit  rebusque  singulis  opime''  ditavit; 
in  qua  et"  eius  corpus  tumulatum  quiescit.  Haec  dum  de 
crimine  adulterii  aput  virum  accusata  fuisset,  proprius  eius 
servus  Carellus  nomine  a  rege  expetiit,  ut  cum  eo  qui  reginae 
crimen''  ingesserat«  pro  castitate  suae  dominae  monomachia** 
dimicaret.  Qui  dum  cum*  criminatore  illo  singulare  certamen 
inisset,  eum  cuncto  populo  adstante  superavit.  Regina 
vero   post''   hoc  factum  ad  dignitatem  pristinam  rediit. 

48.'  Rodoald"'  quoque,  ut  fertur,  dum  uxorem^^  cuius- 
dam  Langobardi  stuprasset",  ab  eodem  interfectus  est,  post- 
quam    septem    diebus    et    quinque    regnaverat    annis.     Huic 

653.  successit  in  regni  regimine  Aripert,  filius  Gundoaldi,  qui 
fuerat  germanus  Theudehndae  reginae.  Hic  condidit  aput 
Ticinum  oracuhim  domini^  Salvatoris,  quod  extra  portam 
occidentalem ,  quae  dicitur  Marencai,  situm  est;  quod  ef 
ornamentis  variis  decoravit  et*  substautiis  sufficienter  ditavit^. 

^^J)         49.     His    diebus    defuncto  EracHo    augusto    aput  Cou- 

136  stantinopolim,  Heraclones',  eius  *fihus,  cum  matre  Martina 
regni  iura  suscepit  rexitque  imperium  duobus  annis^.     Quo 

a)  hic  novum  cap.  incipiunt  omncs  codd.  praeter  A  3.  6,  et  edd.  Asc.  et  Peut.,  sed  oblo- 
guitur  index.  In  A  1  hoc  loco  ponitur  XXXXVII,  sed  sequens  cap.  numeratur  XXXXIX, 
post    quod    his  L  scribitur.  —    Rod.    —    sociavit    des,  B ;    Rod.    —    rediit   om,.  A  '4. 

b)  deest  A  2.  G  1.  2.  c)  honore  C.  F  1.  G  1  — 3.  d)  ita  A  1.  '3.  3.  4.  5.  6. 
C  1.  2.  D  1  {corr.  optime).  E  1.  F  1  ;  optime  A  2?  G.  I  1.  e'i  deest  G  1.  2. 
f)  crimine  G  3.  4.  g)  ingress.  A  1 ;  ingressaret  F  1.  h)  monachia  G  '2 
{cujus  fragmentum  quod  exstat  hic  incipit).  2.  i)  deest  F  1.  k)  pro  F  1.  1)  hoe 
caput  praecedenti  adjungunt  F  4.   G.  L  1.       m)  Hodoaldus  B  1.       n)  uxore  Fl?  G  1. 

0)  strupasset  G  1.  '2.  2.  3 ;  struprasset  G  4.  p)  deest  G  1.  2.  q)  Mareca  B  1 ; 
Marene  G  5c.  r)  deest  C.  D.  G  4.  s)  deest  F.  G,  post  suppl.  G  1 — 3;  ac  post 
add.  F  1.  t)  Heracleones  B  la.  2  ;  Heracleone  A  4;  Heracleon  F  5.  G  5c;  He- 
racloni  C  '1.  1,  corr.  Heraclonas  D  1,  et  ita  A  '2;  Heracleonas  D  3.  4.  L  1;  He- 
radon  C  4b  ;  Eracleonas  D '^a;  EraclonasD2;  Eraclones  G  2.  5a.  I  1 ;  Eracliones  E  1. 

1)  Gunclehergam  non  Bodoaldo,  sed  Arioaldo  uxoreDi  fuisse,  testis  est 
Jonas  in  vita  S-  Bertulji,  cui  maxime  deferendum,  utpote  illius  aevi 
scripfori.  Accedit  etiam  Fredegarius  in  suo  chronico,  qui  non  tantum 
Arioaldo  regi  uxorem  fuissc  scrihit,  sed  et  illius  successori  Eothari,  vel 
ut  ipse  vocat  CJirothario,  cum  quo  non  ahsimilem  saevitiam  passa  fuerat 
quam  cum  priore  marito  ex  Adaulfi  calumnia.  BI.  Certe  per  tempo- 
rum  rationem  haec  quam  Paulus  hic  narrat  historiola  iemporihus  Ario- 
aldi  magis  convenit  quavi  Rodoaldi,  cujus  tempore  Gundiperga  quin- 
quaginta  amplius  annos    habehat.     BE.  2)  Erravit  Paulus,    eo  quod 

fontem  suum  exscribens  pro  mensibus  posuit  annis.  Rodoald  sex  tan- 
tummodo  menses  regnavit.  Cf.  Lupi,  Cod.  dipl.  Berg.  I,  pi.  293.  BE. 
3)  Haec  et  seqitentia  ex  Beda,  qui  imperaforum    successionem    turbavit. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  173 

vita  decedente ,  successit  in  loco  eius  Constantinus^,  ger- 
raanus  eiusdem,  alius''  lilius  Heraclii  <=,  imperavitque*^  men- 
sibus  sex.  Hoc  etiam  mortuo,  Constantinus  ^^,  eiusdem  iilius, 
ad  regni  dignitatem  ascendit^  tenuitque  regnum  annis  octo 
eto  viginti. 

50.  Circa  haec  tempora  regis  Persarum  coniux  nomine  (52) 
Cesara  de  Perside'*  exiens,  cum  paucis  suis  fidelibus  privato* 
habitu  propter  christianae ''  lidei  amorem  ConstantinopoHm 
venit.  Quae  ab  imperatore'  honoriiice  suscepta,  post  ali- 
quod""  dies,  ut  desiderabat,  baptismum  consecuta  et  ab 
augusta  "  de  sacro  fonte  levata  est.  Quodo  vir  cius  Persarum 
rex  audiens,  legatos  Constantinopolim  ad  augustum  direxit, 
quatenus  eidem  suam  uxorem  redderet.  QuiP  ad  imperatorem 
venientes'1,  verba  regis  Persarum  nuntiant,  qui  suam  requi- 
rebaf  reginam.  Imperator  haec  audiens  remque  omnino 
ignorans,  eis*  responsum  reddidit  dicens:  'De  regina,  quam 
quaeritis,  fatemur  nos  nihil  scire',  praeter  quod  ad  nos  hic 
ahqua  muUer  privato  habitu  advenit'.  Legati  vero  responde- 
runt  dicentes:  'Si  placet  vestro  conspectui,  velimus"  hanc 
quam  dicitis  mulierem^  videre'.  Quae  cum  iussu^''  impera- 
toris  advenisset,  mox^  eam  legati  conspiciuut,  ad  eius  vestigia 
provulvuntury  eique  venerabiiiter,  quia^  eam  suus  ^dr  requi- 
reret^,  suggerunt.  Quibus  illa  respondit:  'Ite,  renuntiate 
regi  vestro  et  domino,  quia,  nisi,  sicut  ego  iam  credidi,  ita 
et  ipse  in  Christum  crediderit,  me  iam  ultra  consortem  thori 
habere''  non  poterit'.  Quid  multa?  Reversi  legati  ad  pa- 
triam,  universa  quae  audierant  suo*^  regi  renuntiant.  Qui 
nihil  moratus,  cum  sexaginta''  mihbus  viris  Constantinopohm 
pacifice  ad  imperatorem  venit,  a  quo  gratanter  et  satis  digne 
susceptus  est.  Qui  cum  universis  Christum  dominum  cre- 
dens,  pariter  cum*=  omnibus  sacri  baptisraatis  unda  perfusus 
et  ab  augusto  de  fonte  levatus,  cathoHca  fide  confirraatus 
est;  multisque  muneribus  ab  augusto  honoratus,  accepta 
sua  coniuge,    laetus  et   gaudens    ad.   suam^  patriam    repeda- 

a)  Coiist,   —     mortuo    des.  E   1.  b)   alias    —    eiusdem    des.  D   1,  ubi  corr.  suppl. 

alius  Heraclii,  et  ita  aliiX).  c)  Heracli  F  1.  G  1.3;  Herachlii  G2;  Eraclii  C  1.  I  2. 
d)   (lui    imporavit  F  4.   G.    —    mensibus    —    regnum  des.  C  4b.  e)   ni.   eiusdem 

Constantis  f.  B  1.  f)  deest  B  1.  g)  et  v.  des.  C  1  ;  v.  et  o.  G.  h)  Persida  B  1. 
i)  probato  A  2;  privatu  F  1.  G  1.  3.  k)  dcest   C '1.         1)  imperatovem  F  1.  G  3. 

m)  aliquos   G  {corr.   aliquot  G  4).   I  3.  n)   imperatore   G  5c.  L   1.  o)   Quod 

—  audiens  rfe».  A  2.  p)  Qui  —  regiuam  des.  C  4b.  5.  q)  veniens  —  nuntia- 
vit  A  2.         r)  requirebant  A  3.  4.   5.  C.  D.  F  5.   G  2.  3.  s)  ei  A  2.         t)  sciret 

proptor  F  1.  u)  volumus  B.  C.  D.  F '2.  4.  12.  Gl  e  corr.;  vellemus  F  .5.  G  5a.  c. 
G  4  e  corr.         v)  mulierc  F   1.  w)   ad  iussum  C   1.  2.  D  3.  x)  mox  ut  A  3. 

B  1.  C  1.  D  2.  3.  G  5a.  I  1.  G  2  c  corr.  y)  ita  Al.  Fl.  G  "2.  2;  provabuntur 
A  2;  provolv.  ceteri.  z)  qui  A  2;  quid  corr.  quod  G4;  quod  C  4b.  a)  requi- 
rere  F   1.  b)  post  suppl.  F  1.  c)  deest  C.  D.  d)  LXX  B   1  ;  XII  A  2.   — 

niilitibus  F  4.    G  1—4.  5c;     militaribus  G  5a     m.  virorum    A  3.  e)  deest  B   1. 

f)  decst  G  3. 


174  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

vit'.  Circa^  haec  tempora  mortuo  aput  Foroiuli  Grasulfo  duce, 

Foroiulcnsem'' ducatum  Ago  regendum  suscepit.    Aput  Spole- 

tium  quoque  '^  Theudelaupo ''  defuncto,  Atto  ^    eidem  civitati 

p.  653.ductor  efficitur. 

(53)  *51.'     Igitur  Aripert  postquam  aput"  Ticinum  per  annos 

'P-^^^-novem  Langobardos   rexerat    diem    obiens,    regnum   duobus 

fiUis    suis    adhuc    aduhscentil)us    Ferctarit"^    et    Godeperto' 

GGi.regendum  rehquit^.    Et  Godepert  quidem  Ticini''  sedem  regni 

habuit,  Perctarit   vero  in   civitate  jMediolanensi.     Inter   quos 

fratres,  facientibus    mahgnis'  hominibus,    discordiae  et   odio- 

rum   fomes    surrexit  in    tantum,    ut  alter'"    alterius    regnum 

invadere"  conaretur.     Qua   de  re   Godepertus   Garipaldum" 

Taurinatium  ducem  ad  Grimuald  Beneventanorum  strenuum 

tunc  ductorem  direxit,    invitans  eum,    ut    quantotius  veniret 

et  sibiP  adversus  germanum  suum  Perctarit  auxihum  ferret, 

regisque  fiham,  suam  germanam,  ei  se  daturum   promittens. 

Sed   legatus  ipse  fraudulenter  contra  suum  dominum  agens, 

Grimualdum   exhortatus    est,    ut    veniret    et  Langobardorum 

regnum,    quod    aduhscentes  germani    dissipabaut,    ipse  am- 

a)  'iiovum  cap.  incipiunt  F  4.  G  5c.  L  1.  —  Circa  —  efficitur  om.  A  '4.  b)  Foro- 
iul(i)ense  B.   G;  Foroiul(i)ensi  C.  Dla.  5.         c)  deest  F.   G.  d)  Tbeudalapo  A2; 

Theudelapo  corr.  Theudelapio  D  1,  et  ita  alii  D.  I  2  ;  Theudelappo  G  5c:  Teude- 
laupo  F  4.  G  1.  2.  6;  Teudelapro  G  3;  Teudelapo  A  '3.  G  4;  Teudelapio  G  5a; 
Theodelapio  B  1;  Theodelapo  C  1;  Theodephio  C  2;  cf.  IV,  16.  e)  Attho  B  1; 
Acto  E  1;  Hatto  D  3.  G  5a.  c;  Hato  D  4;  Ago  D2;  Azio  C  1.  f)  hoc  cap.  deest 
F  4.  G ;  in  G  1  alia  manus  coaeva  notavit :  Hic  deest  caput  de  Aripert,  quod  duae 
aliae  repetierunt  pennae  exercendae  causa.  g)  deest  B  1.  C  '1.  h)  in  hoc  nomine 
scrihendo  codices  valde  variant:  Perctarit,  Perctari,  Berctarit,  Bertarit  Al;  Bertharit, 
Pertarit,  Perctarit  A2;  Eerthari,  Berctarit,  Bertaridus  A  3  ;  Bertari,  Bertarit  B  1.  2; 
Bertari  E  1 ;  Bertarit,  Bertcarit  C  1  ;  Bertarit,  plerique  D,  nonnumquam  F  1.  G  1 ;  Pertari, 
nonnumquam  Pertarit  F  1 ;  Pertarit  plerique  G,  nonnumquam  D.  I  1 ;  Perctarit  non- 
numquam  D  ei  G ;  Perctaritb  raro  C  1 ;  Pertari  A  '3.  5 ;  Perthari  H  1  ;  Bertarius  I  3. 
i)  Gudeperto  hoc  loco  A  1.  C  '1.  D  1.  F  1:  ?»o.r  Godepert,  Godepertus  A  1;  Gudi- 
pert  et  Gudepei-t,  postea  Godipert  A  2;  Godepert,  Godipert  et  Gudipert  C  '1;  Guu- 
dipert  E  1;  Gudebert  vel  Gudibertus  I  1;  Gotipertus  vel  Godepertus  A3;  Godipert 
vel  Godepertus  etiam  A  5.  C  1.  D.  E  1.  G;  Godebertus  B.  D  3,  et  nonnumquam  alii; 
Godibertus    D   2;     Gotbert    et    Gothbertus     nonnumquam    A  3.  k)  Ticinis    F  1. 

1)  malis  F   1.  m)  deest  F  1.  n)  iuvaderet   F   1.  o)  ita  X  2,  et  infra  A  1; 

Gariobaldum  A  3;  Garbaldum  A  *3  ;  Caribaldum  hoc  loco  A  1.  P  1,  alii.  p)  deest, 
et  erasum  B   1. 

1)  Fahula  haec  ab  illa  forlasse  nata  est,  quae  auctores  Jiabuit  Cliron. 
Pascli.  I,  614,  Theophyl.  Svmocattam  et  abbatem  Biclariensem  ejusclem 
aevi  scriptores,  ad  quos  e  vulgi  rumore  venerat.  Chosroes  narnque  II. 
vel  arte,  vel  memor  accepti  beneficil  a  s.  Sergio  martyre,  cui  pro  resti- 
tutione  sua  in  regnum  votum  fecerat,  bene  se  animatum  in  religionem 
christianam  ostendit ;  at  errores  suos  minime  abjuravit,  ut  liquido  constat 
ex  epistola  s.  Gregorii  papae  ad  s.  Doraitianum  episcopum  Melitinae 
a  Baronio  aliisque  allegata.  Plura  etiam  fabulosiora  scripsit  cle  hac  re 
Fredegarius  in  suo  chronico,  c.  9.  Ceterum  Chosroes,  vivo  adhuc  He- 
raclio  imperatore,  jussu,  filii  Siroeae  sagittis  confossus  occuhuit  anno 
Christi  627,  ita  ut  haec  omnia  non  cum  imperio  Constanlis,  sed  HeracUi 
fuissent  alliganda.     BI.  2)    Orig.  et  Chron.  Goth.  hos  omittunt. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV.  175 

peret,  qiii  aetate  maturus,  consilio  proviclus  et  viribus  fortis" 
existeret.  Grimuald  liaec  audiens,  mox  animum  ad  regnum 
Langobardorum  obtinendum  erexit.  Ordinatumque^'  aput 
Beneventum  Komualdum*^  suum  filium  ducem,  ipse  cum 
electa'^  manu  Ticinum  profecturus  iter  arripuit,  ac  per  omnes 
civitates,  per  quas  viam^  liabuit,  sibi  amicos  et  adiutores  ad*' 
regnum  percipiendum  adscivit.  Transemunduni' vero  comitem 
Capuanum  per  Spoletium''  et  Tusciam  direxit,  ut  eius  regi- 
onis '  Langobardos  suo  consortio  coaptaret.  Qui  imperata 
sibi  strenue  perficiens,  ei  cum  multis  adiutoribus  aput  Aemi- 
liam  in  '^  itinere  occurrit.  Igitur  Grimuald,  cum  prope  Placen- 
tiam  cum  robusta  virorum  miiltitudine  advenisset',  Garipal- 
dum,  qui  legatus  ad  eum  missus  a  Godeperto  fueraf",  Ti- 
cinum  praemisit,  ut  eidem  Godeperto  de"  suo  adventu  nuntia- 
ret.  Qui  ad  Godepertum  °  veniens,  Grimualdum  citius  adven- 
tare  dixit.  Cumque  Godepert  ab  eo  quaereretP,  quoi  in  loco 
eidem  Grimualdo  hospitium  parare""  deberet,  Garipald**  ita  re- 
spondit:  quod  dignum  esset,  ut  Grimualdus,  qui  pro  eius 
causa  venerat  eiusque  sororem  accepturus  esset,  hospitium 
intra  palatium'  haberet.  Quod  ita  quoque"  factum  est.  Nam 
adveniens  Grimuald ,  intra  palatium  mansionem  ^  accepit. 
Isdem  vero  Garipald  totius  nequitiae  seminator  Godeperto 
persuasit,  ut  non  aliter  quam  lorica  sub^*'  veste  indutus  cum 
Grimualdo  ^  loeuturus  veniret ;  asserens,  quia  y  eimi  Grimuald 
occidere  vellet.  Rursus  idem  fallendi  artifex  ad  Grimualdum 
veniens  dixit,  quod^,  nisi  se  fortiter  praepararet,  eum  Gode- 
pertus  suo  ^  gladio  perimeret,  asseverans,  Godepertum,  quando 
cum  eo  ad  conloquendum''  *veniret,  loricam'^  sub  veste  **  *  p- i39. 
gestare.  Quid  pkira?  Cum  ad  conloquium'^  die  crastino 
venissent,  et  Godepertum  post  sahitationem  Grimualdus  am- 
plexatus  esset,  statim  sensit,  quod  loricam  •=  sub  veste  ^  gesta- 
ret.  Nec  mora,  evaginato  gladio  eum  vita  privavit.  Regnum- 
queS  eius  et  omnem  potentiam  invadens,  suae  siibdidit 
ditioni.     Habebat  autem  tunc  Godepert  iam  filium  parvukim 

a)  ot  foribus  B   1.  b)  Ordinatoque  —  RomuaUio  (Romualdum  0*1)  suo  filio  rtuce 

C.  D ;  O.  Benevento  B  1.  e)  Rumoald.  C  I;  Romoald.  A  3,  alii,  postea  etiam  Al; 
Rumwald  postea  G  '2.  2.  5c.  d)   electara  manum  F   1.  e)  quas  obviam  h.  C. 

I   1,  con:  per  quas  h.    viam  D   1;    quas  sunt  viam  h.  E   1.  f)  ad  r.  p.  des.  C  2. 

g)  Transamundum  A  3.  4,  et  in/ra  A  2.  G  2.  3.  4  ;  Trasamundum  A  5  ;  Trasemun- 
dum  A  2.  B.  E  1.  F.  h)  Spoletum  F  1.  1)  regiones  0  1;  per  eas  regionesll. 
k)  in  i.    des.    D  2.  3.  1)  advenissent    F  1.  m)  fuerat    —    Godep.    des.  B  1. 

n)  deest  A  1.  o)  Godiperto  F  1.  p)  requireret  F  1.  q)  quod  A  1.  2.  B  1. 
C  '1.  1.  D  1  (corr.  quo).  E  1.  F  1;  quod  in  archetypo  Juisse  crediderim  neque  tamen 
Paulo  obtrudere  ausus  sum.  r)  praeparare  C.  I   1.  s)   Garipaldiis  F   l ;   Gari- 

baia"  C  1.  t)  suum  p.  A  3.  u)  deest  A  '3.  v)  hospic(t)ium  C.  D.   I   1.   2. 

w)  deesl    C.    D   2.  I   1.  x)  Grimuald  F  1.  y)  qui  A   2.  z)  quid  A   2. 

a)  suo    —    Godepertum    des.    F   1.  b)  loquendum    A  1 ;    eo    alloquendum    E  1. 

c)  lorica    F   1.  d)  vestem    .\  l.  e)   coUoquendum    A  3;     loquendum    C   Ib. 

D   (1?).  n   i.         f)  vestem  B   1.  g)  que  deest  A  2. 


176  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  IV. 

nomine  Rag-inpertum^,  qui  a  Godeperti  tidelibus  sublatus  et*' 
occultc  nutritus  est.  Kec  eum  Grimuald  persequi  curavit, 
quippe  qui  adhuc  infantulus  esset.  Quo<^  audito  Perctarit, 
qui  aput  Mediolanum''  rognabat,  quod  germanus  eius  esset 
extinctus,  quanta  potuit  velocitate*'  fugam  arripuit  adquo^ 
ad  regcm  Avarum»  cacanum''  pervcnit,  uxorem'  Rodelindam 
et  parvulum  tilium  nomine''  Cuniepertum'  relinquens,  quos 
Grinuiald  Beneventum '"  in  exilium  direxit.  Ilis  ita  gestis, 
Garipaldus,  cuius  instigatione  et  certamine  ista  patrata  sunt  — 
et  non  solum  haec  egerat,  sed  et  fraudem  in  legatione"  sua 
fecerat,  dum  munera,  quae  deferre  Beneventum  debuerat, 
non  integra  deportasset  —  talium  ergo*'  operum  patrator  non 
diu  laetatus  p  est.  Erat  quidam  parvus  homunculus  ex  pro- 
pria  famiha  Godeperti  oriundus  in  civitate  Taurinatium  i. 
Is  cum  Garipaldum  ducem  ipso  sacratissimo  paschali  die  ad 
orationem  in  Ijeati  ^"  lohannis  basihcam  venturum  sciret,  super 
sacrumo  baptisterii  fontem  conscendens  laevaque^  manu  se 
ad  cohimeUum '  tugurii  continens,  unde  Garipaldus  "  transitu- 
rus  erat,  evaginato  ense^  sub  amictu^^  tenens,  cum  iuxta  eum 
Garipald  venisset,  ut^  pertransiret,  ipse,  elevato^' amietu,  toto 
adnisu  eodem  ense  ^  in  cervice**  percussit  caputque  ^  eius  pro- 
tinus  amputavit.  Super  quem  qui  cum  Garipaldo  venerant 
inruentes,  multis  eum  ictuum  vuhieribus  occiderunt.  Qui 
licet  occubuerit,  tamen  Godeperti'^  sui  domini  iniuriam  in- 
signiter''  ultus  est. 

FINIT  LIBER  QUARTUS^ 

a)  ita  A  1;  Raginp.  vel  Ragimp.  A  3,  et  in/ra  G  3;  Raglnb.  vel  Raglmb.  B  1  e« 
plerique  D.  G;  Riginp.  C  1;  Reginb.  I  1;  infra  etiam  Raimbertus  vel  Rainb.  legitur; 
Aginpertum  A   2;    Garipertum  hoc  loco  F   l.  b)  s.  est  A  1 ;    sublevatus  C   1.   — 

et  o.  n.  des.  C.  D.   —  Nec   —    esset  des.   C.  D   1.   {post  sitppleta).  e)  Quod  F  1. 

d)  Mediolano  B  1.         e)  velocitatem  F   1.         f)  ita  A  1.  F   1.  g)  Avarorum  B  1. 

C.    D   2.    I  1.  h)    c.    uomine    A  '3.  i)  relicta    uxore   Rodelinda    et    filium 

n.  C.  q.  B  1.  k)  nominet  F  1.  1)  Cunicpertus  A  1;  Cunincpertum  C  '1.  II, 
et  postea  etiam  A  2.  3 ;  Cunipertum  hoc  loco  A  2  e(  A  4.  5.  H5a;  Kunipertum  A  3; 
Cuniep.  H  1;  Cunincb.  D  1;  Chunib.  B  1.  C  2.  D  2.  m)  deest  B  1.  la.  n)  le- 
gaeionem  suam  F  1.  o)  detst  B   1.  p)  legatus    A  2.  q)   Taurina.     Qui  c. 

B  1.  la;  Taurinancium  F  1.  r)  sancti  B  1.  s)  laevam  manum  ad  H  1 ;  leva- 
vit  D    la.   3.   6.   S;  levavitque   D   2.  '3a.  4;    in  D   1   erasum.  t)   colomellum  H   1; 

coluniellara  C  3.  4b  et  e  corr.  C  1;  colunellam  I  1;  colum(p)nenum  A  4.  B  1.  2. 
F  "2.  I  3;    colum(p)nellam  B   la.  F  5.  u)   Garibald  F   1.  v)  ita  A   1.   2.   4. 

B  1.  2.  E  1.  F  1  ;  evaginato  [corr.  evaginatum)  ensem  D  1;  evaginatum  ensem 
ceteri  C.  D.  H.  I.    -    e.  manu  t.   C   2.  w)  amictum  F   1.  x)  et  C.  D.  H.  I 

y)  ipse  el.  acmictu,  adnisum  B  1  ;  ipse  el.  amieto  {superscr.  u)  adnisu  F  1 ;  i.  de- 
veto  a.   C  *1;    i.  de  punctu  adnisu  D   1.   2;    de  cuneto  adnisu  I  1.  z)   eneum  se 

(eadem  manu  ut  videtur  corr.  ense  A  1)  A  1.  3  ;  ire  archetypo  eum  siiper  ense  scrip- 
tum  erat;  quod  correctoris  esse  putarim,  qui  eodem  pro  eundem  scripium  fuisse  loaud 
intellexit;     eodem    cum    ense    in    B   1.   2;     eum    ense  A  2;     ense    eum  A  '3.  4.  6; 

Eodem re  corr.  eum  ense  F  1 ;  a.   eundem  ense  C.  D.  H.  I  1.         a)  eervicem 

C.  D.  I  1.   —  perc.  deest  A  "3.  b)  c.  e.  p.  a.  des.  B.  F  1.  c)   Giperti  A  2. 

d)  deest  B   1.  e)  ita  A   1;    Explicit    1.  q.  A  2.    B   1.     C  1.  G  1.  I  1 ;    Hystoriae 

gentis  Langobardorum  finitl.  Iin.  A  3  ,■  Historia  g.  L.  lib.  q.  C  1 ;  Hic  finitur  liber 
im.  F  1,  uU  additur:  hic  scrivere  debes  capitula  de  historie  gentis  Langobardorum 
liber  quintus  :  quae  suppleta  sunt  in  ultimo  codicis  folio. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  Y.  177 

*INCIPIUNT«  CAPITULA  LIBRI  QUINTL  *p.  uo. 

1.  Quomodo  Grimuald'',   confirmato'^  regno,  uxorem  duxit 
liliam  Ariperti  regis  «*. 

2.  De  fuga  Perctarit,  et  quomodo  ad*^  Grimualdum  rever- 
sus  est  et  iterum  in  Francia^  fugit. 

3.  De  clementia  Grimualdi  regis  s  in  Unulfo ''    et  vestiario 
Perctarit». 

4.  Quomodo'^  Grimuald   Unulfum    et  vestiarium   Perctarit 
ad   eundem'  Perctarit  ire"^  permisit. 

5.  Bellum  Grimualdi  adversum  "  Francos  et  victoriam  ^  eius. 

6.  Quomodo    Constans    augustus    Italiami'  veniens,    Bene- 
ventum  i  obsedit. 

7.  Quomodo    Grimuald    invitatus    a    filio    suo    Romualdo'' 
Beneventum  advenit. 

a)  Incipit  A  1  ;  I.  c.  de  libro  qui  superscriptiim  est  F  1  in  idtinio  foUo  (v.  p.  176 
n.  e).  B  1  arriumeiita  ita  fiabet :  Incipiunt  capitula  libri  quinti.  Grimo- 
aldus  regis  filiaui  duxit  uxorem.  Bertliari  ad  Grimoaldo  revertitur.  Quomodo 
Berlari  requisitus  non  inveuitur.  Unulfus  et  vestiarius  dimissi  a  Bertari  pergunt. 
Francorum  exercitus  in  Italia  a  Bertari  invitati  devictus  est.  Constautinus  au- 
gListus  super  Lang.  venit.  Augustus  Benevcntum  obsedit.  Quia  Sisualdus  falsitati 
non  adsensit,  occisus  est.  Fugit  inperator  Urimoaldum  regis  adventu.  Saburrus 
directus  ab  augusto  a  Romoald  victus  est.  Devastata  Roma,  Sicilia  afflicta,  au- 
gustus  a  suis  occiditur.  Metentius  imperator  factus  ad  Italie  mllitibus  cum  suis 
oceiditur.  Sarraceni  Sicilia  invasseruut.  Grimoaldi  obsidcs  regis  filia  data  Sicilia 
moritur.  Hoo  tompore  muite  pluvie  et  fulgore.  Erepti  Bencventani  a  Grimoaldo 
rege.  In  Foroiulii  post  Grasulfo  Agus,  deinde  Lupus.  Grimoaldus  rex  siiper 
Lupum  ducem  Avaros  invitat.  Occiso  Lupo  duce,  Avari  Foroiulium  possident 
Grimoaldus  in  Genus  pugua  parans,  Avarorum  exercitum  fugat.  Waruefridus  cum 
Avaris  apud  Nemas  castrum  occiditur.  Wetari  dux  cum  Sclavis  dimicans  vicit. 
Post  Wetari  Laudari,  postea  Rodoaldus  dux.  Rex  Lupi  filiam  Rumualdo  suo  filio 
uxorem  dodit.  De  suis  infidelibus  rex  ulciscitur.  Forum  Populi  eiusque  habi- 
tatores  rex  graviter  atrivit.  Propter  vindictam  fratrum  a  Rornanis  occisis  multa 
contra  eos  exercuit.  Bulgares  Grimoaldus  apud  Beaeventum  collocat.  Extincto 
Mecentio  tiranno,  Constantinus  imperator  efficitur.  Stella  cometis  apparente,  sub- 
sequitur  magua  mortalitas.  Grimoaldus  cum  Dagoberto  rege  Francorum  pacem 
fecit;  fraude  medicorum  moritur.  Berta  revertitur.  Berthari  Chunibertum  filium 
in  regnum  asotiat.  Nequitia  Alachis  coutra  Chunibertum.  Chunibertus  Anglorum 
genere  duxit  uxorem.  Alachis  Chuniberti  palatium  invasit  et  rebellavit.  Verba 
pueri  qui  Aldonem  et  Grausonera  perturbavil.  lu  Coronate  pugna  comititur.  E  x- 
pliciunt  capitula.  Incipit  liber  V.  —  A  G  ita  habet:  1.  Quomodo  Grimo- 
ald  confirmatur  in  regno.  2.  De  fuga  Pertarit  in  Sithia,  et  quomodo  Grimoaldus 
ad  regom  cacanum  misit,  ut  eum  expellerct  de  sua  civitate,  et  de  provintia  Sithia, 
ct  quaro  dicti  sunt  Scithe  Massagete,  et  Hlrcania,  et  Hircani,  ct  unde  Armenia 
dicitur,  et  Hiboria  undo  dicitu^  ot  AI4jania  unde  dicitur.  3.  Quomodo  Pertari 
revertcnte  ad  Grimoaldum  regem  misit  Unulfum  fidelem  suum  ad  eum  ante  se 
elc,  quae  exscribere  longxim  eral.  —  F2  ita  :  Grimoald  regis  filiam  sumens  nxorem, 
pariter  excrcitum  ad  propria  remisit.  Hic  Pertarith  ad  Grimoaldum  revortitur 
insidia  ductus  (doctus).  Quomodo  Pertarith  roquirunt  non  invonientcs.  Post  haec 
Unulfus  cum  vestiario  a  rego  dimissus  elc.  —  Totus  index  omiltititr  A  '2.  B  2a.  3. 
E  4.  F  3.  G  5b.  In  G  1 /olio  exciso  artjumenta  c.  1—21.  desunt.  b)  Grimwald 
semper  G  *2.  2  ;  poslea  etiam  G  1.  c)   confirmatus  est  in  r.  C.  I  1.  d)  deest  H  1. 

e)  a  F  1.  f)  Fracia    A  1,    E   1 ;    it.    faciam  F   1  ;    it.  Fanciam    corr.    Franciara 

G  3,  ct  ita  G  "2.  2;  it.  in  Frant(c)iam  A  2.  C  1.  D  1.  2.  3.  G  5a;  in  infaucia 
D  '3a;  a  facie  eius  F  5.         g)  decst  D  2.  3.  h)   Hunulfo  D  2.  3.  i)  P.   regis 

D  2.  3.  k)   Quomodo   —  Perctarit    dcs.  C  '1.  1)  eum  F.  G;    P.    deest  D  2.   3. 

G;  ad  e.  P.    des.  A  3.  m)  P.    nepotem    P  1,    %d)i  i.  p.    desunt.  n)  adversus 

D.  F.   G.  o)  vietoria  A  3.  D  2    3.  F  5.   II;  de  victoria  G  5c.   —  eius  deest  G  2. 

p)  Italia  G  2.  q)  Berrontum    G  3.  r)  Rimwaldo  corr.  Rumwaldo,   ct  ita  ve? 

Romwald  postea  G  2.  —  Beneventu  F  1. 

12 


178  PAULI  IIISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

8.  Quomodo  iiuperator,  accepta  obside  Romualdi    sororc^, 
ad ''  Beneveiito  discessit. 

9.  Quomodo  imperatoris    exercitum  Mitola^  Capuanus  co- 
mes  afflixit. 

10.  Quomodo  Romualdus  »Saburrum  ab ''  imperatore  missum 
cura  viginti  milibus  vicit. 

11.  De  malis  quae  Constans  augustus  Komanis  iutulit,  et 
de  praedationibus  quas  singulis  regionibus  fecit,  et  quo- 
modo  oxtinctus   est. 

12.  De  imperio  Mecetii",  et  de  morte  ipsius. 

13.  Quomodo  Sarraceni  ab  Alexandria  venientes,  Siciliam 
populati''  sunt  et  quicquid  Constans  augustus  de  Roma 
abstulerat  depraedati  sunt?. 

*p.  141.  *  14.  £)e  morte  Gisae,  sororis  Romualdi. 

15.  De  pluviis  et  tonitruis,  quae  co  tempore  nimiae  factae  sunt. 
lG.''Quomodo    rex    Grimuald   Transamundum    ducem   aput 

Spoletium    ordinavit    eique"     suam    filiam  in    matrimo- 

nium'^  tradidit. 
17.  Quod  in  Foroiuli   post  Grasulfum  Ago  ducatum  tenuit, 

et'  post  lumc  eorum  ductor  Lupus  efFectus  est. 
18.'"Quomodo  Lupus"  dux  contra  Grimualdum  rebellavit. 

19.  Quomodo  ipse''  dux  bellum  contra  Avares  gessit. 

20.  De  morte  LupiP  ducis,  et  quomodo  Avares  Foroiula- 
noruni  fines  depraedati  sunt. 

21.  Quomodo  Avares  nolentes  de  Foroiuli  exire  Grimualdi 
astutia  expulsi  sunt. 

22.  De  Arnefrit'1,  filio  Lupi. 

23.  De  Wictari''  Foroiulanorum  duce,  et  de*  eius  victoria 
de '  Sclavis. 

24.  De"  morte  Wictari^,  et  quomodo  ei  Landari^^  successit, 
et^  de  Rodoaldoy,  qui  post  eum  ducatum  tenuit. 

25.^  Quomodo  Grimuald  filiam^  Lupi  ducis   Romualdo    suo 

filio  sociavit. 
26.''  Quomodo    rex*^    Grimuald    de    suis    se    conteraptoribus 

ultus  est. 

« 

a)   sororem  E   1.   F  4.   G  '2.   2.  3.  4.  b)  ita  A   1  :    ad  Beneveutum  C  1 ;  s.  Bene- 

ventum  D   2;    a  Beneveuto  F    1,  eeteri.  c)  Mutola  D   2;    Jlitalo   G.   —  Capauus 

G  "2.   2;    Capnus  C  1.  cl)  ad  D   la.   G  3.  4  (corr.  ab).  e)  Mezentii  D  2.   3 ; 

Metetii    C  1;    Mececii  F   1..  f)  corr.    depop.    A  1,    et  ita    E   1.    F  5.    G  '2.  5a. 

g)  deest  G  '2     2.   3;  depraedatis  F  1.         li)  arg.  16  —  21.   23.  des.  D   2.  i)   eique 

—  trad.    des.  H.  k)  matrimonio    G  4.  I)   et  —    est  des.  H.  m)  hoc  arg. 

post  suppl.  G  4.         n)  Lupo  F  1.   G.  o)   d.  i.   G.         p)  Luponi  F.   G,  et  ita  dein- 

ceps  (Luponis  c.  22.   G).         q)  Aruifrid  D   1.  F.   G;    Carnefrit  H  1.  r)   Wicthari 

G   1 ;  Wittarit  F  1 ;  Victari  G  2 ;    Wicta  G  3 ;    Wectari  D   1   e  corr.  D   2.   9 ;    Wec- 
tarit  D  3;    Withari    I  1.  s)  deest    D  4.     G  2.  t)  de    S.    de/i.    C    D.  H.  I  1. 

u)   De  m.  des.  G  3.  4.  v)   Wactari  H  1.  -sv)  Laudarit    D  3;  Laudariu  D    2. 

x)  et  —    tenuit  des.  D   2.  H.  y)  Roaldo  A  1 ;    Roald  C  '1,    corr.   Rodoald  D   1, 

et  ita  I  I,  alii;  Rodoalt  C  1.         z)  hoc  arg.  deest  D  3.  4;  post  sequens  coUocat  D  '3a. 
a)  fllia  F  1.         b)  hoc  arg.  post  suppl.   G  2.         c)  deest  C.  D.  F. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  179 

27.  Qiiomoclo  rex^  Grimuald  Forum  Populi  expugnans''  delevit. 

28.  De  odio  quod  Grimuald  adversum  Romanos  liabuit. 
29.'=  De  Vulgarum''  duce*^  Alzecone,   et   quomodo  in  Bene- 

vento  cum    suis  ordinatus  est. 

30.  Quia  extincto  tyrannof  Mezetio  Constantinus  in  locum 
Constantiss  augusti  Romanorum  princeps  effectus  est. 

31.  De  stella  comete'',  et  de  operibus  Doni'  papae. 

32.  Quomodo  Perctarit  ad  regnum  Saxonum''  in  Brittaniam  ' 
ire  disposuit. 

33.  De   morte   Grimualdi  regis,  et  de  reversione  Perctarit 
ef"  regno  eius. 

34.  De    monasterio    quod   consti"Uxit   vel    quod   regina  eius 
aedificavit. 

35.  De  Pei'ctarit  et  regno  Cunicperti",  filii  eius,  quem"  sjbi 
adscivit  p. 

36.  De  rebellatione  Alahis^i    prima,  et  quomodo   in  gratiam 
rediit. 

37.  De  morte    Perctarit    et    regno    Cunicperti'"    et^    stupro 
Theodotae. 

38.  Quomodo  Alahis^  palatium  Cunicperti"  invasit. 

39.  Quomodo  Cunicpert  rursus  suum  palatium  ingressus  est. 

40.  Belhim    Alahis  •■   adversus  ^   Cunicpertum  et  ^^   mors  Se- 
noni  diaconi. 

41.  Item  bellum  Cunicperti  et  Alahis,  et  de  victoria  Cuninc- 
perti-'',  ety  quomodo  triumphans  Ticinum^  ingressus  est. 

FINIUNT«  CAPITULA. 

aNCIPIT"  LIBER  QUINTUS.  -p.  U2. 

1.     Confirmato''  itaque  Grimuald  regno''- '  aput  Ticinum,  662ex. 

a)  deest    D   2.  3.     G  3 ;    Gr.   isdem  rex    C  1;    Q.  isiJem  rex  I  1.  b)   expiiguavit 

atque    d.  D   2 ;    expuguavit    et     nomen    civitatis    d.    D   3.  c)  hoc    arg.    deest  H. 

d)  Bclgarum  D  2.  e)  ducem  F  1.  G  3.  4.  —  Alzeconem  F  1.  G  1 — 4;  Alzetone 
C  1;    Alzegone  D  2.  f)  tyrrano    A  1;  tirrano    F  1;    tirranno  G  3.  g)  Con- 

stantii  G  4.  h)  comite  G  1;  comates  G  3.  i)  deest  C  2.  k)  Saxorum  Al; 
Saorum  G   '1.   1,    corr.  Saxonorum  D  1;    Saxonim  I  1;    Xaxonura  F  1.  1)  Bri- 

tan(n)ia  D   1.  I  1.  ra)   ot  de  G   1.   '2    {cujtis  frwjmentwn  primum  kic  finil).  2;    et 

regnum  G  3.         u)   Cuniperto  filio  G  1.  2.  o)  q.  s.  a.  des.  C.  D.  II,  p)  ab- 

scivit    A  1.  q)  Alais    D   1;  Aiais  C  '1.   1;  Alacliis  A  3.  D   2.   3.  I  1.  r)   filii 

eius    add.    C  2.  s)   et    de    F  1.    G  1.   2;    et  s.  Th.    des.    C.    D.    H.  t)  Ara- 

chis  C  1.  u)   Cunincp.  hoc  loco  et  deinceps  F   1.    G  1 ;    Cunincb.   G  2.  v)  ad- 

versum  G  1.  2.  w)  et  morte  S.  dicit  C   1 ;  et  m.  S.  d.  dcs.  H.   —  Senonis  A  3; 

Senodi  G  3.  x)  ita  etiam  A  1  fwc  loco.  y)  et  —  est  des.  H.  z)  Ticinium  O  2. 
a)  Finit  A  1;  Finiunt  cap.  libri  quinti  hystoriae  Langobardorura  A  3;  F.  c.  libri 
quinti  F  1;  Expl.  c.  C  1.  D  3.  G  1.  2 ;  Expl.  cap.  libri  v.  hist.  Lang.  Incipit 
ipse  liber  D   1.  b)  Inc.  liber  v.    historiao  Langobardorum  E  1;  Inc.  hyst.  Lang-. 

liber  quintus  D3;  Historie  Longobardorum  liber  v.  incipit  C  1 ;  1. 1.  q.  des.  Fl.  II. 
c)   C.   doiuc  i.  B  1;  C.  dehinc   i.  F   I.  d)  regnum  F  1.    Ct  1—4;  in  reguum  B  1; 

in  regno  B  2.  3. 

1)  Tempus  patet  ex  prolo(io  legum  (LL.  IV,  p.  91J:  anno  D.  p.  se.xto 
regni  mei,  raense  lulio,  indictione  undecima;  itaque  mense  lulio  a.  663. 
currebat  annus  primus.     BE. 

12* 


180  TAULI  HISTORIA  LAXGOBARDORUxM.     LIB.  V. 

non  nivilto*'  post''  toraporc  iam  fludura  pactani  sibi  Ariperti 
rcgis  filiam,  cuius  gerraanum  Godejiertum  extincxeratj  duxit 
uxorcm.  Bcncventanum  vero  exercitum,  cuius  auxilio  regnum 
adeptus  erat,  multis  dotatum<=  rauneribus  reraisit  ad  propria''. 
Aliquantos  tamen  ex  eis  secura  habitaturos  retenuit,  largis- 
simas  eis  tribuens  possessiones. 

2.  Qui  postquara  conperit*',  Perctarit'"  profugum  Sci- 
tliiams  appetisse''  et  aput  cacanura  deraorari,  eidem  cacano 
Avarum'  regi  per  legatos  mandavit,  ut,  si  Perctarit'  in  suo 
regno  detineret,  cum  Langobardis  et  secura  paceni,  quam 
hactenus  habuerat,  deinceps  habere  non  possit*^.  Haec  Ava- 
rura'  rex  audiens,  adscito  Perctarit,  dixit  ei,  uf"  in  quam 
partcm  vellet  pergeret,  ne  propter  eura  Avares  cum  Lan- 
gobardis  iniraicitias"  contraherent '.  Perctarit  vero  haec 
audiens,  Italiara  ad  Grimualdum  reversurus"  repetiit;  audierat 

a)  multum  C   '1.   G  3.  4.  b)  deest  O  2.  c)   ditatum  A  3.  B.   C.  H  et  e  corr. 

F  1.   G  1.  4;    multum    ditatus  F  4;    ditatos    A  6.  E  2;    donatum  A  2.  d)  pro- 

priam  C'l.   1.  e)  conpcriit  F  1.         f)  Percatharid  hoc  loco  0  1.         g)  Scitthiam 

C  '1.  D  la.  G  1.  4;  Schitthiam  F  1;  Scittiam  corr.  Scitthiam  G  3.  Quae  L  1  fol. 
170.  addit  v.  Arch.  IX,  ji.  703;  A  6  additamentiim  Jtabet  de  Scithia,  Hircania  etc. 
h)  appetisset  F  1.  1)  Avarorum  B  1.  C  '1.  1.  D  2.  G  2.  k)  posset  B  1.  0  1. 
G  2,  alii.  1)  Avarus  A  3.  G.  B.  F  1.  G,  corr.  Avarum  A  2;  Avarorum  C  *1.  1. 
D.  F  5.  H  1;  Avarus  in  arcTietypo  scriptum  fuisse  piitarim,  sed  contra  fidem  codd. 
A  1.  4.   5.   E   1    recipere  nolui.  m)  deest  B   1.  ii)  inimicitiam  A  *3.  o)  ita 

A  1.  3.  4.   6;  reversus  A  2.  B   1.   C.  D.  F.   G;  revertitur  B  2.  —  rep.  deest  B  1.  2. 

1)  Firmiorem  cacani  fidem  ciim  Berfharldo  co(jnoscimus  ex  Eddio  in 
vita  s.  Wilfiidi  I.  Eboracensis  archiepiscopi,  illius  aevi  scrij)tore,  apud 
Mahillonium  in  appendice  tom.  IV.  saeculi  Benedictini  j).  691:  Pergentes 
itaque,  scribit  Eddius,  sancti  episcopi  fnemj^e  Wilfridus  et  Theodatus), 
viam  Domiuo  dirigente,  pen^enerunt  ad  Berchterum  Campaniae  regem 
(hoc  est  Langohardorum,  ut  ex  codem  scrijotore  certo  aj)j)aret),  virum 
humilem  et  quietum  et  trementem  sermones  Dei ;  qui  peregrinos  secun- 
dum  praeceptum  Domini  benigne  suscipiens,  sancto  pontifici  nostro 
emmciavit  dicens :  'De  Britannia  inimici  tui  nuncios  ad  me  mittentes, 
suis  sermonibus  salutantes  me,  et  dona  mihi  raaxima  promittentes,  si 
te  subterfugientem,  ut  dixerunt,  episcopum  angarizarem  et  ad  aposto- 
licam  sedem  tendentem  retinerem ;  quibus  tam  nefariam  rem  renuens 
dixi :  ''Fui  aliquando  in  die  iuventutis  meae  exul  de  patria  expulsus 
sub  pagano  quodam  rege  Hunnorum  degens,  qui  iniit  mecum  foedus 
in  deo  suo  idolo,  ut  nunquam  me  inimicis  prodidisset  vel  dedisset. 
Et  post  spatium  temporis  venerunt  ad  regem  paganum  sermone  ini- 
micorum  meorum  nuncii,  promittentes  sibi  dare  sub  iureiurando  soli- 
dorum  aureorum  modium  plenum,  si  me  illis  ad  internecionem  dedisset. 
Quibus  non  conseutiens  dixit :  'Sine  dubio  dii  vitam  succidant,  si  hoc 
piaculum  facio  irritans  pactum  deorum  meorum'.  Ego  vero  quanto 
magis,  qui  Deum  verum  scio,  animam  meam  pro  totius  mundi  lucro 
in  perditionem  non  dabo?"  Tunc  vero  sanctum  pontificem  nostrum 
et  suos  socios  cum  honore  et  ducibus,  sicut  eum  Dominus  ubique  in 
peregrinatione  protegens  magnificavit,  ad  apostolicam  sedem  oHm  op- 
tatam  in  gratiarum  actione  remisit.     BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  181 

enim,  eum  clementissimum  esse.  Igitur  cum  acl  Laudensem 
civitatem  venisset,  misit  ante  se  acl  Grimualclum  regem  Unul- 
fum^  sibi  fidelissimum  virum'',  cjui  suum  ei'=  adventum  nun- 
tiaret.  Unulfus  vero*^  ad  regem  veniens,  Perctarit  in  eius 
fide^  adventare  nuntiavit,  Haec  ille  audiens,  fidenter  pro- 
misitj  in  sua  eum  fide  ^  venientem  nihil  mali  passurum  fore. 
Inter  haec  Perctarit  adveniens^,  ad  Grimualdum  ingressus'', 
*cum  eius  se  vestigiis  advolvere'  conatus  esset,  rex  eum*p.  143. 
clementer  retenuit  atque  acl  suum''  osculum  erexit.  Ad  cpiem 
Perctarit:  'Servus  tuus'  sum',  incjuit;  'sciens  te  christianissi- 
mum"'  et  pium  esse,  cum  possim  inter  paganos  vivere,  fretus 
de  tua  clementia  ad  tua  vestigia  veni'.  Cui  rex,  ut  sole- 
bat",  iureiurando  ita  repromisit°  dicens:  'Per  eum  qui  me 
nasci  fecit,  postquam  in  meam  fidem  p  ad  me  venisti,  nihil  in 
aliquo  mali  patieris,  secl  ita  te  ordinabo,  ut  decenter  vivere 
possis'.  Tunc  ei'i  in  spaciosa  domo'"  hospitium  praebens, 
eum  post  viae^  laborem  habere  recpiiem  iussit;  praecipiens, 
eidem  ex  publico  victum'^  et  c|uaec|ue  essent  necessaria  largius 
ministrari.  Perctarit  vero  cum  ad  hospitium  sibi  a  rege" 
praeparatum  venisset,  mox  ad  eum  Ticinensium  civium  coe- 
perunt  turmae  concurrere,  ut  eum  vel  viderent  vcl  pristina 
notitia  cognitvim  salutarent.  Verum  quid  non  mala  lingua 
inrumpere  potest?  Mox  namque  venientes  ad  regem  quiclam 
maligni  adolatores,  regi  denuntiant,  quia,  nisi  Perctarit  citius 
vita  privaret'*',  ipse  regnum  protinus  cum  vita  perderet; 
adseverantes,  ob  hoc  ad  eum  totam  concurrere^^  civitatem. 
His  auditis  Grimuald  nimimn  creduhis  effectus,  et  cpiod  pro- 
miserat  obhtus,  in  innocentis  ^  Perctarit  statim  necem  accen- 
ditur,  consiliumque  iniit^,  qualiter  eum,  cpiia^  iam  hora 
tardior  erat,  in  crastino  vita^  privaret.  Cui  denicpie  ad 
vesperam  diversos  cibos,  vina''  cpioque  praecipua<=  variaque 
potionum  genera  transraisit,  ut*'  eum  inebriare''  possit,  qua- 

a)  Huiiulfum  pleriqve  D.  G  "5.  H  5.  I  1.  b)  deest  B.  F.  C4.  o)  eius  C  *1. 
F  4.  C!;  sui  eius  F  1.  5;  sibi  A  6.  d)  deest  C.  D.  e)  fldem  B  1.  la.  F.  G. 
I  1.  3;  in  eiusrtem  scrvitium  A  6.  f)  fidem  G  3;  suam  fldem  Cl  4.  g)  adieus 
F  4;  audiens  G  (Inter  erasum  G  2).  h)  i.  est  cumque  B  1.  i)  advolveret  F  1. 
k)  os  suum  osculumque  C.  D.  1)  deesl  C  *1;  hic  desinit  F  la,  reliquis  deperdilis. 
m)  christianum  B  1.  C  2  ;  et  piissimum  e.  et  c.  A  2.  n)  asolebat  B  1;  solvebat 
0  1.  Ci  2;  s.  iurare  iurando  1)  la.  2.  3 ;  s.  iurando  G  4.  o)  promisit  A  2;  re- 
spondit  B  1.  p)  mea  fldem  F  1;  meam  tidem  corr.  mea  fidc  D  1,  et  ita  F  4. 
G.  I  2.  q)  eis  B  1.  F-  G;  deest  I  1.  r)  domum  B  1.  s)  ita  A  2.  3.  B. 
D.  F  1  e  corr.,  alii ;  potue  lauorem  haberem  post  corr.  post  laborem  habere  A  1 ; 
poto  e  labores  G  1.  2;  post  laborem  C  2.  Ci  3.  5a;  post  labores  G  4  e<  e  corr.  G  2; 
post  tales  labores  e  corr  (i  1;  post  tantum  laborem  B.  F  2;  post  ei  laborem  C  1; 
post  eius  laborcm  C  4b.  D  1.  I  1.  —  haberem  F  1.  t)  dccst  C  1.  u)  s.  agere 
F  1.  G  1.  2.  v)  privaretur  C.  D.  I  1.  w)  concurret  F  1.  x)  decst  B  1; 
innoconcias  F  1;  innoccntiam  Ct  1.  2.  3.  y)  initur  F  1;  initi  G  1.  2;  consilium 
(consilio  4)  inito  G  3.  4.         z)  qui  A  2.    —  ora  post  suppl.  F  1.          a)  vitam  G  1.  2. 

b)  vinam  F  1.  c)  deest  A  2.  d)  ut  —  possit  des.  6  5c.  e)  iuebriaret  F  1. 
—  posset  C.  D  1  e{  G  2  e  corr.,  alii. 


182  PAULl  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

teiius  multa  oadem  •''  nocte  potatione  resolutus  vinoque  sepul- 
tus ,  de ''  sua  niliil  salute  cogitare  valeret.  Tunc  *=  unus '' 
qui  de  eius  patris  obsequio  fuerat,  cum''  eidem  Perctarit 
ferculum^  regium  adtulisset,  quasi  eum  salutaturus  sub  men- 
sams  caput  mittens,  eidem''  secrete,  quia  rex  eum  occidere' 
disponeret '',  nuntiavit.  Perctarit  vero  statim  suo  pinceruae* 
praecepit,  ut  sibi  in  fiala  argentea  non  aliud  quam'  aliquan- 
tidum  aquae  propinaret.  Cumque  lii '"  qui  diversi "  generis 
potioncs  ei  a  regc  deferebaut  de  vcrbo  regis  eum  rogarent, 
ut  totam  fialam  biberet",  illei'  in  honoremi  regis  se  totam 
bibcrc'  promittens,  parum  aquae  libabat  de  argenteo  calice. 
Qui  ministri  dum  haec  regi'"  nuntiarent,  quod  ille  avidissime 
biberet,  rex  laetus  respondit:  ^Biljat  ebriosus  illc;  cras  enim 
pariter  eadem  vina  mixta  cum  sanguine  refundet'.  Perctarit 
vero  Unulfum^  citius  ad  se  adscitum,  de  sua  morte  ei  regis 
consilium  nuntiavit.  Qui  statim  ad  domuni  suam  puerum 
misit,  ut  sibi*  lectisternia  deferret",  lectumque  sibi  iuxta 
stratum  Perctarit  fieri  praecepit.  Nec  mora,  rex  Grimuahl 
suos  satellitcs  direxit,  qui  domum,  in  qua  Perctarit  quiesccbat, 
ne  aliquo  modo  effugere^  possit"',  custodire  deberent.  Cum- 
que  coena  finita  esset  ^,  et  egressisy  omnibus  Perctarit  tantum 
•p.  144.  et  Unulfus  ac  vestiarius^  Perctarit  remansissent  %  *qui  utique 
eidem''  satis  erant  fideles,  consilium  ei"^  aperiunt*'  et  obse- 
crant  euni*',  ut,  cum  Peretarit  fugeret'^,  ipse  eum^  quamdiu 
possit''  intraeodem'  cubiculum  quiescere  simularef^.  Cum- 
que   se   ille'   hoc   facturum  spopondisset'",    Unulfus"  pannos 

*)  L   2   addit:   quem   vulgo   scaflardum   dicimus. 

a)  acl  e.  F  1.  b)  ad  suam  n.  salutem  (salute  F  1)  F.  G.  I  3 ;  de  suae  animae 
n.  s.  I  1.         c)   Tum  A  '3.  F   1.   G  1.   2.  d)  u.  de  parasitis  G  5c.  e)  cui  F  1. 

f)  poculum  C.  D.  I  2.  g)  Ua  A  2.  B  1.  F  1.  G  1.  2;  sub  deest  G  3.  4;  in  m. 
I  3;  mensa  ceteri.  h)  idem  F  ].  G  1.  i)  hic  alterum  cod.  G  *2  fragmentvm 
incipii.  k)  disponere  F  1.  1)  deest  G  2;  post  suppl.  G  1.  '2;  nisi  G  5c.  m)  hii 
A  6.  B  la.  E  1.  H  1.  I  1.  3;  e  corr.  D  1;  his  F.  G.  n)  diversus  F  1;  diversis 
G  1.  '2.  2.  4.  o)  biberent  F  1.  p)  et  i.  A  2.  q)  honore  A  6.  F.  G.  I  3. 
r)  regis  G  1—4.  —  nunciaret  F  1.  G  1.  '2.  2;  r.  d.  h.  n.  F.  G.  —  biberent  F  1. 
s)  Hunulfo  ad  se  accito  D  2.  3.  t)  deest  B  1.  u)  afferret  C.  D.  II;  deflferret  F  1. 
v)  effugire  C '1.  Gl.  3.  4;  effugere  corr.  ut  videtur  effugire  Cl.  wj  posset  C,  a?i/. 
x)  essent  F  1.  y)  egressi  A  1.  B  1.  F  1,  qiiod  /ortasse  recipiendwn  erat.  z)  ve- 
stiarios  A  1.  F  1;  vestigarius  G  '1.  a)  remansisset  A  1.  2.  B.  b)  eisdem 
G  1.  *2.  2.  c)  et  A  2.  d)  aperuit  et  obsecrat  F  *2.  I  3 ;  aperuit  et  obsecravit 
A  3.  G  5c ;  aperuit  et  obsecrant  B  2.  3  ;  aperiunt  et  obsecrare  A  5;  aperuerunt  et 
obsecrant  C.  D.           e)  deest  C.    —    et  cum    A  1.           f)   fugiret    C  '1.    D   1.  F.  G. 

g)  enim  G  3;  erasum.  G  *2.  2;  deest  F  4.  G  5a.  c.  h)  posset  B  1.  C,  alii.  i)  ita 
A  1.  2.  5.  B  1.  C  '1.  D  1.  la.  'Sa.  F.  G  1—4.  I  3;  cubiculo  B  1.  C  *1.  D  1; 
eundem  B  la.  2.  C  1.  2.  D  2.  3.  E  1.  F  4.  G  1.  I  2 ;  eondem  corr.  eundem  A  4; 
idem  A  3.  C  1.  2.  4b.  D  *3a.  F  "2.  G  5a.  c.  k)  simularent  C  '1.  1;  quiesceret 
F.  G;  q.  diceret  F  *2.  5.  I  3,  et  alia  manu  corr.  G  1.  4;  possit,  fateretur  eum  i. 
idem  c.  quiescere  G  5a.  c.  1)  deest  D  3.  F.  G;  ille  se  hoc  C  1.  2.  D  1.  I  1.  — 
In  D  1  corrector  signo  inter  ille  et  hoc  posito  addit :  se  fugere  nequaquam  posse 
asseveraret,  illi  Pertarit  inquirentibus  in  eodem  quieseere  simularet  cubiculo  intu- 
lerunt ;  qui  dum  etc;  quod  ceteri  D  (10?)  receperunt.  m)  promisisset  A  '3.  n)  et 
U.  A  2. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  Y.  183 

suos  *  lectaricios  et  culcitram  '^  ursinamque  pellem  supra  dor- 
sum  ac  cervicem  Perctarit  inposuit,  eumque  ex  consilio 
quasi  rusticanum  servum  extra  ianuam  inpellere  coepit, 
multasque  ei*^  iniurias  faciens,  fuste  eura  insuper^^  percutere 
clesuper'^  et  urguere''  non  cessabat,  ita  ut  inpulsus  atque 
ictus  saepius  ad  terram  corrueret.  Cumque  eundem  Unul- 
fum  regiio  satellites,  qui  ad  custodiam''  positi  erant,  requi- 
rerent,  quid  lioc  esset:  'Servus  iste',  inquit,  ^nequam  lectum 
mihi  in  cubiculo  ebriosi  istius  Perctarit  statuit;,  qui  in  ■  tantum 
vino ''  plenus  est ' ,  ut  quasi  mortuus  ita  cubet.  Sed  satis 
est,  quod  eius  nunc  usque  amentiam  secutus  sum,  iam  dein- 
ceps  in  vita  domni  regis  in  domo  propria  manebo'.  HaeC" 
illi  audientes  et  vera  quae  audierant  esse  credentes,  laeti 
eflfecti  sunt,  et  eum  pariterque  Perctarit;  quem  putabant 
servum  et  qui"  opertum,  ne  agnosceretur,  habebat  caput, 
locum  illis"  dantes,  abire  permiserunt.  Illis  autem  abeunti- 
bus,  vestiarius  ille  fidehssimus,  obseratoi'  diligenter  ostio, 
remansit  intrinsecus  solus.  Unulfusi  vero  Perctarit  de  muro 
anguh,  qui  est  a  parte  Ticini""  fluminis,  per  funem-  deposuit 
eique  quos  potuit  socios  coniunxit.  Qui,  arreptis  quos  in* 
pastu  invenerant  equis,  eadem  nocte  ad  Astensem "  properant 
civitatem,  in  qua  Perctarit  amici  manebant  et  qui^'  adhuc 
Grimualdo  rebelles  extaljant.  Deinde  quantotius  Perctarit 
Taurinensem  urbem  petens,  ac  post  claustra  Italiae  trans- 
gressus",  Francorum  ad'^  patriam  pervenit.  Sicque  Deus 
omnipotens  dispositione  misericordiae  et  innocentem  a  morte 
eripuit  et  regem  ex  animo  bona  facere  cupientem  y  ab  offen- 
sione^  servavit. 

3.  At^  vero  rex  Grimoald  dum  Perclarit  in  hospitio 
suo  quiescere  putaret,  ab  eodera  hospitio  usque  ad  palatium 
suura'^  acies  hominum  hinc  et  inde  adstare  fecit,  ut  per 
eorum  medio  •=  Perctarit  deduceretur ,  quatenus  eflfugere  ^ 
minime  possit^.  Cumque  a  rege  raissi  venissent,  qui  Perc- 
tarit  ad  pahitiura  evocarent'",   et   ad  ostiura,    quo^  eura  qui- 


a)   deest  F.   G.   13.  b)   manu   Francica  superscr.  b  c  d  i   G*2.  c)   eis   F  1.    G  1.  2. 

d)  deest  C.  D,  e)  erasum  G  2;  dcest  G  5c.         f)   arguere  A  2.  D   la.   —   cessavit 

A  ?;  accessit  A  3.  g)  regi  A  2.  D  la.   E  1.   6  "2.   2.   3;    regii  corr.  regis  G  4; 

regis  A  3.  *4.  6.  C  2.  4b.  D  3.  F  '2.   5.  H  1.  I  2.  h)  c.  eius  A  '3.  i)  deest 

A  2.  G  3.  k)  vinutn  F  1.  1)  deest  C  '1.  m)  Haec  autem  illi  B  1.  ii)  qiiiu 
C  1.   2.  4b.  D   la.   2.   'Sa.  I  1.  o)  illi  A  3    4.  B.  D   la.   2.  'Sa.  F  5.   G  3    H   5. 

p)  obsorvato  C   1,  corr.  obserato  A  3.  q)  Uuulfum  G  *2.   2.  r)   Tieinis  F   1. 

s)  fune  F  1.  t)  in  p.  des.  H.  u)  Asten.ie  F   1.   —   p.   c.  in  qua  P.  des.  F.  G 

{posl  suppl.  F  1);  Ast.  am.  domum  manebat  (manebant  G  4)  G  1.  *2.  2.  4;  Ast. 
civitalom  am.  domum  pervenit  G  3 ;  Ast.  urbem  nbi  amtci  eius  nianebant  perve- 
norunt  G  5a.  c.  v)  quia  A  2  (corr.  qui).  B  1.  G;  decsl  A6;  et  —  e.\tabaut  dcs.  C.D. 
\v)  transgressum  A  1.  x)  a  F  1.  y)  facientem  C,  corr.  facere  cupiontem  Dl. 
z)  otfonsionem  F  1.  6  3.  4.  a)  Ad  A  i.  C  *1.  b)  decst  F.  G.  13;  expunctum  E  1.' 
c)  ita  A  1.  2.  4.  B  1.  2.  F.  G;    medium    ceteri.  d)  effugire   D  1.  e)  possct 

B.  0,  alii  f)  revoearcnt  F   1.  g)  q.  e.  q.  p.  des.  A  3. 


184  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

escere  putabant^,  pulsassent,  vestiarius''  ille  qui^  introrsus 
erat  rogabat  eos  dicens:  'jMisericordiam'*  cura  eo  facite  eum- 
que  paululum  quiesccre  sinite,  quia''  adhuc  de  itinere  lassus 
gravissimo  somno  depriraitur'.  Quod  cuni  illi  adquievissent '^, 
hoc  ipsura  regis  nuntiaverunt,  quia  adhuc  Perctarit  gravi'» 
•p.  1-15.  somno  quiesceret.  Tunc  ille:  'Sic',  inquit,  ' 'hesterna  sera* 
se  vino  opplevit,  ut  adhuc''  vigilare  non  pos,sit''.  Quibus 
taraen  praecepit,  ut  niox  euni  excitatum  ad  pahitium  dedu- 
cerent.  Qiu  venientes  ad  ianuam'"  cubiculi,  in  quo  Perctarit 
sperabant  quiescere",  coeperunt  acrius  pulsare.  Tunc  vesti- 
arius  ille  rursum"  eos  rogare  coepit,  ut  quasi  eundem  Perc- 
tarit  aliquantidum  adhuc  dormire  permitterent.  Qui  irati 
vociferantes,  iam  satis  ebriosum  illuni  quievisse,  mox  cal- 
cibus  eodera  p  cubiculi  ostiuni  confringunt,  ingressique  Perc- 
tarit  in  lectulo  requirunt.  Quem  '•  cum  non  invenisseut,  ad  ■" 
requisita  eura  naturae  residere,  suspicati  sunt.  Quem  cum  nec 
ibi  repperisscnt,  vestiariura  illum  interrogant  *,  quid  de  Perc- 
tarit  factuni  fuisset.  Quibus  ille,  fugisse  eura,  respondit.  Quem 
statini  cajDilhs  adprehensum,  fureutes  eumque  verberantes,  ad 
palatium  pertrahunt'.  Euraque  in  regis  praesentiam"  perdu- 
centes,  fugae  Perctarit  hunc  esse  consciura  ideoque  raorte^ 
dignissimura,  dicunt.  Quem^^  rex  dimitti  praecepit  eumque 
per  ordinem,  quahter  Perctarit  effugisset,  inquisivit.  Ille 
regi  universa  sicut  acta  fuerant  retulit.  Tunc  rex  a  ^  circum- 
stantibus  requisivit  dicens:  ^Quid  vobis  de  homine  isto 
videtur,  qui  taha  perpetravit' ?  Timc  oranes  una  voce 
responderunt,  esse  eum  dignum  multis  suppHciis  excrucia- 
tum  interire.  At  rex:  'Per  [eumy]  qui  me  nasci  fecit', 
inquit,  'dignus^  est  homo  iste  bene  habere,  qui  se  pro  fide 
sui  domini  morti^  tradere  non  recusavit'.  Euraque  raox  inter 
suos  vestiarios  esse  praecepit,  aramonens  eum,  ut  sibi  eandem 
fidem'*  quam  Perctarif^  habuerat  servaret;  multa  se  ei  com- 
moda'^    largiturura     proraittens.      Curaque    rex    requireret^, 

a)   reputabant  F   1.  b)  vestarius    A   2.         c)  iu  quo  A  1.  dj   miserieordia  F  1. 

G  1—3.  e)  qui  A  2.   F.   G.  f)  aq.  C  *1;  adquiebisset  F   1.  g)   regis  F  1. 

h)   gravissimo  A  5.   C.  D.  F   2.   4.  6  2.   5a.  c.  I  3.  i)  hesterna  sera  corr.  hesterno 

sero  A  2.  D  1.  G  1.  *2,  e«  ita  A  6.  C  1.  2.  D  3.  F  5.  H  5a.  I  3 ;  sera  corr.  cena 
G  2;    serat  F   1;    hesternae  (hesterni)  diei  sero    G  5a.  c;     hesterno  se  v.  H  1.  I  1, 

—  adeo  o.  D.  —  impl.  D  8.  G  1.  2  ;  repl.  G  3.  k)  huc  A  2.  1)  posset  B  1. 
m)  c.  i.  A  "3.  n)  quiescerent  F  1.  o)  rursus  A  2.  p)  ita  A  1.  4.  5.  B  1. 
C  '1.  B  1.  F  1.  G  1—4;  eundem  B  2.  D.  F  5.  H  1;  idem  A  3;  eiusdem  A  2?  6. 
C  1.  2.  F  4.  G  5.  I  1.  q)  rfeesi  G  1  {erasum'i).  3.  4.  r)  ad  requisita  —  rep- 
perissent  dts.  B  2?  I  3.  cd.  pr.  s)  interrogabant  G'2.  2.  t)  pertrahentes  A  3. 
u)  praesentia  D   1.  F  4.   G  1  —  4.         v)  eum  mortem    A   1.         -iv)  Qui  F  1.   G  1 — 4. 

—  rex  deest  C  "1.  1.  x)  deest  A  2.  y)  deest  A  1.  2.  3.  F.  G,  post  add.  B  1. 
D  1;  per  illum  A  6.  I  3.  z)  dignum  G  1.  "2  {corr.  d.  e.  homiuem  illum).  2. 
a)  morte  A  3.  G  '2.  2.  b)  deest  A  3.  c)  ad  P.  A  3  ei  e  corr.  G  '2;  ciun  P. 
€  corr.  B  1.  G  1,  et  ita  B  la.  G  5a ;  erga  P.  C.  D.  I  1.  2;  q.  P.  h.  des.  A  2. 
d)   quomoda  corr.  co(m)moda  G  1.  '2.  2.  3.  4.         e)  Inqnireret  D   2.  3. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  185 

quitl  de  Unulfum^  factum  fuisset,  nuntiatum''  est  ei,  quod 
in  beati  archangeli  jMichahelis  basihcam  '^  confugium  fecisset. 
Qui  mox  acl  eum  misit,  sponte  promittens,  quod  nihil  pate- 
retur  mah,  tantum'' in  sua"^  lide  veniret.  Unvilfus  vero  taleni 
regis''  promissionem  audiens,  niox  ads  palatium  venit'',  atque 
ad  regis  vestigia  provolutus,  interrogatus  ab  eo  est,  quomodo 
aut  quahter  Perctarit  evadere  potuisset.  At  ihe  cum  ei' 
cuncta  ex  ordine  retuhsset,  rex  eius''  fidem  et  prudentiam 
conlaudanSj  omnes  eius '  facultates  et  quicquid  habere  poterat 
eidem  clementer  concessit. 

4.  Cumque  post  ahquot  tempus  rex  Unulfum'"  inquireret, 
utrum  vehet  ipsis  diebus  cum  Perctarit  esse,  ihe  iurciurando 
ait,  prius  se  vellet"  cum  Perctarit  mori,  quam  usquam  ahbi 
in  summis  dehciis  vivere.  Tunc  rex"  etiam  vestiarium  ihumi' 
requisivit  dicens,  utrum  mehus<i  ei  esset  secunio  in  palatium 
manere"",  an  cum  Perctarit  in  peregrinatione  degere*.  Qui 
cum  ei  simiha  sicut  et'  Unulfus  respondisset,  rex"  eorum 
verba  benigne  suscipiens"*'  eorumque"^^  fidem  conlaudans,  prae- 
cepit  Unulfo,  ut  quicquid  vellet  de  domo  sua  *tolleret,  pueros  *p« 
scilicet  et  equos  et  diversam  supellectilem ,  et  ad  Perctarit 
inlaesus  properaret^.  Pari  etiam  modo  et  vestiarium  illum 
absolvit.  Qui  omnia  sua  secundum  benignitatem  regis  suf- 
ficienter  tollentes,  cum  eiusdem  regis  adiutorioy  Francorum 
in^  patriam  ad^  suum  dilectum  Perctarit  sunt  profecti. 

5.  Hac  tempestate  '  Francorum  exercitus  ^  de  Provincia 
egrediens,  in*^  Italiam  introivit.  Contra  quos  Grimuald  cum 
Langobardis"  progressus,  hac  eos  arte  decepit.  Fugere*^ 
quippe  se  eorum  impetum  simulans,  castra  sua  simul  cum 
tentoriis  et  diversis  pariter  referta  bonis  praecipueque  vini 
optimi  copia  hominibus  omnino  ^  vacua  reliquits.  Qiio  dum 
Francorum  acios  advenissent'',  existimantes  Grimualdum  cum 

a)  ita  A  2.  B    1.   F   1;    Huniillo  C   1;    Umilfo    vcl    Hunulfo  ceteri.    —    de  deesl  A  3. 

b)  nunt.  —  fecisset  in  marg.  jiost  suppl.  F  1.  c)  deest  G3.  d)  t.  ut  A '3.  4.  5. 
B.  F  1.  4.  G.  1.  "2.  2,  3.  5a.  c.  II.  e)  suam  fidem  I  1,  e  corr.  G  4.  f)  regi.s  — 
atquo  ad  des.  C  '1.  1.  2.  3;  prom.  —  atque  ad  posl  siqipl.  D  1.  g)  deest  A  2. 
h)  deest  G  2;  post  suppl.  G  1.  '2  {vocabulo  ante  ad  p.  eraso);  pervenit  A  3.  — 
atque  deest  G  3.  i)  deest  A  1;  eidom  C  1.  k)  ei  G  1.  2.  1)  suas  A  '3. 
m)  Unulfus  F  1.  —  requireret  B  1.  G.  n)  ita  A  1.  2.  4.  B  2.  D  1.  E  1.  F  1.  4. 
G  1.  *2.  2.  3.  4.  *ii;  p.  volo  I  3;  velle  B  1,  ceteri.  o)  rex  et  illum  req.  d.  u. 
post  suppl.  G  1.  p)  ci  m.  A  '3.  q)  deest  B  1.  r)  ita  Al  — 5.  B  1.  2.  D  1. 
F  1;  palatiumanere  E  1;  palatio  m.  ceteri.  s)  degcret  F  1.  t)  deest  C  1.  I  1. 
u)  ro.\  —  conlaudans  i?i  mart/.  suppl.  G  1.  v)  m  koc  vocabulo  desinit  fragmentiim 
cod.  G  '2.  w)  utrumquo  F  1.  G  1-4.  1  3,  corr.  utriusque  G  2,  et  ita  F  4.  G  5; 
eorum  D  2.  E  1.  x)  propinaret  A  2;  propararet  F  1.  y)  adiutorium  C  '1. 
D   2,    corr.  adiutorio  G  3;    adiutorio  corr.  .adiutoriura  F   1.            z)  dccst    C  *1.   1.   2. 

a)  deest  F  1;  post  add.  G  1.  2;  post  G  5a.  c.  —   suum  deest  F.   G.  I  3;  d.  sibi  G  5. 

b)  oxercitum  A  2.  B  1.  F  1  ;  quod  in  archetijpo  fuisse  videttir.  c)  ogr.  Alman- 
niam  A  3.  d)  Alamannis  A  3.  e)  Fugire  F  1.  G  1.  3.  4.  f)  deest  A  *3. 
g)  non  r.   G   1 — 4.         h)   advertissont  F  4.  G   1—5. 

1)  De  lempore  non  constaf. 


18G  rAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  Y, 

Langobardis  pavore  deterritos  castra  integra  reliqiiissc,  iiiox 
laeti  eftecti  certatim  cuncta  invadunt  coenamque  affluentis- 
simam  instruunt.  Qui  duni  diversis  epulis  multoque^  de- 
gravati  vino  somnoque  quievissent,  Grimuald  super  eos  post 
noctis  medium  inruens,  tanta  eos  caede  prostravit,  ut  vix 
pauci  ex  cis  elapsi  patriam  valuerint  reppedare^.  Qui  locus. 
ubi  lioc  gestum  est  proelium,  Francorum  usque  liodie  Kivus ' 
appellatur,  nec  longe  distat  ab  Astcnsis  civitatulae  moenibus ''. 
G.  ]Iis  diebus  Constantinus  augustus,  qui  et  Constans 
663in.  cst  appcllatus ,  Italiam  a  Langobardorum  manu*'  eruere 
cupiens,  Constantinopoiim *"  egressus,  per?'  litoralia''  iter 
liabens,  Athenas'  venit,  indeque  mare  transgressus,  Tarentum 
applicuit.  Qui  tamen  prius  ad  solifcirium  quendam,  qui  pro- 
plietiae  spiritum  liabere  dicebatur'',  adiit,  studiose  ab  eo 
sciscitans',  utrum  gentem  Langobardorum ,  quae  in  Italia'" 
habitabat ,  superare "  et  optinere  possit.  A  quo  cum  servus 
Dei  spatium  unius  noctis  expetisset;  ut  pro"  hoc  ipso  Domi- 
num  supplicaret*,  factoP  mane  ita  eidem  augusto  respondit; 
•p.  i47.'Gens  Langobardorum  *  supcrari  modo  ab   ahquo  non  potest, 

')  Sequentia  in  codd.  F  2  *2.  2^  e(  ed.  i^r.  ita  ampliata  Ugxinlur: 
nt  pro  lioc  ipso  dominum  Deum  supplicaret;  et  ille  fideliter  age- 
bat;  prompto  corde  orationem  fundens  ad  Dominum ,  dicebat: 
'Domine  Ihesu  Christe,  rex  regum,  lumen  verax,  qui  raisisti  Spi- 
ritum  sanctum  in  specie  ignis  in  apostolos  tuos,  trausmitte  Spiritum 
sanctum  consolationis  tue  in  os  meum,  ut  possim  consilium  rectum 
mittere  hominibus  istis,  qui  venerunt  in  tuo  nomine  ad  rae'.  Eadem 
hora  vise  suut  ei  tres  persone  spirituales,  quarum  una  erat  arcban- 
geli  Michaelis,  secuuda  lohannis  baptiste,  tertia  apostoli  Petri. 
Tunc  una  ex  illis  dixit  ad  solitarium :  'Dic  imperatori  Constantino, 
talem  rem  habenti  in  corde  suo  dispositam:  "Domini  vohmtas  ad- 
liuc  non  est.  Gens  Langobardorum,  qui  in  Italia  habitant,  supe- 
rari  modo  ab  aliquo  nou  potest,  quia  regina  quedam  ex  alia  pro- 
vincia  veniens  basilicam  in  honore  Domini  et  sancti  lohannis 
baptiste  construxit  in  Langobardorum  finibus,  et  ornavit  eam  facul- 
tatibus  Jionorificis ;  famuli  et  famule  et  reliqua  sibi  subiecta  sunt 
ibi,  et  sacerdotes  in  ipso  oraculo  Domino  fideliter  serviunt,  et 
propter  hoc  ipse  sanctus  lohannes  pro  Langobardorum  gente  con- 
tinuo    intercedit.      Ipsa    vero    gens    suppliciter   ac    devotissime    de 

a)  multaque  A  1,  corr.  multoque  G  1.  2 ;  multique  (?)  corr.  multoqueFl.  b)  rep- 
pedarct    F   1.  c)  ribus    F  1.    G  1.   2;     rivulus    F   2;     erasum    G  4;     deest    1  3. 

d)  milibus  I  3;  civitu  lemoenibus  G  3;  civitate  litninibus  A  '2;  Ast.  distat  civi- 
tatum  lemonibus  A  3;  Ostensi  civitate  moenibus  C  1;  civitate  lem.  C  'l;  civi- 
tatis  limitibus  corr.  F  1.         e)  manum  F  1.   —   eripere  B   1.  f)  Constantinopoli 

A  3.  —  gressus  A  2.  g)  per  —  transgressus  alia  manu  suppl.  G  4.  h)  litoria 
A  2.  E   1;  littora  C  2;  litoraria  G.  Xeap.  i)  Atthenas  F   1.  k)  dicebant  G  1 

e  corr.  2.         1)  sissitas  F  1 ;  sesciscitaus  G  1.  m)  Italiam  G  3.  n)  superaret 

F  1 ;  s.  ac  delere  et  o.  eos  p.  F  2.  o)  per  A  2.         p)  facta  F  1. 

1)  Venit  Constantinns  augustus  de  regia  urbe  per  litoralia  iu  Athenas 
ct  exinde  Taranto.   G.  pont.    Vifal. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBAEDORUM.     LIB.   V.  187 

quia  regina^  qiiaedam  ex''  alia  provincia  veniens  basilicam 
beati  lohannis  baptistae  in  Laugobardorum  finibus  con- 
struxit,  et  propter  hoc  ipse  beatus  lohannes  pro  Langobar- 
dorum  gente  '^  continue  intercedit.  Veniet  autem  tempus, 
quando  ipsud''  oraculum  habebitur  despectui,  et  tunc  gens 
ipsa  peribit*^'.  Quod  nos  ita  factum  esse*'  probavimus^  qui 
ante  Langobardorum  perditionem  eandem  beatis  lohannis 
basilicam,  quae  utique  in  hoco  qui  Modicia  dicitur  est  con- 
stituta.  per  viles  personas  ordinari  conspeximus,  ita  ut  in- 
dignis  et  adulteris  non  pro  vitae  merito,  sed  praemiorum 
datione '',  isdem''  locus  venerabiHs  largiretur. 

7.  Igitur  cum,  ut  diximus,  Constans  augustus  Tarentum 
venisset,  egressus  exiude",  Beneventauorum  fiues  invasit 
omnesque  pene  per  quas  venerat  Langoljardorum  civitates 
cepit.  Luceriam''  quoque,  opulentam  Apuliae  civitatem, 
expugnatam  fortius  iuvadens  diruit,  ad'  solum  usque  pro- 
stravit.  Agerentia'"  sane  propter  munitissimam  loci  posi- 
tionem  capere  minime  potuit.  Deinde  cum  omni  suo  exer- 
citu  Beneventum  circumdedit  et  eam  vehementer  expugnare 
coepit;   ubi   tunc  Romuald",     Grimualdi    filius  adhuc    iuve- 

suorum  facultatibus  iu  honore  Doniini  et  sancti  lohannis  baptiste 
omni  tempore  in  die  nativitatis  sue  offert  ad  ipsum  oraculum  loco 
qui  in  Modoetia  dicitur.  Yere  tamen  tibi  dicturi  sixmus  in  Do- 
mino  :  veniet  autem  tempus  et  dies,  quando  ipsum  supra  memo- 
ratum  oraculum  omnes  liabitatores  terre  buius  habebunt  despectui 
et  omnes  eius  facultates  inde  cxpellent,  et  famulos  ac  famulas, 
qui  ibi  subiecti  sunt,  propter  facultates  eorum  sepe  affiigent  eos,  et 
sacerdotes,  qui  ibi  deserviunt,  die  ac  nocte  inquieti  erunt  nimis,  et 
auferentur  que  illorum  sunt.  Propter  hec  ducetur  vita  illorum  in 
amaritudine.  Quando  hec  inchoabuntur,  et  vos  cernetis  hec  tieri,  certe 
tunc  ipsa  gens  peribit  cum  omnibus  que  ad  illos  pertinent,  et  stabunt 
in  improperium  omnibus  gentibus,  que  in  circuitu  illorum  sunt". 
Et  dixit  ad  eos  solitarius:  'Obsecro  clementiam  vestram,  sancti,  si 
conversi  sunt  ad  superiorem  promissionera  illorum,  nunquid  inve- 
nient  indulgentiam' ?  Et  dixerunt  ad  illum:  'Scis,  que  veritas  dixit: 
"Convertimini  ad  me,  et  cgo  convertar  ad  vos".  Eadem  hora  Zach.  l,  3. 
nusquam  comparuerunt.  Facto  autem  mane,  ita  eidem  Constantino 
augusto,  ut  supra  scriptum  est,  per  ordinem  diligenter  in  omuibus 
rcvelavit.  Tunc  imperator  libentissime  suscepit  verba  eius.  Quod 
nos  ita  factum  ete. 

a)  reginam  F  1.  b)  eorum  A  3.  c)  gentem  C  4b.  D  1.  2.  G  3.  4.  —  fiuibus 
C   1.   —   continuo  A  2.  d)  ita  C  '1.  1.  F  1.   G.  Keap.;  istud  A  '3;  ipsum  celeri. 

e)  periit  F  1 ;  periet  F  4.  G.  I  2.  f)  deesl  A  '3.  g)  sancti  F  4.  G  ;  deest  A  3. 
h)  d.ationem  C  1.  —  hisdem  A '2.  E  1.  F  4.  G  I -4.  i)  iude  Cl.  1.  k)  Lucer- 
nam  A  2  (corr.  Luceriam).  B  1.  la.  2.  D  (1?).  G  2.  1)  d.  a  s.  F  1  (et  jwst  add.)  ; 
d.  ac  s.  A  2.  B  1.  G  1 — 3;  adque  ad  G  .3;  et  ad  celeri.  m)  Agerentiam  A  3.  6. 
E  1.  F  4.  5;  Agrentia  G  1;  Agrootiam  corr,  Agentia  G  L' ;  Arenciam  (?)  C  *1 ; 
Aritia  C  1.  2.  corr.  ut  ridetur  Accrcntiam  D  1,  el  ita  alii  D;  Arentiam  I  1,  corr. 
Agerentram  G  5a;  Acercntia  G.  Neap.         u)  Romoald  A  1,  alii. 


188  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDOEUM.     LIB.  V. 

nulus  ^,  ducatum  tenebat.  Qui  statim  ut  imperatoris  adventum 
cognovit,  nutricium  suum  nomine  Sesualdum^'  ad  patrem 
Grinuialdum  trans  Padum  direxit,  obsecrans,  ut*=  quantocius 
veniret  lilioque  suo  ac  Beneventanis,  quos  ipse  nutrierat, 
IDOtenter  succurreret.  Quod''  Grimuald  rex  audiens,  statim 
cum  exercitu  iilio  latm-us  auxilium  ^  Beneventum  pergere 
coepit.  Quem  plures  ex  Langobardis  in  itinere  rclinquentes, 
ad  propria  remearunt,  dicentes,  quia  expoliasset  palatium  et  iam 
non  reversurus  repeteret''  Beneventum.  Interim  imperatoris 
exercitus  Beneventum  diversis  machinis  vehementer  expu- 
118.  gnabat,  econtra*  *Romuald  cum  Langobardis  fortiter  resiste- 
bato.  Qui  quamvis  cum''  tanta  multitudine  congredi  manu* 
ad  manum  propter  paucitatem  excrcitus  non  auderet,  fi-e- 
quenter  tamen  cum  expeditis  iuvenibus  hostiuin  casti-a  inrum- 
pens,  magnas  eisdein'^  inferebat  undique  cLades.  Cumque 
Grimuald,  eius  pater,  iamque'  properaret"\  eundem  nutri- 
cium  eius,  de  quo  praemisimus,  ad  filium  misit,  qui "  ei  suum 
adventum  nuntiaret.  Qui  cum  prope  Beneventum  venisset, 
a  Grecis  captus  imperatori  delatus  est.  Qui"  ab  eo  unde 
adveuiretP  requirens,  ille  se  a  Grimualdo  rege  venire  dixit 
eundemque  regem'i  citius  adventare  nuntiavit.  Statimque 
imperator  exterritus,  consilium  cum  suis  iniit^  quatenus  cum 
Romualdo'"  pacisceretur,  ut*  NeapoHm  possit.reverti'. 

8.     Acceptaque"  obside  Romualdi  sox'orem^,  cui  nomen 
Gisa  fuit,   cum    eodem   pacem  fecit.     Eius^   vero  nuti*icium 

*)  A  6  ex  vita  S.  Barhati  c,  4  sqq.  haec  ariipliavit :  At  contra  R. 
cum  Langobardis,  iit  erat  magnanimus  et  imperterritus  —  revoluti 
suos  adeunt  fines. 

a)  ita  A  1.  2.  D  1.  E  1.  G  1.  2.  '3;  iubenulas  F  1;  iuveculus  A  3:  iuveneulus 
C  1.  2.  D  2.  3,  alii.  b)  ita  C.  F.  G  3.  4;  Sesoaldum  A  1,  alii;  Seswaldum  G  1. 
2.  5c;  Sisoaldum  D  2.  c)  eum  ut  F.  G.  12.  3.  d)  novum  (VHI)  cap.  inc.  A  '3. 
e)  auxilio  A  2.  f)  repetere  F  1.  g)  resistebat    —    paucitatem    in  exemplari 

quod  codcl.  F.  G.  13  secuti  sunt  de/uerunt.  In  F  1  corrector  erasis  vocabuUs  non 
auderet  et  alio  supplemenlo  (fort.  metuens  exercitus  congredi  non  auderet,  ut  videtur) 
expuncto,  supplevit:  resistebat.  Qui  —  non  auderet;  F  '2  scripsit:  et  contra  Romu- 
aldum  c.  L.  f.  exercitus  nou  auderet;  I  3:  fortiter  exerceri  non  auderet ;  F  4  post 
fortiter  inseruit:  et  si  palam;  F  5  leyit :  fort.  resistebat.  Sed  cum  exercitum  admo- 
vere  non  auderet;  Gl.'3.4:  cum  fortiter  exercitus  non  auderet;  G3.  3a;  exercitus 
(exercitum  3a)  iniperatoris  demoliebatur,  ita  tamen  ut  in  eos  cum  expeditis ;  G  2 
in  loco  raso  alia  manu :  cum  foras  exercitum  producere  non  auderet.  h)  tum  A  2. 
i)  manum  manu  A  3.         k)  eis  B  1.  1)  iam   F  4.   G;    iamque  corr.    iamiamque 

'  D  1.  F  1,    et  ita  ceteri    D.    A  2—6.    B   1.   la.  2.    F  5.  H.  m)  propimquaret  D   1 

e  corr.,  et  ita  ceteri  D.  H  1 ;  propinquasset  C  2.  n)  que  F  1.  o)  Qui  —  requi- 
rens  des.  A   1.  2.  p)   advenisset  G  3.  4;    veniret    A  2.  3.  4.  6.  D  la.   2.  3.  E  1. 

F  "2.  4.  5.  G  5c.  I  2.  L  1.  q)  rege  F  1.  r)  Romualdo  Tioc  loco  G  1.  s)  et  i 
Neapolim  A  2.  t)  revenire  F  1.  u)  Accepta  qiioque  A  2.  v)  ita  Al  ecorr., 
2—5.  B   1.  2.  C  1.  D   1.  F  1.   G  1.  2.   "3;  soror  G  3;  sorore  ceteri. 

1)  Xon  bene  sibi  cohaerere  Pauli  narrationern,  patet.  Fortasse,  quae 
de  Sesualdo  refert  pacem  praecessisse,  statuendum  est. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  189 

Sesualdum'*  ad  muros  duci  praecepit,  mortem^'  eidem  minatus, 
si  aliquid  Romualdo  aut  civibus  de  Griraualdi  adventum'^ 
nuntiaret,  sed  potius  asseveraret,  eundem  venire  minime 
posse.  Quod  ille  ita  se  facturum  ut  ei  praecipiebatur  pro- 
misit;  sed  cum  prope  muros  advenisset,  velle''  se  Romu- 
aldum  videre  dixit.  Quo  ^  cum  Romuald  citius  ^  advenisset  ^, 
sic  ad  eum  locutus  est:  'Constans  esto,  domine'*  Romuald,  et 
habens '  iiduciam  noli  turbari  ■*,  quia  tuus  genitor  citius  tibi 
auxilium  praebiturus  aderit.  Nam  scias,  eum  hac*  nocte 
iuxta  Sangrum'"- 1  jfluvium  cum  vahdo  exercitu  manere.  Tan- 
tum  obsecro,  ut  misericordiam  exhibeas  cum  mea  uxore" 
et  fihis,  quia  gens  ista  perfida"  me  vivere  non  sinebitP'. 
Cumque  hoci  dixisset,  iussu^^iraperatoris  caput  eius  abscisum^ 
atque  cum*  belH  machina  quam  petrariam"  vocant*  in  urbem 
proiectum^  est.  Quod  caput  Rorauald  sibi  deferri  iussit  idque 
lacrimans  obsculatus  est  dignoque  in  loculo  tumulari  prae- 
cepit^. 

9.^^     Metuens  igitur   imperator  subito''  Grimualdi   regis 
adventum,  dimissa  Beneventi    *  obsidione ,   Neapohm   profici-  •  p.  149. 
scitur.      Cuius    tamen  exercitum    Mitolay    Capuanus    comes 
iuxta  i^uenta^  Caloris^  flurainis  in  loco  qui  usque  hodie  Pugna 
dicitur  vehementer  adtrivit. 

10.^  Postquam  vero''  imperator  NeapoHm  pervenit, 
unus  ex  eius*=  ojjtiraatibus,  cui^'  nomen  Saburrus*'  erat,  ab 
augusto,  ut  fertur,  viginti  miha  mihtum  expetiit,  seque  cum 

*)  L   1   add:     quam  vulgo  dicimus  mancolam, 

a)  ita  hoc  loco  A  1.  C  1,  alii ;  Se.soaldum  B  1.  F  1,  alii;  Sisualdiim  D  3.  b)  mor- 
temque  A  3.  c)  ita  A  1.  2.  4.  B  1.  2.  D  1.  E  1.  P  1.  G  1.  2.  'S.  G.  Ne.ap.;  ad- 
ventu    A  3.  C  1.  D   2.  3,    aUi.  d)  vellet   A  *4;    velle    —    advenisset  des.  F  (m 

marg.  suppl.).  G.  I  3.  o)  Qui  A  2;  Quod  B   1.   2.  G.  Neap.  i)  deest  B   1.  2. 

g)   adveniret  A  3.  D  3.         li)  dome  A  2  ;  deest  D   2.  i)  habes  A   2.         k)  t.   vel 

oontristari  G  5c.  1)   a  F   1 ;   ea  G  1.  m)  Sangruuni   C   1 ;  Sangrum  eorr.  Sa- 

grum    G  1 ;    sacrum    F  4.    G  3.  4.    I  3.  n)  uxorem    G  3.  o)  perfide    A  2. 

p)  sinebit  corr.  siuet  D  1,  et  ita  ceteri  D.  A  6.  H  1 ;  sinevit  F  1.  Cr.  Neap.;  sinit 
corr.  sinet  G  5a.  q)  ileest  G  1.  2.  r)  iussum  F   1.  s)  abscissus  G  3;  ab- 

scisus  C   1.  D.  —   a.  est  A  1?  D.  t)  dee.H  D  *3a.  I  3.  u)  patriam  A  *3;  pe- 

tralia  G  3;    petrali  G  4.  v)  proiectus    D   la.    F  1.  G  1   e  corr.  G  2.  4.  I  3.   — 

est  deest  A  1.  D  3.  G  2 — 4.  w)  hoc  cap.  praecedenti  adjungit  A  2.  x)  subitum 
A  2.  B  1.  D  la.  2.  3.  I  3,  alii.  —  advcntu  F  1.  y)  Mitol.am  A  1  ;  Mittola  A  5. 
F  5.  G  3.  4;  Mitolo  I  3;  Mitalo  A2;  Mitula  D  la;  Mutula  D  2;  deest  A  6. 
z)  fluentc    G   1.   2.  a)  hoc  cap.  nm.    A  "4.  b)  deest   A  3.    D  2.  3.  c)  eis 

G  2.   3.  d)  deest  B    1.  e)  Saburus  F   1. 

1)  Sangro   in  ^'''''ovmcia   Abr^izzen.      BE.  2)  Shnilem    narrationem 

multo  i)ost  apud  Constantinum  Porphyr.,  De  adm.  ivip.  c.  29,  legi,  IlirscJi 
monuit,  Benevent  ]^.  22  n.  2.  .3)  Calore  non  procid  a  Benevento.  BE. 
Ad  hunc  Pauli  locum  Camil.  Peregrinius :  'Fluvium  Calorem  a  Paulo 
pro  Sahato  dictum  non  duhilo;  quem  prope  Pe/rits  diac.onus  in  Auct. 
ad  Osiiensem  lib.  IV,  cap.  16  (SS.  VII,  i).  769^  agnoscit  hunc  locum 
ajypellatum  Pufjna\     JU.      Cf.  Hlrsch  p.  23. 


190  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

Romualdo  pugncaturiim^  victoremque  spopondit.  Qui  cum 
accepto  exercitu''  ad  locum  cui  Forinus<='  nomeu  est  adve- 
nisset  ibique  castra  posuisset,  Grimuald,  qui  iam  Beneven- 
tum  advenerat,  liaec  audiens,  contra  eum  jjroficisci  voluit. 
Cui  filius  Eorauald:  'Non  est  opus',  inquit;  'sed  tantum 
partem  nobis  de  exercitu''  vestro  tribuite.  Ego  Deo  favente 
cum  eo  ^Dugnabo ;  et  cum  vicero,  maior  utique  gloria''  vestrae 
potentiae  adscribetur'.  Factumque  est;  et  accepta*  aliqua 
parte  de  pati'is  exercitu,  pariterque  cum  suis  hominibus  con- 
tra  Sabm*rum  proficiscitur.  Qui  priusquam  bellmn  cum  eo 
inirct,  a  quattuor  partibus  tubas  insonare  praecepit  moxque 
super  eos  audenter'  inrupit.  Cumque  utraeque"  acies  forti 
iutentione  pugnarent,  tunc  unus  de  regis  exercitu  nomine 
Amalongus'',  qui  regium  contum*  ferre  erat  solitus,  quen- 
dam  Greculum  eodem  contulo'  utrisque  maniljus  fortiter 
percutiens,  de  sella  super  quam''  equitabat  sustulit  eumque 
in  aera'  super  caput  suum'"  levavit.  Quod"  cernens  Gre- 
corum  exercitus ,  mox  inmenso  pavore  perterritus  in  fugam 
convertitur,  ultimaque  pemicie  caesus,  sibi  fugiens"  mortem. 
Homualdo  et  Langobardis  victoriam  peperit.  Ita  Saburrus, 
qui  se  imperatori  suo  victoriae  ti'opeumi'  de  Langobardis 
promiserat  patrare,  ad  eum  cura  paucis  reraeans,  ignominiam 
deportavit;  Romuald  vero,  patrata  de  iniraicis  victoriai,  Bene- 
ventura  triumphans  reversus  est  patrique  gaudium  et  cunctis 
securitatera,  sublato  hostiura  tiraore,  convexit.** 
663,  lui.  11.     At  vero    Constans    augustus    cura   nihil   se    contra 

Langobardos  gessisse  conspiceref,  oranes  saevitiae  suae 
rainas  contra  suos,  hoc  est  Roraanos^  retorsit.  Nam  egressus  ^ 
Neapolim*,  Roraam  perrexit.  Cui  sexto  ab  m'be  railiario 
Vitalianus  papa  cura  sacerdotibus  et  Roraano  populo  occurrit. 
Qui'  augustiis  cura  ad  beati  Petri  Hraina  pervenisset,  optuHt 

')  L   1    add. :   quam  vulgo  vandum  regis  dicimus. 

")  A  6  mtdta  inserit  ex    Vita  S.  Barbati:    Beatissimus  vero  Barbatus 
—   migravit. 

a)  pugnaturus  A  2.  b)  exercitum  F  1.  c)  Foranus  1 1.  d)  gloriae  G  1.  2.  *3. 
e)  acceptam  aliquam  partem    G  4.  f)  audienter    G  1.  2.  g)  utraque    A  '3. 

D  2;  utreque  F  1;  deest  G.   —  pugiiaret  F  1.    G.  h)  Amalungus  G  5c:  Amelon- 

gus  F  2.  i)   contu    D  la.    F   1.   '2.   G  1.   2.  "3.  3.  d;    conto  A  2.  5.  6.  B   1.   la. 

H  1.  I  2.  3,    e  corr.  D   1;    comtum    corr.    comto  E  1.  k)  quem  A  2.  B  1.  F  1. 

G  1.   2.  *3.   3.  1)  arca    A  2;     aerat    F   1.  m)  deest    G  4.  n)  Quo    F  1. 

0)  fugiendo  C.  D.  G  5c.  I  1.  2.  p)  tropheo  G  3.  4.  q)  victoriam  C  1.  F.  G; 
qtiod  fortasse  recipiendum  erat.  r)  conspicere  F  1.  s)  a  X.  G  3.  —  Roma  F  1. 
t)  Quia  F   1. 

1)  Forino  inter  AvelUno  et  Nocera.  2)  Sequentia  ex  G.  j^oiit.  Vital. ; 
antiquitus  instituta ;  quae  —  martyrum ;  imperiali  iussu  et  Greeorum 
avaritia;   sed   —  luit;   a  suis  et  alia  singida  verba  addidit  Paulus. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  191 

ibi  pallium  auro  textilem»;  et  raanens  aput  Romam''  cliebus 
duodecim,  omnia  quae  fuerant  antiquitus  instituta  ex  aere 
in  ornamentum  civitatis  deposuit,  in  tantum  ut  etiam  basili- 
camc  beatae  Mariae,  quae  aliquando  pantheum  vocabatur 
et  conditum  ^fuerat  in  honore  omnium  deorum,  et  iam  ibi*p.  iso. 
per  concessionem  superiorum  principum  locus  erat  omnium 
martyrum ,  discoperiret ''  teguhxsque  aereas  cxinde  auferret  ^ 
easque  simul  cum  aHis  omnibus  ornamentis  Constantinopohm 
traiismitteret.  Deinde  reversus  imperator  NeapoHm,  itincre* 
terreno  perrexit  civitatem  Regiiini§^.  Ingressusque  Siciham 
per  indictionem  septimam,  habitavit  in  Syracusa'',  et  tales 
afflictiones  inposuit'  populo  seu  habitatoribus  vel  possesso- 
ribus  Cahibriae,  SiciHae,  Africae''  atque  Sardiniae,  quales  663,64. 
antea  numquam  auditae  sunt,  ita  ut  etiam  uxores  ^  a  maritis 
vel  fihi'"  a  parentibus  separarentur.  Sed"  et  aHa  muHa  et 
inaudita  harum  regionum  popuH  sunt  perpessi,  ita  ut  aHcui 
spes  vitae  non  remaneret.  Nam  et  vasa  sacrata  vel  cimiHa" 
sanctarum  Dei  ecclesiarum  imperiali  iussu  eti'  Grccorum 
avaricia  sublata  sunt  i.  Mansit  autem  imperator  in  SiciHa'" 
ab  indictione^  septima  usque  in  duodecimam;  sed  tandem 
tantarum  iniquitatum  poenas  Hiit,  atque  dum  se  in  bahieo 
lavaret,  a  suis  extinctus  est.  668. 

12.  Interfecto  igitur  aput  Siracusas  Constante"^  impera- 
tore,  Mecetius"  in  SiciHa^  regnum  arripuit,  scd  absque 
orientaHs  exercitus  vohmtate '.  Contra  quem  ItaHae  miHtes^ 
ahi  pcr  Histriani ,  aHi  per  partes  Campaniae,  aHi  vero  a 
partibus  Africae  et  Sardiniae  venientes''  in  Siracusas,  eum 
vita  privarunt.  j\Iultique  y  ex  iudicibus  eius  detruncati  Con- 
stantinopoHm  perducti  sunt ;  cum  quibus  pariter  et  falsi  impe- 
ratoris  ^  caput  est  deportatum. 

a)  ita  F.  G  1—4.  I  3,  cum  G.  pont.;  textile  A  1,  alii;  texto  C  '1.  D  1;  toxtuni 
ceieri  C.  D.   II.   —    auro  deest  E  1.  b)  Romanos    A  3.    C.  D.  c)  basilicae 

A  2;  basilica  F  1.       d)  discooperiat  A  6.       e)  eas  esset  post  corr.  excussisset  F  1. 

f)  in  it.  F   1.    G-  1.   2;    per    reno  corr.    terreno   G   1.   2;    tirreno   G  3  e  corr.  G  5c. 

g)  Regiam  A  3.  D  la.  2.  3.  "^a.  4.  F  *2.  G  5c  ;  reguum  G2;  Civium  C  '1;  Chium 
C  1.  2.  I  1,  corr.  Regium  D  1.  h)  Syragusa  F  1.  G  1.  i)  iu  suo  F  1 ;  in 
suo  p.  —  Sardiniae  intulit  G.  I  2 ;  exercuit  in  I  3.  k)  Aflfr.  A  3.  D  '3a.  3. 
P  *2.  4.  G.  H  1.  I  2.  3,  ct  ita  postea.  I)  uxorem  G  1  —  4.  m)  filiis  B  1,  corr. 
fllii  D  1;  filius  G  3;  filios  G  1.  2.  4.  5.  n)  Sed  —  remaueret  des.  G  *5.  — 
et  post  suppl.  F  1.  o)  similia  A  3;  cliimilia  H  1;  cimelia  D  4;  ci(y)mbia  C  1. 
I  1;  cyboria  C  2;  communia  A  6.  —  sacrarum  A  3.  p)  e  F  1.  G  1.  *3;  deest 
G  2.  3.  q)  A  6  hoc  loco  in.terit  c.  VI,  5.  et  V,  30.  r)  Syciliam  F  1.  s)  in- 
digcionem  F  1.  t)  Constantom  imporatorem  C  *1.  u)  Mececius  Bl;  Mecerius 
A  *3;  Metetius  F  4.  G  1.  2.  *3.  4;  Metentius  F  *2.  I  3;  Mecitius  A  '2;  Mezentius 
A  2.  D  (1  e  corr).  F  5.  v)  Si(y)ciliam  F  1.  G  1—3.  w)  miliae  milites  Cl, 
emiliae  milites  C  2;  Italia  emilig  mililes  I  1;  indc  fecit  ed.  Lind.  railitiae  milites. 
x)  vcheraenter  in  S.  irruerunt  cumiiuc  C.  D.  I  1.  —  e.  v.  p.  des.  C  2.  y)  Mul- 
tisque  F.  G.  H  5 ;  Mul  i   —   detruncati  multiquo  C.  D, 

1)  Paulus  Q.  pont.  Adeod.,  quae  exscriblt,  male  intellexisse  videtur, 
ubi  legitur:  Mezezius,  qni  erat  in  Sicilia  cum  e.xercitu  orientale,  intar- 
tizavit  et  arripuit  regnun-».       2)  simul  et  caput  eiusdem  intartae  G.  ponf. 


192  PAULI  RISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

13.'''  Haec  •  audiens  g-ens**  Sarracenorum,  quae  iam*^ 
Alexandriam  et  Aegyptum  pervaserat^,  subito  cum  multis 
navibus  venientes,  iSiciliam  invadimt,  Siracusas  ingrediuntur 
multamque  stragem  faciunt  populorum,  vix  paucis  cvaden- 
tibus,  qui  per  munitissima  castra  et  iuga  confugerant  mon- 
tium ,  aufercntes  quoque  praedam  nimiam  et  omne''  illud 
quod  Constans  augustus  a  Roma  abstulerat  oniatum  in  aere 
et  diversis  speciebus ;  sicque  Alexandriam  reversi  sunt. 

14.  Porro  regis  filiam*^,  quam  de  Benevento  obsidisS 
nomine  sublatam  diximus  ^,  Siciliam  veniens,  diem  clausit 
extremum. 

15.  Hoc  tempore  tantae^  pluviae''  tantaque  tonitrua 
fuerunt,  quanta  ante'  nullus  meminerat  hominum,  ita  ut  in- 
numera    Iiominum    et    animantium     milia    fuhninibus    essent 

'p.  151. '•perempta '\    Eo  anno  legumina,  quae  proptor  phivias  colhgi' 
nequiverunt,  iterum  renata  et  ad  maturitatem  usque  perducta 
sunt"\ 
663.  16.     At"   vero   rex  Grimuald,    ereptis   Beneventanis    et 

eorum"  provinciis  a  Grecis,  ad  palatium  suura  aputP  Tici- 
num  repedare  disponens,  Transamundum  i ,  qui  dudum 
Capuae  comes  fuerat  ef  ei  ad^  percipiendura  regnum  stre- 
nuissirae  paruerat,  data  ei'  in  inatrimonium  sua"  iiha,  Ro- 
mualdi  ahera  sorore,  eum  post  Attonem^,  de  quo  superius 
dixiraus^,  aput  Spoletiura  ductorera  effecit",  indeque  Ticinum 
revcrsus  est. 

17.^  Siquidera,  ut  superius  praeraiseramus  ^,  Grasulfoy 
Foroiulanorum    duce^    defuncto,    successor    ei^    in    ducato'' 

a)  hoc  cap.  posi  15.  coUocat  A  6.  b)  deesl  B   1.    —    Sarracinorum  F   1.   G  1.  *3. 

c)  deesl  C.  D.         d)  pervaserant  A   1  e  corr.  G  3.  4.  12.  e)  omnem  F.   G;  llhid- 

qng  corr.    illum    quem    G  2,    e;  ita    G  5a.  c.  D   3.  I   1  ;    illum  quod  A  4.  f)   ita 

A  1—4.  B  1.  la.  2.  F  1.  G  3  4;  fllia  A  5.  6.  C.  D.  F  4.  G  1.  2.  5  ««  e  corr.  E  1. 
g)  obsidem  D  1.  G  4.  H  1 ;  in  A  1  alia  manu  super  nomine  scriptum  est  Gisa,  quod 
post  filia(m)  receperunt  A  5.  C  1.  4.  D  1.  F  '2.  G  3.  4.  H  1 ;  D  1  vero  illo  loco 
erasit  et  post  nomine  collocavit,  H  ita  ceteriH.  h)  pluvia  A  2.  i)  autea  A '3.  6. 

G;  te  C  I;    deest  A  6.  k)  hic  desinit  I  3.  1)   collige  A  1;    colligere  B   1.  2. 

C   1.  2.  4b.  D   1     {corr.   colligi).  F.   G.  m)  in  A  6  sequilur    V,   13,    tunc   VI,  4.  ex 

Beda  interpolatum  :  Tempore  Constantini  —  reperitur.  n)  Ad  Al  C  1.  F  1.  G3. 
o)  liorum  G  4;    relieorum    C   1;    Grecorum    C  2.  3.    I  1.  p)  ap.    T.    des.    A  3. 

q)  Trasam  A  2.  G  4  ;  Transem.  F  1 ;  Thras.  C  '1.  r)  et  —  paruerat  des.  G  5c. 
s)  post  suppl    F  1.  t)  enim  A   1.  u)  suam  filiam  R.   alteram  sororem    C  "1. 

1.  2.  D   1   (corr.  ut  ed.);    alteram  sororem  G  1—3.  v)  Adtonem  B   1;  Tatonem 

A  1.  D  la.  F  1.  4.  G  3.  4;  Tattonem  D  2.  G  1.  4.  '5.  5c;  Catonem  F  '2. 
w)  efficit  A  3.  F.  G:  effectus  C  1;  effectus  est  C  '1;  feeit  C  4.  —  iudeque  —  est 
des.   C.  D.  x)  Sequentia  —    quondam  Gundiperga    {V,  40)  des.  B   1,    quatemione 

deperdito.  v)   Grasolfo    Foroiulanum    F   1  ;     Foroiulanarum    G  1.  z)   ducem 

F.l.  G  1.  2.    '       a)  eius    C.    H.  I  1,    corr.  ei    D   1.  b)  ita    A   1.   2.  4.  5.    B   2. 

F  1.  4.   G   1.   2.  4;  ducatum  F  5.  G  5a.  H   1 ;  ducatu  A  3.  6.  C.  D.  G  3. 


1)  Haec  quoque  ex  G.  pont.,  sed  jyluribits  additis  vel  mutatis.       2)   C.  8. 
3)  £x  G.  x>ont.  l.  I.;  sed  innumera  milia  Pauli  sunt,         4)  lY,   52. 


PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDOEUM.     LIB.  Y.  193 

Ago  datus^,  cle  ciiius  nomine  usque  hodie  domus  quaedam 
intra''  Foroiuli*^  constituta  domus  Agonis  appellatur.  Quo 
Agone^  mortuo,  Foroiulanorum  ductor  Lupus  efficitur.  Ilic 
Lupus  in  Grados*^  insulam,  quae  non  longe  ab  Aquileia  est^ 
cum  equestri  exercitu  per  stratam  quae  antiquitus'^  per  mare 
facta  fuerat  introivit,  et  depraedata  ipsa  civitate,  Aquileien- 
sis  ecclesiae  thesauros  exinde  auferens ,  reportavit.  Huic 
Lupo,  quando  Grimualds  Beneventum  perrexit^  suum  palatium 
commendavit. 

18.  Q.ui  Lupus  dum  rege  absente  multa  insolenter  aput 
Ticinum  egisset,  quippe  quem*'  reversurum  non  aestimaret: 
revertente  rege,  sciens,  eidemi  ea  quae  non  recte  gesserat 
dispHcere,  ForumiuU''  petens,  contra  eundem  regem  suae 
nequitiae   conscius  rebeUavit. 

19.  Tum'  Grimuald,  nolens  civile  bellum  inter  Lango- 
bardos  excitare,  regi  Avarum'"  cacano"  mandavit,  ut  in  Forum- 
iulio  contra  Lupum  ducem  cum  exercitu  veniret  eumque 
bello  1'  protereret.  Quod  et  factum  est.  Nam  veniente  cacano 
cum  magno  exercitu,  in  loco  qui  Flovius  'i  dicitur  i,  sicut 
nobis  retulerunt  seniores  viri  qui  in  ipso  bello  fuerunt,  per 
tres  dies  Lupus  dux  cum  Foroiulanis  adversus  cacani  exei'- 
citum'"  conflixit.  Et  prima*  quidem  die  validum  eius  exer- 
citum,  paucis  suis  vuhieratis,  prosti*avit*.  Secunda''  vero 
die,  iam  aHquantis  e  suis  vulneratis  et  mortuis,  pari  modo 
multos  ^  ex  Avaribus  extincxit.  Tertia  vero  die,  iam  pkiribus 
ex  suis  sauciatis"'  sive  peremptis,  nihilominus  magnum  cacani 
exercitum  delevit  praedamque  copiosam  invasit.  At  vero 
die  quarto  tantam  super  se  multitudinem  conspexerunt  venien- 
tem,  ut  vix  per  fugam  evadere  possinf^. 

*20.     Ibiy    itaque    Lupo^    duce    perempto,    reUqui    qui' 
remanserant  sese  per  castella  communiunt.     Avares  vero  per 
omnes  eorum  fines   discurrentes,  cuncta  rapinis  invadunt  vel 

a)  d.  est  C  1;  Agoclacus  G  4,  corr.  Agodietus  A  6;  Agodagus  A  1.  F  1.  4.  G  1; 
Agoda  . .  .  G  2;  Adogadus  A  2;  Adgadus  B  2.  3  ;  Ago  dux  B  la;  Ago  fuit  e  corr. 
D  1,  e(  ita  ce(enD.Hl;  datur  Ago  G'5.  5a;  Ago  est  constitutus  F  "2.  b)  deestOri. 
c)  Foroiulio  A  2;  Foroiulii  6  3.  d)  Ago  A   1.  e)   Gradus  D   1.   F   1.   G  1.   3. 

L;  iugressus  G  2.         f)   antecitus  A  l.  g)   Grimualdo  A  2.  h)   cum  G  4;  quia 

eum  C.  D.  I  1.  i)  reliqua  hujus  cap.  des.,  spatio  dimidiae  columnae  vacuo  relicto  E  1. 
k)  ita  A  1  koc  loco;  Forusiuli  A  2;  Foroiuli  vel  Foroiulii  A  3.  F  1,  alii.  1)  Tunc 
C.  D.  F.  G.  H.  1.  m)   Avarorum    C  *1.   1.  n)   cacanum    G  3,    corr.    cacauo 

D  la.  G  i.  o)  Foroiuli  F  1.  p)  bellum  C  1 ;  protorroret  r  1  ;  perterreret  F  4.  5. 
G  1—4.  *5.  5a;  proeutoret  G  5c.  q)  i>a  Al— 5.  F  1.  G  4;  Fluvius  corr.  Flovius 
G  1;  Fluvius  A6.  B.  C.  D.  F  4.  G2  3.  H  1.  II;  Fluinus  A  *3.  r)  oxercitu  Fl. 
s)  deest  G   1.         t)  prostr.   —  vulu.   des.  I   1.   la.   a*.  u)  secundo  v.  iam   G   1.  2; 

iam  deest  A  3.   G   '5.  v)   multis  F   1.   G   1.   2;    deest  G  3.  w)  saucitatis  F   1. 

G  1.   2.     —    sive  peremti    sunt    F   1.  x)   possit  eadem  manii    corr.    possint  A   1  ; 

po3.«it    A  4.    G  1—4;    possent    e  corr.  D   1,  et  ita  celeri    D,    alii.  y)   Abiit    .A.   2. 

z)  Lupone  G  2.  3.  4.   —  dueom  F   1.   G  1.  2. 

1)  Fluvius  Frigidus  in  valle    ^Mppach  provinciae  Krain.     BE. 

13 


194  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  \. 

subposito  igni  conburunt.  Qui  cuui  jicr  aliquot^  dies  hoc 
facerent,  a  Griniualclo  eis  niandatum  est,  ut  iara  a''  dcvasta- 
tione  quiescerent.  Qui  lcgatos  ad  Grimualdum  inittunt,  di- 
centcs,  Foroiuli  se<^  minime  relicturos,  quam  armis  propriis 
conquisisscnt. 

21.  Tunc  Grimuald  necessitate^  conpulsus  exercitum 
quoadunarc'^  coepit,  quatenus  Avares  de  suis  finibus  extur- 
baret.  In  mcdio  itaque  campo  sua  castra  ct*^  Avarum 
hospitiums  conponens,  cum  exercitus''  partem  exiguam 
haberet',  eosdcm  ipsos  quos  habebat  diverso  habitu  variisque 
instructos  armis  antc  oculos  legatorum  per  dies  aliquot,  quasi 
novus  iugiter  excrcitus  adventaret,  frequentcr  transire  fccit. 
Avarum  vero  legati  dum  eundem  ipsum''  exercitum  aliis 
et'  aliis  modis  practcrire'"  conspiciunt,  inmensam  Lango- 
bardorum  midtitudincm  "  esse,  crediderunt.  Quibus  Grimuald 
ita  dixit:  'Cum  omni  hac°  quam  vidistis  exercitus  midtitu- 
dine  statim  super  cacanum  inruamP  ct  Avaresi,  nisi  de 
Foroiulanorum  finibus  velociter'"  exierint'.  His  visis  et  auditis 
legati  Avarum  cum  haec  suo  regi  nuntiassent  *,  mox  cum 
omni   suo   exercitu  ad   proprium  rcvcrsus  est  regnum. 

22.  Denique  Lupo'  hoc  modo  ut  praemisimus  inter- 
empto,  Arnefrit",  eius  filius,  voluit  in  loco  patris  aput 
Foroiuli  optinere  ducatum.  Scd  metuens  Grimualdi  regis^ 
vires,  fugiit  ^^  ad  Sclavorum  gentem  in  Carnuntum,  quod 
corrupte  vocitant  Carantanum*.  Qui  postea  cum  Sclavis 
adveniens,  quasi  ducatum^  eorum  viribus  resumpturus,  aput 
Nemas  castrum^^  quod  non  longe  a>'  Foroiuli  distat,  inru- 
entibus   super  se  Foroiulanis,  extinctus  cst. 

23.  Deinde  ordinatus  est  aput  Foroiuli  dux  Wechtari^, 
qui  fuit  oriundus    de   Yincentina*   civitate,  vir   benignus   et 

a)  aliquid    F  1.  b)  deest    A  3;     ad    devastationem    A  2;     devastacionem    F   1. 

c)  e  F;  neminem  se  r.   quos  (quas  C  *1)  a.  C  *1.  D  1.   2.  4.  I  1.  d)  necessita- 

tem  A  2.  F   1.  e)  ita  A  1.   2.   F  1.   G  1—4;    coaduuari  C  4b.   D  'Sa.   G  5a.   — 

praecepit  AS.C.D.  II.  f)  deest  D  3.  8  ;  e.  inter  sua  c.  et  G  5c.  —  HabarumFl. 
g)  hostium    conspiciens    e  corr.    D   1,    et  ita  ceteri    D.  H  1.  h)  exercitum   F  1. 

i)  habere  F  1.  G  1.  2;  et  cacanus  legatos  ad  eum  mitteret  add.  ed.  pr,  Lind.  cett. 
k)  per  i.  A  '3.  1)  et  a.  des.  C   1  ;  aliisque  A  3.  m)  preterito  F  1.   —  venire 

F  4.  G.  n)  multitudine  F  1.  o)  deest  C  1—3.  I  1.  —  quem  A  2.  F  1.  p)  deest 
C   1,    libi  post  Avares  alia  manu  suppl.    inrumpimus.  q)  Avarum    exercitum  dis- 

perdam  C.  D.  H  1.  I   1.  2.         r)  deest  G  2.         s)  nunciasset  Fl.  t)  Luppo  Cl; 

Lupone  G  1—4.  u)  Arnefrid  C  2.  5.  F  4;  Arnefried  C  1;  Arnefrit  corr.  Arnifret 
G  3;  Anefrit  A  2;  Varnefrid  G  1.  2;  Warnefrit  G '5.  5c;  Warnefrid  G5a;  Warne- 
fridus  D  2.  3.  v)  deest  A  3.  w)  ita  A  1.  2.  4.  5.  B  2  F  1.  4.  G  1—4.  L  1; 
fugit  C.  D,  alii.  x)  ad  d.  A   2.  y)  deest  A  2.  z)  ita  A   1.   F  4.   G  3.  4; 

Wecthari  F  1.  Ci  1.  2;  Wectari  A  4.  5.  C  1.  D  1.  G  "5.  5a.  I  1,  postea  eliam  A  2. 
Fl  (semel  Wectarit);  Wectarit  D3;  Wectarith  D  4;  Vectari  B  2.  E  1,  nonnumquam 
etiam  C  1.  D  1;  Wictari  A  2.  3.  C  2.  H  1,  raro  etiam  A  1.  a)  Vicentina  A  2. 4. 
B  2.  F  4.  G  3.  H  1;  Vincentena  C  "1;  Vincentia  A  5.  D  2.  G  4.  5,  corr.  Vicentina 
E   1;  Vicentia  F  5.  G  1.   2;  Vincentana  I  1. 

1)  Carnuntum  vetus  falso  cum  Sclavorum  provincia  Carantana  con- 
junctum  esse,  vix  est  quod  moneamus,         2)  Nunc  vicus  Nimis,     BE. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  195 

popnlum  suaviter  regens.  Hunc^  cum  audisset  Sclavorum 
gens  Ticinum^  profectum  esse,  congregata  valicla  multitu- 
dine,  voluerunt  super  Foroiulanum  <=  castrum  inruerej  et 
venientes  castrametati  sunt  in  loco  qui  Broxas  ^  dicitur ' , 
non  longe  a  Foroiidi,  Secundum  divinam  autem  dispositio- 
nem^  contigit,  ut  dux  Wechtari  superiori  vespere  a^  Ticino 
reverteretur  nescientibus  Sclavis^.  Cuius  comites  cum  ad 
propria,  ut  adsolet  fieri,  remeassent,  ipse  lioc  nuntium'' 
de  Sclavis  "audiens,  cum  paucis  viris,  hoc  est'  viginti  quin-'p-  i53. 
que,  contra  eos  progressus  est.  Quem  Sclavi'*  cum  tam 
paucis  venire  conspicientes,  inriserunt,  dicentes,  patriarcham' 
contra  se  cum  clericis  adventare'".  Qui  cum  ad  pontem" 
Natisionis^  fluminis,  qui  ibidem  est  ubi  Sclavi  residebant '^, 
propinquassetP,  cassidem  sibi  de  capite  auferens,  vultum 
suum  Sclavis  ostendit;  erat  enim  calvo  capite.  Quem  dum 
Sclavi,  quia  ipse  esset  Wechtari,  cognovissent  •!,  mox  peiiur- 
bati,  Wechtari  adesse  clamitanf,  Deoque  eos  exterrente^,  plus 
de'  fuga  quam  de  proelio"  cogitant.  Tunc  super  eos  Wech- 
tari  cum  paucis  quos  habebat  inruens,  tanta  eos  strage  pro- 
stravit'*',  ut  ex  quinque  milibus  viris  vix  pauci  qui  evaderent 
remanerent. 

24.  Post  hunc  AVechtari  Landari^^  aput  ForoiuH  ducatum 
tenuit,     Quo"  defuncto,  ei  Rodoaldy  in  ducato^  successit. 

25.  Mortuo  igitur,  ut  dixeramus^,  Lupo*^  duce,  Grimu- 
aldus  rex  filiam  eius  nomine  Theuderadam  *=  suo  fiho  Romualdo, 
qui  Beneventum  regebat,  in  matrimonium  tradidit.  Ex  qua 
inde"*  tres  filios,  hoc  est  Grimualdum,  Gisulfum*'  necnon  et 
Arichis^,  genuit. 

26.  Rex  quoque  Grimuald  de  omnibus  illis,    qui  eum, 

a)  Hoc  G.  b)  T.  ad  regem  p.  A  '3.  3;  et  T.  Wectari  profectum  esse  G  *5.  5c. 
c)  Foroiulanos  G3  4;  Foroiul(i)anorum  C.  D.  F5.I1.  d)  Proxas  G '5.  e)  dispositi- 
one  G1.2.  f)  deest  G  3.  4.  g)  Sclabis  P  1.  G  1.  h)  nuncio  G  3.  4.  5.  i)  cum 
add.  A  3.  C.  D.  I  1.  k)  Sclavis  F  1.  G  1.  1)  patriarcha  cumtra  .  .  se  F  1.  m)  adven- 
taretFl.  n)  ponte  F  1.  G  1 -4.  o)  sedebant  A '3.  p)  propinquassent  A  2.  5.  C '1. 
F4.  G3.4  5a.  q)  cognovisset  F  1.  G  1.  2.  r)  clamitat  G  1.  2.  —  Deoque  e  corr.  G  1,  2. 
s)  exterrentem  F  1.  t)  de  f.  e  corr.  F  1.  u)  consilio  C.  D.  I  1 ;  de  deest  G  3. 
v)  percussit  F  2a.  G;  p.  —  milibus  des,  F  1,  post  suppleta;  ex  q.  m.  v.  des.  F  4.  5. 
G;  viris  deest  B  1.  4b.  w)  Landri  A3;  Laudari  A  5.  B  2.  D  1.  G  1.  2.  '5.  5c ; 
Laudarit  D  3;  Laudarith  D  4;    Laudaria  D   2.  x)  Quod  F  1.   G  2.  y)  Rodo- 

aldi?  F  1;  Rodoalt  D  I;  Roduald  G  3;  Romoald  A  1;  Romualdus  D  2.  "  z)  Ua 
A  2.  B  2.  F  1.  G  1.  2.  4.  I  2;  ducatu  A  1.  3.  4.  5;  dutatum  C.  D.  F  5.  I  1. 
a)    diximus    A   3.  6.    B.  C.  D.  E   1.  F  5.  U.  b)  Lupone  F  4.  G.  c)  Theude- 

ratam  A  4.  F  4.  G  1.  2.  5a;  Teuderatam  G  3.  4;  Teuderadam  B  2;  Theoderatam 
A  2.  G'5;  Theodoratam  F  2.  G5c;  Theoderadam  A'3;  Theoderam  A  3.  d)  idem 
B  la.  3.  D  3;  isdem  D  1  e  corr.,  el  ita  alii  D;  deinde  G  5;  deletum  G  2;  deest  C. 
D   2.  F  5.  I   1.  2.  e)   et  Gis.  F.   G.  f)  Arichi  F   1. 

1)  Bethmann  de  castcUo  quodani  Purgesslmo  prope  pontem  viox  memo- 
ratum  cogitavit;  alii,  rjuos  affert,  de  Prosasco  ad  fontem  Natisonis;  alii 
de  Borgo    Bressana    suburhio    urbis  Cividale.  2)  Ponte   de    Schiavi 

prope  S.  Pietro  de    Schiavi.     BE. 

13* 


196  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

quando  Beneventuni  profectus  fuerat,  deseruerunt^,  suas'' 
iniurias  ultus  '^  est. 

27.  Sed  et  Forum  Populi,  Romanorum  civitatem'',  cuius 
cives  eidem  adversa  ^  quaedam  intulerant '  Beneventum  pro- 
ficiscenti  missosques  illius  euntes  et  redeuntes  a  Benevento 
saepius  laeserant,  hoc''  modo  delevit.  Quadragesimoi-um' 
tempore  per  Alpem  Bardonis '  Tusciam'^  ingressus,  nescien- 
tibus  omnino  liomanis,  in  ipso  sacratissimo  sabbato'  paschali 
super  eandem'"  civitatera,  ea  hora  qua"  baptismum''  fiebat, 
inopinate  inruit,  tantaraque''  occisorum  stragcm  fecifi,  ut 
etiam  diacones  ■"  ipsos  ^,  qui  infantulos '  baptizabant,  in  ipso 
sacro  fonte  perimeret".  Sicque  eandem  urbem  deiecit^",  ut 
usque  hodie  paucissimi^'  in  ea  commaneant  habitatores. 

28.  Erat  quidem''  Grimuaklo  contra  Ronianos  non  me- 
diocre  odium,  pro  eo  quod^  eius  quondam  germanos  Taso- 
nem^  et  Cacconem®  in  sua  fide''  decepissent^.  Quam  ob 
causam  Opitergium  civitatem,  ubi  ipsi  extincti  sunt,  funditus 
destruxit  eorumque  qui  ibi  habitaverant  *=  fines  Foroiulanis 
Tarvisianisque''  et  Cenetensibus  ^  divisit. 

'p.  154.  *2'.'.     Per  haec  temi^ora  Vulgarum^  dux  Alzeco  nomine, 

mcertum  quara  ob  causam^,  a  sua  gente  digressus'',  ItaHam 
pacifice  introiens,  cum  omni  sui  ducatus  exercitu'  ad  regem 
Grimuald  venit'',  ei  se  serviturum  atque  in  eius  patria'  habi- 
taturum  promittens.  Quem  ille  ad  Romualdum"'  filium" 
Beneventum  dirigens,  ut  ei  cum  suo  populo  loca  ad  habi- 
tandum  concedere  deberet",  praecepit».  Quos  Romualdus 
duxP   gratanter  excipiens,    eisdem    spatiosai  ad    habitandum 

a)  deseruamut  G  1.  2.  b)  sua  F  1.  c)  dee^t  D  1.  d)  civitate  F  1;  civi- 
tates  G  1 — 4;  R.  cuius  eiusdem  clvitatis  cives  D  2.  e)  adversam  G  3.  f)  intu- 
lerunt  A  1.  B  2.  C.  D  1.  F  4.  G.  I  1.  2.  g)  missoque  F  1.  h)  raodo  eos  A  3. 
i)  quadragesimae  B  la.  F  4.  5.  G-  I  1;  quadragesimali  A  6;  quadragesimi  D  2. 
k)  Tusciae  G  3.  4.  1)  deest  G  2.  m)  eadem  G  3.  n)  quo  C  1.  2.  G  3; 
quem  G  4.  o)  baptismo  G  3.  4;  baptismus  C  2.  3.  F  '2.  G  5c.  p)  tantum- 
que  F  1.  q)  facit  F  1.  r)  deest  G  5c.  s)  ipso  F  1.  t)  infantulo  F  1; 
infantibus  G  1.  3.  4.  u)  perimerent  A  5.  6.  D  1.  G  3;  peremeret  F  1;  pere- 
merunt  G  4.  v)  delevit  A  '3.  w)  paucissimis  F  1.  x)  quidam  A  1.  2. 
B2.  Dl.  Fl.  G  2;  quida  (quida?)  Pal.  Ass.;  deest  E  1.  y)  q.  e.  post  siippl.  G  1. 
z)  Tassonem  C  '1.   1.  2.   D  2.   G  1.   2.            a)  Caconem  A  2.  _C   1;     Caccanem   G  2. 

b)  iidemFl.  c)  ita  Paidum  scripsisse  vel  saltim  scribere  voluisse  putarim;  bauerant 
A  1;  auerant  A  2;  aderant  A  3.  C.  D;  erant  A  4;  aberant  B  la.  2;  habuerant 
F.  G.  I  2,  corr.  habitaverant  F  1.  G  1.  2.  el  ita  F  2.  G  5c,  sed  etiam  A  5;  habita- 
verunt  A  '3.  E  1.  d)  Tharv.  F  1.  G  2;  Tarvisiensibus  C  3;  deest  G  5c.  e)  Ce- 
netenensibus  C  1.  f)  Walgarum  F  2.  G  3.  4;  Bulgarum  C  '1.  2.  3;  Bulgorum 
D  1.  2.  —  Alzegone  A  '3;  Algeco  A  3;  Alzeo  G  4.  g)  causa  Pal.  Ass.  h)  de- 
gressus  Pal.  Ass.;  degessus  corr.  digressus  G  3;  digressus  est  Italiamque  D  *3a.  3; 
est  post  add.  G  4.  i)  exercitus  F.  G.  k)  Grimo  advenit,  post  superscr.  al  i 
Fl;  Gr.  advenit  F  4.  G  1.  2;  Gr.  advenisse  serv.  G  3.  4.  1)  patriam  F  1.  G  1.  i 
m)  Romoald  F  1,  et  ita  infra  n)  suum  add.  C.  D.  H  1  II.  o)  debere  G  1.  2. 
p)  deest  C.  D    G  5a.  I  1.         q)  speciosa  G  1.   2.  4;  preciosa  F  1. 

1)  Bardi  ^jrojje  Parmam,  2)    V.  supra  IV,  38.  3)    Theophanes 

a.  671   (Hlstoria  miscella)  rem  aliter  narrat. 


i 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  197 

loca,  quae  usque  ad  illucl  tempus  deserta  erant,  contribuit, 
scilicet  Sepinum^-i,  Bovianum  et  Iserniam''  et  alias  ciun 
suis  territoriis  civitates,  ipsumque  Alzeconem,  mutato  digni- 
tatis  nomine,  de*=  duce  gastaldium  vocitari  praecepit.  Qui 
usque  hodie  in  liis  ut  diximus  locis  habitantes,  quamquam 
et  Latine  loquantur,  linguae  tamen  ^  propriae  usum  ^  minime 
amiserunt. 

30/  Igitur  extincto,  ut  diximus^,  aput  Siciliam  Con- 
stante  augusto ,  punitoque  qui  ei  s  successerat  Mezetio  ^  ees. 
tyranno ,  Romanorum  regnum '  Constantinus ,  Constantii  ^ 
augusti  filius,  suscepit  regendum,  Romanisque  principatus 
est  annis  decem  et  septem,  Constantii  sane  temporibus 
Theodorus"'  archiepiscopus  et  Adrianus  abbas,  vir  aeque'^ 
doctissimus,  a  Vitaliano  papa  missi  in  Brittaniam,  pkirimas" 
ecclesias  Anglorumi'  doctrinae  ecclesiasticae  fruge'i  foecun- 
darunt.  E  quibus  Theodorus  archiepiscopus  •'  peccantium 
iudicia,  quantis  ^  scilicet  annis  pro  unoquoque  peccato  quis 
poenitere  debeat,  mirabiH  et  discreta  consideratione  descripsit'. 

31."  Insequenti  post  tempore  mense^  Augusto  a  parte676? 
orientis  stella  cometis^  apparuit  nimis  fulgentibus  radiis^, 
quae  post  semet  ipsam  reversa-''  disparuit.  Nec  mora,  gravis 
pestilentia  ab  eadem  partey  orientis  secuta,  Romanum  po- 
puhim  devastavit.  His  diebus  Domnus^  papa  Romanae* 
ecclesiae  locum  qui  Paradisus  dicitur  ante  basihcam^  beati 
apostoli  Petri  candidis  et''  magnis  marmoribus  mirilice  stravit. 

32.     Hac    tempestate    Francorum  regnum   aput   GaUias  c.  675. 

a)  Sepianuovianum  F  1;  Sepianum  Ct.  I  1.  —  Bevianum  A  *3;  Oviauum  G  3.  4 ; 
Hovianum  G  1;  Obvianum  (}  2.         b)  Hiserniam  A2;  Isernia  P' 1.  c)  n.  ducem 

egastaldium  C  1.  d)   et  t.  G  1.  2.  e)  usu  A  1.  F   1.   G  '5;    usi  G  1—4.   — 

minime  deest  B   2.  f)  hoc  cap.  om.  A  6.  g)  eis  A  1.  h)   ita  vel  Mezecio 

A  1—3.   C  1.   G;    Mezotio  C  '1.  F  1 ;    Mec(z)entio  D   2.  3,    aUi.  i)  sequentia  — 

cui    cum    responsum    esset    (c.   33)  des.   G  1,   /olio    alsciso.  k)   Constanlis    D  3; 

Constanlie  G  3.  4.  1)   ita    A   1.   2.  *2.  4.    F   1.    Ci  2—4;    Constantii    A  '4.  I   1 ; 

Constantis  A  *8.  5.  B  la.  C.  D.  H  1 ;  Constanto  B  2;  Constantiui  A  3.  F  5.  — 
ante  A  *3.  m)  Theoderus  A  3 ;  Teodorus  G  3 ;  Teudorus  G  4  semel.  n)  virea- 
que  corr.  vireque  A  1;  viri  e(ae)que  A  3.  I  1 ;  virique  C  1;  vereque  G  2.  3.  5a; 
vere  G  3.  '5  ;    veri  G  5c.   —   docti.s.simis  C  1  ;    doclissimi  G  2.  I   1.  o)  plurima 

F  1.  G  2.  p)  Angulorum  A  1,  corr.  Angloi'um  C  1 ;  Angularum  F  1 ;  Angelorum  G  2. 
q)  grege  A   2.         r)  episcopus  C.  D.  II.  s)  quanti  F  1.         t)   describit  F  4.  G; 

consistit  E   1.  u)  hoc  cap.  antecedenti  adjiinyit    Ct  5c.  v)  comates  G  3;    com- 

metis  C   1  ;    cometes  A  2.   D  2.  3,  alii.  w)  radii    F   1.  x)  digressa  F  4.  6; 

diversa  F  1.  *2 ;  deest  F  5 ;  in  Pal.  Ass.  diue  legi  videtur.  —  disrapuit  F  1.  y)  par- 
tem  F   1.   G  3.  z)  Domuus  corr.  Donus  A  1.  D   1.   E  1  ;  Donus  A  2.  3.  5.  D  3  ; 

Donnus  B  2.  C  4b  ;  Dominus  D  2 ;  donum  F  1  ;  donis  papac  corr.  Donus  papa 
G  2;  domnus  Odo  p.  H  1.         a)  basilica  F   1.  b)  et  m.  des.  A   1  ?  G  ;  set  corr. 

et  magnis  F  1. 

1)  Sipicciano ;  Sergna;  prope  quas  etiam  Bovianum  sitwn  erat.  2)  Stipra 
V,  6.      Quae  sequuntur  —    fecundarunt  ex  Beda  sumta.  3)  3x  O. 

pont.  Don.  Insequenti  post  tempore  ;  conietis  et  Rom.  pop.  dev.  add. 
Paulus.  4)  Hic  atrium  b.  Petri  apostoli  superiore,  qui  est  ante  ec- 
clesia  in  quadriporticum,  raagnis  marmoribus  stravit.     Q.  pont. 


198  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

'p.  155.  Dagipertus  ^  rogebat,  ciim  *quo  rex  Grimuald  pacis  firmis- 
simae  foedus  inierat*.  Cuius  Grimualdi  vires  Perctarit  etiam 
aput  Francorum  patriam  constitutus  metuens,  egressus  e'' 
Gallia,  ad  Brittaniam  insulam  iSaxonumque  regem  prope- 
rare  disponit. 

33.  At  vero  Grimuald  nono  die<^  post  flevotomum^^  in 
suo  palatio  constitutus,  accepto  arcu*  cimif  columbams 
sagitta  percutere  nisus  esset,  eius  brachii  vena  disrupta  est. 
Cui,  ut  ferunt'',  medici  venenata  medicamina  supponentes ', 
671.  eum  ab"*  hac  funditus  privarunt  luce.  Hic  in  edicto,  quod' 
Rothari  rex  conposuerat,  aliqua"'  capitula  legis,  quae  ei 
utilia  visa"  sunt,  adiecit^.  Fuit  autem  corpore  praevalidus, 
audacia  primus",  calvo  capite,  barba  prominenti,  non  minus 
consilio  quam  viribus  decoratus.  Sepultum  autem  est  corpus 
eius  in  basilica  beati  Ambrosii  confessoris,  quam  dudum 
ipse  intra  TicinensemP  construxerat  civitatem.  Hic,  post 
mortem  Ariperti  regis  expleto  iam  anno  unoi  et  mensibus 
tribus,  Langobardorum  regnum  invasit,  regnavitque  ipse  annis 
novem,  relicto  Garibald,  filio  suo,  quem''  ei  Ariperti  regis 
fiha  genuerat,  rege  adhuc  puerilis  aetatis.  Igitur,  ut  dicere 
coeperamus,  Perctarit  egressus  de  Gallia,  navem  ascendit,  ut 
ad  Brittaniam  *  insulam  ad  regnum  Saxonum '  transmearet. 
Cumque  iam  aliquantum  per  "  pelagus  navigasset;  vox  a  htore 
audita  est  inquirentis,  utrum  Perctarit  in^  eadem  nave  con- 
sisteret.  Cui  cum  responsum  esset,  quod^^  Perctarit  ibi 
esset  ^,  ille  qui  clamabat  subiunxit :  'Dicite  illi ,  revertatur 
in  patriam  suam,  quia  tertia  diev  est  hodie,  quod  Grimu- 
aldus  ab   hac   subtractus^  est  luce'.     Quo^  audito,  Perctarit 

a)  Dagibertus  B  2.  F  2.  5.   G  2;  Dagobertus  A  3.  B  la.  C.  D.   G  4.  '5.   5a.  H  1.  H.  2. 

b)  a  G  2.  *5.  c)  non  hodie  A  1.  2  (odie  superscr.  h).  G  2  [eraso  h  corr.  nono 
die);  n.  d.  des.  F  1.  H  1.  d)  flevotum  A  1.  4;  fleotum  A  3;  fleutomum  G  3, 
corr.  fleotomum  D  1,  et  ita  alii  D.  F  1  e  corr.  I  2;  fleotemum  A  '3.  5;  fletumum 
G  2;  fleutumum  G  3;  fletomiam  G  '5;  fleotomium  D  2;  flebotomum  A  6.  C  4.  5. 
D  3.  F  *2.  4.  H  1 ;  fleubotomum  C  *1.  1.  2.  II;  flebotomiam  e  corr.  G  5a.  e)  ar- 
cum  G  2.  f)  post  suppl.  A  1,  et  ita  G  2 — 4.  I  1;  ante  nono  collocant  A  3.  C.  D. 
1  l  et  e  corr.  F  1,  ante  aecepto  A  *3;  deest  A  2 — 6.  B  2.  E  1.  F.  g)  columba 
G  2.  3.  h)  fertur  A  3.  G  3;  deest  F  5.  i)  superp.  F  1.  G  2.  k)  deest  G'5. 
I  1  ;  ab  ha  F  1;  hanc  corr.  hac  G  2.  1)  que  G  2.  m)  aliquaque  A  1.  B  2. 
E  1.  F  1.  G  2;  aliquoque  A  2;  alia  quoque  A  *4.  D  *3a.  3.  G  3.  4.  H;  aliqua 
quoque  A  4  —  6.  C.  D  1.  2.  F  1.  *2.  I  1.  2;  alia  queque  G  5a;  aliaque  F  5.  G  '5. 
n)  vise  A  1.  o)  prius  corr.  eadem  manu  primus  A  1 ;  pronus  F  4.  G.  p)  Tici- 
nense  contraxerat  F  1.  q)  deest  F  1.  r)  que  F  1.  s)  Brittania  F  1. 
t)  Saxorum  A  1  saepius.  u)  post  F  1  ?  G  1.  —  pelagum  A  2.  v)  in  —  ibi 
des.  A  *3.  v/)  pergit  G  1.  x)  sequeniia  hujus  cap.  om.  A  6.  y)  ita  A  1.  2. 
F  1.  G  1;  dies  ce<eri. — est  —  reversus  des.  E  1.      z)  substractus  A  2.      a)  Quod  F  1. 

1)  Hic  Pauli  locus  Mabillonio  in  praefatione  partis  primae  saeculi 
quarti  Benedictini  lucem  praehuit  ad  investigandam  Dagoherti  II,  resti- 
tutionem  in  Austrasiae  regnum,  oh  quam  scriptores  ferme  omnes  rerum 
Francicarum  maxime  lahorant.  Negant  alii  Paulo  fidem,  et  pro  Dago- 
herto  Clotharium  III.  vel  Childericum  reponunt,  pluribus  innixi  argu- 
mentis.     BI.  2)  LL.  IV,  p.  91. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  199 

statim  post  se  reversus  est,  veniensque  ad  litus,  invenire 
personam  non  potuit*,  quae''  ei  de  Grimualdi  morte  nunti- 
avit;  unde  arbitratus  est,  non  hunc  hominem,  sed  divi- 
num  mmtium  fuisse.  Exindeque'^  ad  patriam  tendens,  cum 
ad  claustra  Italiae  venisset,  iam  ibi  omnia  obsequia  palatina 
omnemque''  regiam  dignitatera  cum  magna  Langobardorum 
multitudiue  ^  praeparatam,  se^  repperit  expectaris.  Itaque 
Ticinum  reversus,  exturbato  Garibaldo ''  puerulo  a  regno,  ab 
universis  Langobardis  mense  tertio  post  mortem  Grimualdi 
in  regnum  levatus  est.  Erat  autem  vir  pius,  fide  catholicus,  672. 
iustitiae  tenax  pauperumque  lai-gissimus  nutritor.  Qui  statim 
Beneventum  misit  exindeque»  Rodelindam''  suam  coniugem 
et  Cunincpertum  •  filium  suum  "•  revocavit. 

*34.  Qui"  ut  regni  iura  suscepit,  in  loco  illo  qui  a  parte'p.  i56. 
fluminis  Ticini  est",  unde  ipse  ohm  fugerat,  monasterium 
quod  Novum  appellatur  DominoP  et  Hberatori  suo  in  honore*i 
sanctae  virginis  et  martyris'"  Agathae*  construxit '.  In  quo 
multas  virgines  adgregavit  rebusque  et '  diversis  pariter  eun- 
dem  locum  ornamentis  ditavit.  Regina  vero "  eius  Rodelinda 
basilicam  sanctae^  Dei  genitincis  extra  muros  eiusdem  ci^-i- 
tatis  Ticinensis,  quae  Ad  perticas  appeUatur,  opere  mirabili 
condidit  ornamentisque  mirificis  decoravit.  Ad  perticas  autem^ 
locus  ipse^  ideo  dicitur,  quia  ibi  oHm  perticae,  id  est  trabes, 
erectae  steterant,  quae  ob  hanc  causam  iuxta  morem  Lango- 
bardorum  poni  solebant:  si^  quis  enim  in  ahquam^  partem 
aut  in  bello  aut  quomodocumque  extinctus  fuisset,  consan- 
guinei  eius  intra  sepulchra^  sua  perticam  figebant,  in  cuius 
summitate  cohimbam  ex  hgno  foctam  ponebant,  quae  illuc 
versa  esset'',  ubi<=  illorum  dilectus  obisset,  scihcet  ut  sciri 
possit**,  in  quam^  partem  his  qui  defunctus  fuerat  quiesceret. 

35.    Igitur  Perctarit,  cum  sohis  per  annos  septem  regnasset, 

a)  poterat  A  '3.  b)  qui  F.  G.  c)   que    deest    A  2.  d)   omneque  0-  1.  2. 

e)   multitudinem    C   1.  2.  G  3.  4.  f)   esse    C.  H  5a.    I  1.   2  ;    erasum  D   1;    deest 

D  l.a.  2.  "Sa.  3.  4.  F  5.  H  1.  g)  expectare  A  2.  D  (1  e  corr.);  expertari  F  1.  4 ; 
perctari  G  3 ;  r.  Exinde  Perctari(tli)  Ticinura  C.  II;  Exinde  itaque  Bertariffus 
Tic.  ed.  Lind.  cett.  h)  Grimbaldo  F  1;  exturbaldo  p.  G  2.  —  puero  C '1.  1.  Gl. 
i)  que  deest  F.  G.  H.  I  2  ;  et  exinde  e  corr.  G  2,  et  ita  G  5.  k)  Rodol.  G  1.  2. 
—  suam  deest  F.  G  2.  3.  1)  i«a  A  1  ?  F  1 ;  Cunibertum  D  3 ;  Chunibertum  D  2. 
m)  deest  A   2.  '3.         n)  Que    F  1.         o)  deest  G  1.  2.  p)  deest  G  3.         q)  hono- 

rem  A  3.  5.   C  1.  F   1.  G  1.  3.  4.  — in  —  construxit  des.   A  4.  r)   martyrae  A   1. 

C  '1 ;  Mariae  C  1 ;  virg.  Mariae  et  m.  A.  G  5c.  s)  Agathis  A  '3.  t)  deest  0.  I  1. 
u)   uxor  post  add.  F   1.  v)   deest  G.  w)   deest  G  3.  x)  iste  F   1.  y)  Si   — 

ponebant  in  marg.  post  suppl.  F  1,  des.  F  5.  z)  aliqua  parte  D   3.  F  1  in  suppl. 

a)  sepulchrum    A   1;    sepulturam  suam  G  5.  b)  esse    F   1.  c)  ubi  —  possit 

des.  D   la.       d)  posset  B   la.  G3 — 5.  II.   2,  alii;  possent  F  *2.        e)  qua  parte  D  3. 

1)  Tlcinensium  rerum  scrijitores  oh  eam  causam  s.  virffini  Agathae  sa- 
crtim  hoc  templum  a  Bertarido  constructum  ferimt,  quod  nocte  praece- 
dente  festum  ejusdem  s.  virginis  per  civitatis  moenia  e  regione  amnis 
demissus  Grimoaldi  furorevi  declinaverit,     BI. 


200  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

680.  octavo  iam  anno  Cunincpert'*  lilium  suum  inregno''  consortem 
adscivit,  cum'^  quo  pariter  per  clecem  annos  regnavit. 

36.  Cumque  in  magna  pace  degerent  et  ex  omni  jjarte 
in  circuitu  tranquillitatom  liaberent,  surrexit  contra  eos  lilius 
iniquitatis  Alaliis''  nomine,  per  quem  in  regno  Langobar- 
dorum,  perturbata  pace",  maximae  populorum  factae  sunt 
strages.  Hic  dum  dux*^  esset  in  Tredentinas  civitate,  cum 
comite  Baioariorum '',  quem  illi  gravioncm  dicunt,  qui  Bau- 
zanum'  et  reliqua  castella  regebat,  conflixit  eumque  mirifice 
superavit.  Qua  de  causa  elatus,  etiam  contra  regem  suum 
Perctarit  manum  levavit  atque  se ''  intra  Tredentinum '  castel- 
lum  rebellans  communivit.  Contra  quem  rex  Perctarit  ])ro- 
gressus,  cum  eum'"  extrinsecus  obsideret,  inopinate  subito 
Alahis  cum  suis  civitate"  egressus,  regis  castra  protrivit 
regemque  ipsum  fugam  petere"  conpulit.  Qui  tamen  post- 
modum,  facieute  p  Cunincperto,  regis  lilio,  qui  eum  iam  olim 
diligebat,  in  regis  Perctarit  gratiam  reversus  est.  Qui  rex 
cum  eum  interficere  aliquotiens  vellefi,  Cunincpertus,  eius 
lilius,  hoc  fieri  semper  proibuit,  reputans  eum  de  reliquo 
fidelem  existere;  nec  destitif  patrem  optinere,  quin  etiara  ei 
ducatum  Brexiae  *  contribueret ;  reclamante  saepius  patre ', 
quod  in  suam  hoc  Cunincpert  perniciem  faceret,  qui  hosti  stio 
ad  regnandum  vires  praeberet.  Brexiana  denique"  civitas 
magnam^  semper  nobilium  Langobardorum  multitudinem 
habuit,  quortim  atixilio  metuebat  Perctai-it  Alahis  potentiorem 
fore^^.  His  diebtis  rex  Perctarit  in  civitate  Ticinensi  portam'^ 
contiguam  palatio,  qttae  et  Palatiensis  y  dicittir,  opere  ^  mirifico 
constrttxit. 

.157.  *37.     Qui  cttm  decem  et  octo  annos  ^,   et  primum  solus 

et  post''  cuiu  fiho*=,  regnum  tenuisset',  ab  hac  hice  stibtractus 

a)  ita    A  1.   3.    F.    G;    Cuuipert    A   2;     Cunincpertum    C   1;    c/.  p.    179    ».  u  et  x. 

b)  regnum  A  1.  D  3.  c)  cum  —  regnavit  et  sequens  cap.  om.  A  "4.  d)  Halahia 
ioc  loco  A  1.  F  1,  postea  Alahis;  Halachis  C  1.  D  1.  E  1 ;  Halais  A  2;  Alais  A  6; 
Alachis  D  1.  G  2,  alii  plerumque.  e)  deest  A  1;  quae  sequuntur  —  tantorum 
beneficiorum  (c.  38)  des.  G  1,  /olio  exciso.  f)  deest  C  1.  g)  ita  A  1.  4.  D  1. 
F  1.  G  2.  4;  Trad.  A  2;  Trid.  ceteri.  —  civitatem  G  2.  h)  com  commite  Bal- 
dariorum  G  2.  i)  Pauzanum  C.  D;  Baptizanum  G  3.  4.  k)  intra  se  F  1.  G  2. 
1)  ita  A  2.  F  1.  G  2.  —  castrum  A  "3.  3.  m)  eo  G  3.  -i.  n)  civitatem  C  1. 
G  '5.  II  {uhi  ingressus);  de  c.  e.  D  3.  o)  peteret  A  1.  p)  deest  G  2. 
q)  voluisset  II.  r)  desistit  A  1.  — apud  patrem  A  3,  e  corr.  D  1.  F  1,  et  ita  ceteri 
D.  G  5a.  c.  12;  a  patre  o.  A  '3.  s)  apud  Brexias  ei  d.  A  3.  t)  patrem 
quf  G  2.  u)  vero  D  2.  3.  v)  magna  A  1.  G  3.  I  2.  w)  forem  F  1.  x)  in 
cod.  G2  hoc  loco  folio  desinente,  sequens  valde  est  mutilatum;  post  quod  plura  prorsus 
exciderunt  usque  ad  VI,  6;  G  2a  haec  exscripsit,  priora  vero  —  exosos  habebat  {V, 
38)  omisit.  y)  Palatinensis  C  1—3.  D  1.  2.  I  1  ;  Patilensis  D  '3a.  3  (in  marg.: 
vel  Palatensis).  4;  Platinensis  F  2;  Placiensis  F'2;  que  ad  Palatiensis  A2;  q.  ad 
Palanensis  A  6.  z)  deest  A  3.  a)  ita  A  1;  annis  F  1,  ceteri.  b)  postmo- 
dum  A  "3.         c)  f.  suo  D  2.  3. 

1)  Xon  est  sibl  constans  Faulus  in  Bertaridi  regis  annis  enumerandis ; 
antecedenti  qiiippe  cajp.  35.  deceni  et  septem  tribuit,  hic  decem  et  octo,    BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  201 

est,  corpusqne  illius  iuxta  basilicam  clomini  Salvatoris,  qnamess? 
Aripert,  eins^  genitor,  constrnxerat ,  sepultum  est.  Fuit 
autem  statnra^  decens,  corpore  pleno,  mitis  per  omnia  et 
snavis.  At  vero  Cunincpert  rex  Hermelinda''  ex*"  Saxonnm 
Ang-lornm  genere  dnxit  uxorem.  Quae^  cum  in  balneo 
Theodotem'',  pnellam  ex  nobilissimo  Romanorum  genere  or- 
tamSj  eleganti  corpore  et''  flavis  prolixisque  capillis  pene 
nsque'  ad  pedes  decoratam  vidisset,  eius  pulcbritndinem 
suo'*  viro  Cunincperto  regi  laudavit.  Qui  ab  nxore'  hoc 
libenter  audire  dissimulans,  in  magnum  tamen  puellae  exarsit 
amorem™;  nec  mora,  venatum"  in  silvam''  quam  UrbemP 
appellant  perrexit  secnmque''  suam  coningem""  Hermelindam 
venire  praecepit.  Qui  exinde  noctu  egrediens,  Ticinum  venit, 
et  ad^  se  Theodotem  puellam  venire  faciens,  cum  ea'  con- 
cubuit.  Quam  tamen  postea  in  monasterium,  quod  de  "  illius 
nomine  intra^  Ticinum  appellatum  est>,  misit. 

38.  AJahis  vero  iam  dudura  conceptam  iniquitatem  par- 
turiens,  adnitentibns  Aldone  et  Grausone^^  Brexianis  civibus, 
sed  et  aUis  miiltis  ex  Langobardis,  obhtus  tantorum^  bene- 
ficiorum  qnae  in  eum  rex  Cunincpert  inpenderat,  oblitus 
etiam  insiurandum  quo  y  ei  se  fideHssimum  esse  spoponderat, 
cnm  Cuninepert  abesset^,  regnvmi  eius  et  palatium  intra 
Ticinum  positum  invasit.  Quod  Cunincpert  nbi  erat  audiens, 
statim^»  ad  insnlam,  quae  intra  lacnm  Larium''  non  longe  a 
Como*^  est,  confngit  ibique  se'*  fortiter  commnnivit.  Facta 
est  autem  magna  tribulatio  omnibus  qui  eum  diligebant,  et 
maxime  sacerdotibus  et  clerieis,  qnos  omnes  Alahis''  exosos 
habebat.  Erat  autem  eo  tempore  Ticinensis  ecclesiae  epi- 
scopns  vir  Domini  Damianns,  sanctitate  praecipnns,  hberahbus 
artibns  snfficienter  instructns.  Is  cum  Alahis  paLitium  iuva- 
sisse  i-espiceret,  ne*^  quid  ab  eo  ipse  vel  suas  ecclesia  adversi'' 

a)  deest  F  1  {post  gen.  suppl.).  G  2.  3.  b)  statur.am  decem  F  1.  c)  ita  A  1 ; 
Ermelinda  G  2;  Hermelindam  A  2.  C.  D.  F.  G  4;  Hermilendam  A  4;  Ermelin- 
dam  B  2;  Hermelendam  E  1;  Hermizindam  (postea  Hermil.)  A  3.  d)  et  A  1.  — 
Sasonum  C  "1;  exasonum  Angulorum  {corr.  Anglorum)  C  1.  e)  reliqua  usque 
ad  finem  lihri  om.  A  *4.  f)  Theodotam  C  1.  2.  G  5c.  I  1;  Teudoten  G  3;  Teu- 
dotam  G  *5.  g)  orta  G  2;  ornatam  C  1—3.  I  1,  corr.  ortam  D  1.  —  el.  c. 
des.  G  4;  el.  —  vidisset  in  marg.  suppl.  D  1.  b)  deest  V  1  {post  suppl.).  G  2. 
i)  u.  ad  des.  G  2.  k)  deest  F  1.  G  2—4.  —  viro  deest  G  4.  I)  uxorem  C  1. 
—  hoc  deest  G  3.  m)  amore  G  2.  n)  deest  A  3.  o)  silva  A  3.  G  2.  3. 
p)  Urbam  G  *5.  q)  secumque  —  praccepit  des.  D.  r)  sua  couiuge  G  3.  s)  a  G  2. 
t)  h(a)ec  P  1.  G  2.  3.  '5;  hac  G  4.  u)  quod  illius  noraeu  F  1;  q.  illius 
nomine  G  2.  v)  i.  T.  des.  G.  w)  Grasone  A  1,  corr.  Grausone  D  1;  Gausone 
A  2;  Grausonem  F  1.  x)  tantorum  —  inpenderat  des.  G  '5;  hoc  loco  pergit  G  1. 
y)  quod  A  2.   3.  B  2.    F.   G.           z)  abcsset    —    Quod  des.    0   1.            a)  dcest  C.  D. 

b)  Largium  G  4.  c)  Quomo  F  l;  Cumo  F  4.  G  1—4.  I  1.  L  1  ;  Cuma  G  5a.  c; 
Cumor  G  '5;  Commacina  D  3;  domo  H  1.  d)  f.  se  A  '3.  e)  Alihis  G  1; 
aliis  corr.  alii  G  2.  —  e.  habebant  G  1.  2.  f)  nec  A  1.  2.  4.  5.  6.  F  1,  4.  G  1. 
3.4;  quod  in  archetypo  fuisse  putarim.  —  quod  A  2.     g)   su^  ecclesi^  A  2.     h)  deest  G , 

1)  Monasteriam  s,  Mariae   Theodotls,  vulgo  mmc  della  Posterla,  BI. 


202  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

perpeteretur ''j  Tliomam''  diaeonem  suum<^,  sapientem  scilicet 
et  religiosum  virura,  ad  eum  misit  perque  eum'*  eidem 
Alahis  benedictionem '  sanctae  suae  ecciesiae  transmisit. 
Nuntiatum  est  Alahis,  Thomam  diaconem  ante  fores  adstare^ 
benedictionemque  ab  episcopo'"  detulisse".  Tunc  Ahdiis, 
158.  qui,  ut  diximus,  *omnes  clericoss  odio  habebat,  ita  inquit  ad 
suos:  'Ite,  dicite  illi,  si  numda  femoraha  habet,  intret;  sin 
autcm  aliter,  foris  contineat  pedem'.  Thomas  vero  cum  hos 
sermones  audisset,  ita  respondit:  'Nuntiate  ei,  quia  munda 
femoralia  habco,  quippe  qui  ea''  hodie  lota  indutus  sum', 
Cui  Alahis  ita'  itcrato  mandavit:  'Ego  non  dico  de''  femo- 
rahbus,  sed  dc  his  quae  intra  femoraha  habentur ''.  Ad  haec 
Thomas  ita  respondit :  'Ite,  dicite  illi :  Deus  sohis  potest '"  in 
me  in "  his  causis  reprehensionem "  invcnire ;  nam  ille  nuUa- 
tenus  potest'.  Cumque  eundem  diaconem  Ahihis  ad  se  in- 
gredi  fecissetP,  asperei  satis  et  obiurgando''  cura  eo  locutus 
est.  Tunc  omnes  clericos  et  sacerdotes  pavor  et  odiura 
tyranni^*  invasit,  aestimantium  ^  se  eius  feritatem'  tolerare 
omnino  non  posse.  Coepermitque  tanto"  amplius  Cuninc- 
pertum  desiderare,  quanto  pervasorem  regni  superbum 
execrationi^  haberent.  Sed  non  diutius  feritas^*'  et  cruda 
barbaries  pervasum  regnuni  optinuit. 

39.  Denique  cum  die  quadam  sohdos  super  mensara 
nuraeraret,  unus  ei  tremisses^  de  eadem  y  mensa  cecidit,  quem 
tilius  Aklonis  adhuc  pueruhis  de  terra  colHgens,  eidem  ALa- 
his^  i'eddidit.  Ad  quem^  Alahis,  sperans  pueruhim  parum 
inteUegere  ^' ,  ita  locutus  est:  ^Muhos  ex  his  genitor  tuus 
habet,  quos  "^  mihi  in  proximo,  si  Deus  vohierit,  daturus  est'. 
Qui  puer  cum   vespere    domum   ad    patrem   regressus   esset, 

a)  perpetiretur  A  2.  4.  5.  F  1.  '2;  perpateretur  A  6.  G  1 — 3;  perpetretur  A  3.  12; 
pateretur  B.   C.  D.    E   1.    F  4.  5.    G  '5.    L   1.  b)  Thomas  .  .  .  corr.  Thomasum 

F   1.    —   autem  add.   G  1 — 4.  c)   suo    G   3.   4.  d)  p.  quem   (que    A  1  ?)   eum 

A  1.  2.  4.  B  2.  E  1  {post  del.).  F2;  perque  eum  eum  eidem  A3;  per  quem  eidem 
C.  D.  F  1.  G.  H.  I.  —  idem  B  2.  e)  adstaret  —  detulisset  F  1.  G  J.  2.  f)  b. 
quam  ab  ep.  acceperat  C.  D.  I   1.  g)  cleros  A  1.  h)  quia  ea  A  5.  6.  B   2 ; 

quia  h.  C.  D.  E.  F.  G  1  —  4.  H.  I;  quae  G  5.  I  2.  i)  deest  F.  6;  ite  iterato  et 

dicite  illi  quia  ego  C,  corr.  mandavit  ite  dicite  illi  quia  ego  D  1,  et  ita  ceteri  D  ; 
Al.    respondit    I   1.   2;    r.    dicite    ei    quia    ego    I  1.   lc.  k)  post   suppl.    G  1.  2. 

1)  habet  G  3a;  sunt  I   1.  m)  poteus   G  1.  2.         n)  deest  F  1.   G   1 — 4;  posl  sitppl. 

de  F   1.   G  2,  et  ita  F  4.   G  5.  o)  reprehensionis  A  1.  p)  fuisset  A  2.  F  1. 

q)  aspera  C  '1.  1.  r)  obiurgandum  G  1—3;  obiurganda  II.  r')  tyrranni  A  1. 
s)  estimautes  A  6.  F  '2.  G  5a.  H  1.  I  2.  —  fraternitatem  t.  G  5c.  t)  veritatem 
F   1.   G   1.  u)  deest  C  1.   2.  4.  v)  execratione    C.  D.  E   1.   G  2.  3.   —   habere 

D  3.  G;  habentur  C  1.  w)  feritu  A  3;  ferita  sed  G  1—4.  —  barbarius  G  3a.  4 ; 
sequentia  —  faceret  quod  Cuuincpert  (c.  41)  des.  D  la,  foliis  duohus  deperditis. 
x)  tremissus  A  '3.  5.  C  1.  D  1.  2.  '3a.  I  1;  tremissis  D  3,  alii.  y)  deest  G  3a; 
t.  dem  m.  C  1.  z)  Al.  r.  A.  q.  des.  C   1.  F  5.  a)  Adque  A  1.   2.  F   1;   Atque 

G  1 — 4,  corr.  Ad  quem  F  4.  b)  intellegerent  F   1.  c)  quod  A  1.   2.  C   1.   2. 

D  1.  F  1;  multa...quod  C  *1.  1;  multum  . .  .  quod  C  2;  multo . . .  quod  G  1.  2, 
et    ita    in  archetypo  fuisse  putarim, 

1)  Sive  eulogiam,  scilicet  panem  benedicfum.     BE. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  203 

eum  suus  genitor  requisivit,  si^  quid  ei^  illo  die  rex  locutus 
fuisset,  ille  patri  omnia  ut  facta  fuerant  et  quid<=  sibi  rex 
dixerat  nuntiavit,  Audiens  ^  haec  Aldo  vehementer  pertimuit, 
fratremque  ^  suum  Grausonem  adscitum  ®,  ei  omnia  quae  rex 
maHgne  locutus  fuerat  nimtiavit.  Qui  mox  cum  amicis  et 
his  quibus  credere  poterant  consilium  ineunt  ^,  qualiter  Alahis 
tyrannum  regnos  privarent,  priusquam  ipse  eis^^  aliquam 
laesionem  facere  possit*.  Qui  matm-ius  ad  palatium  profecti, 
ita  Alahis  dixerunt'':  'Quid  dignaris  in  civitate  residere? 
Ecce'  omnis  civitas  et  universus  popuhis  tibi  fidelis  existif", 
et  ebriosus  ille  Cunincpert  ita  dissolutus  est,  ut  iam  ultra 
nullas"  possit  habere  vires.  Egredere  et  vade  in  venationem 
et"  exerce  te  cum  iuvenibusP  tuis,  nos  autem  cum  reliquis 
fideHbus  tuis  defendimusi  tibi  hanc  civitatem.  Sed  ef  ita 
tibi  repromittimus  ^,  ut  in  proximo  inimici  tui  Cuniucperti 
caput  adferamus''.  Qui  eorum  verbis"  persuasus,  civitatem^ 
egressus  atque  ad^^  Urbem  vastissimam  silvam  profectus 
est  ibique  se^  iocis  et  venationibus  exercere  coepit.  *Aldo'p-  i59. 
vero  et  Grauso  euntes  ad  lacum  Comacinumy  ingressique 
navem,  ad  Cunincpertum  profecti  sunt.  Ad  ^  quem  venientes, 
eius  pedibus  provoluti  ^,  se  contra  eum  nequiter  egisse  professi 
sunt'',  eique,  quid  Alahis  maUtiose  contra  eos  locutus  ftierit*', 
vel  quale  ipsi  ad  eius  perditionem  ^  consihum  eidem  dederint  ®, 
nuntiarunt^  Quid  plura?  Fleverunt  pariter  et  inter  se  sacra- 
menta  dederunt",  diem  statuentes  ^,  in  quo  Cuniucpert  veni- 
ret,  ut  ipsi  ei  civitatem  Ticinensem  contraderent.  Quod'  et 
factum  est.  Nam  die''  statuto  Cunincpert  Ticinum  adve- 
niens,  ab  eis  Hbentissime  susceptus  palatium  suum  ingressus 
est.  Tunc  omnes  cives,  et  praecipue  episcopus',  sacerdotes 
quoque   et   clerus '",   iuvenes  et  senes,  certatim  ad  eum  con- 

a)  deest  G.  b)  deest  G  1 — 4.  c)  qui  F   1;  qu(a)e  F  4.   (i.  d)  Audiens   — 

pertimuit  F  1  eadem  manu  in  loco  raso;  Audiens  —  nuntiavit  des.  G  5c.  e)  que 
deest    F  1;    fratreque    suo    Grausone    adscito    D  3;    atsitum    G  1.   2.  f)  iniunt 

A  3—6.  B   la.   2.  F   1  e  corr.  G  3a;    inierunt  C.  D.  I   1.  g)   regnum  C   1.  F   1. 

h)  ei  G  1.  3a.  4;  deest  G  2.  i)  posset  C  2.  3,  alii.  k)  dicunt  post  suppi.  G  2. 
1)  li(a)ec  F.  G  (deest  F   '2.   G  5c).  m)   existat  A    1;    existunt  A  6;  extitit  G  3a. 

n)   nulla    A   2.  F   1 ;    nullus  G  1.  2.  o)  deest    F  1.  G  1.  3a.  4,   post  suppl.   G  2. 

—  exercere  c.  A   1   e  corr.  E  1.  G  3.  4.         p)  iuvenalibus  G  3a.         q)  defendemus 

C.  D  1  e  corr.,  et  ita  ceteri  D.  F '2.  4.  5.  I  1.  2.  r)  deest  F.  G  1—4  (post  suppl.  G  1). 
S)  prom.  A  '3.  t)  afferamus  A  6.  B  2.  F  1 ;  atferemus  A  4.  G  *5.  I  2;  efferamus 
G  5c;  offeramus  C  2.  II;  auferamus  C  "1.  1.  4b.  D  1.  F  4.  G  1-4.  '5.  H  1. 
u)  verbum  F  1;  verba  O  1.  2;  in  e.  verba  G  3a.  v)  civitate  G  3a.  w)  deest 
F  1 ;  ab  urbe  ad  v.  G  3a.  x)  deest  G  1.  2  (post  ven.  suppl.  G  2).  y)  Coma- 
cimum  G  2;  Comacianum  I  1;  Commacinum  F  4;  Commacinam  D  2 — 4;  Cuma- 
cinum  F  3;  Cumatitinum  G  *5;  Macinum  G  4.  z)  At  G  1  ;  Atque  G  4. 
a)  provolutus  F  1.  b)  professis  G  1.  2.  c)  fuerat  C  1.  2.  4b.  D  1.  F  *2.  5. 
G.  H  l.  I  2.           d)  porditione  A  2;  perditionis  G  3a.           e)  dederunt  A  1.  2.  C. 

D.  G  2.  f)  nuntiaverunt  C.  D.  II;  nuntiaret  qu^  G  2.  g)  deduxerunt  C'l.  1. 
h)  statuena  (J  1  —  4.  i)  Quo  F  l;  Quo  G  2.  k)  Nave  s.  F  1.  \)  episcopus 
corr.  episcopi  A  1,  et  ita  C  1.  G.  I  1  ;  episcopis  F  1 ;  episcopos  A  2.  m)  clerici 
C.  D.  F  *2.  H  1.  I  1.  L  1  ;  clericos  A  5. 


204  PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDORUM.     LIB.  V. 

cuiTentcs,  omnesque  eum  cum''»  lacrimis  amplexantes,  Deo 
gratias  de  eius  reversione,  inaestimabili  j^audio  repleti'*,  concla- 
mabant;  quos  ille  omnes  prout  potuit  oseulatus*^  est.  Nuntius 
subito  ad''  Alahis  pervenit,  adimplesse  Aldonem"  et  Grau- 
sonem  quod*' ei  promiserant:  et  caput  Cunineperti  attulisse^, 
et  non  solum  caput,  sed  et  totiun  corpus,  eumque  adfinnans 
in  palatio  ••  consedere.  Quod  ille  audiens,  animo  consternatus 
est,  multaque'  contra  Aldonem''  et  Grausonem  furibundus 
et  frendens  comminans,  exinde  egressus,  per'  Placentiam"" 
ad  Austriam"  rediit*  singulasque  civitates  partim  blanditiis" 
partim  viribus  sibi  sociosP  adscivit.  ]Sam'i  Vincentiam 
veniens,  contra  eum  eius""  cives  egressi,  bellum  paraverunt; 
sed  mox  victi,  eius  socii  effecti  sunt.  Inde  exiens,  Tarvi- 
sium^  pervasit,  pari  modo  etiam  et  reliquas  civitates. 
Cumque '  contra  eum  Cunincpert  exercitum  coUigeret,  et 
Foroiulani  in  eius  aiixilium  iuxta  fidelitatem"  suam  vellent 
proficisci:  ipse  Alahis  ad  pontem  Liquentiae^  flurainis^, 
quod  a^  Foroiidi  quadraginta  et  octo  milibus  distat  et  est 
in  itinere  Ticinum  pergentibus,  in  silvam''  quae  Capulanusy 
dicitur  latens''-,  cum  Foroiulanorum  exercitus**  sparsim  veniret, 
omnes  eos,  sicut  veniebant,  iurare  sibi  conpulit,  diligenter  ca- 
vens,  ne  aliquis  ex  his  retro  reversus  venientibus  hoc  aliis 
nuntiaret'';  sicque  omnes  a  Foroiuli  venientes  eius  simt 
sacramentis  adstrieti.  Quid  plmva  ?  Cum  omni  Alahis  Austria  % 
econti-a  Cunincpert  cum  suis  venientes'',  in  campo  cui  Coro- 
nate  nomen  est®-*  castra  posuere''. 

40.     Ads  quem  Cunincpert   nuntium  misit,  mandans  ei, 

ut  cum'i    eo  singidare  certamen  iniret,   nec  opus   esset  uti'0- 

'p.  leo.rumque  exercitum'  fatigare.    Ad''  quae  verba  Alahis  *minime 

a)  deest  F  1.  G  1 — 4.  b)  deest  F.  G.  c)  o.  et  consolatus  ed.  pr.;  consolans 
o.  G  5c?  ed.  Lind.  cett.  d)  deest  C  1.  e)  Aldoue  et  Grausone  F  1.  G  1.  2. 
f)  quod  —  Grausonem  des.  G  2.  2a.  —  ei  deest  F.  G.  g)  attulisset  F  1.  h)  pa- 
lacium  G  1.  4.  i)  m.  ei  c.  C  "1.  l.  k)  c.  Aldone  et  Grausone  F  1;  contra 
deest  G;  Aldoue  et  Grausoni  G  3a;  Aldoni  et  Grausoni  G  4.  I)  super  C  '1.  1. 
m)  Placencia  F  1.  n)  Histriam  e  corr.  A  1.  o)  parti  blanditi  partl  F  1  ; 
partem  bl.  G  1.  2.  p)  ita  A  1.  B  2.  C  1.  H  1.  I  1 ;  socias  A  *2.  2.  3.  4.  5.  C. 
D  2.  4.  5.  F  1  (corr.  socians) ;  socians  A  G.  F  4.  G  1.  2.  3a.  5a ;  sociens  corr. 
socians  G  4.  q)  Nam  et  G.  I  1.  —  Vicentiam  C  '1.  F.  G.  r)  ei  F  1.  s)  Tar- 
visinum  C  1.  t)  Cumque  deest  F  1  {post  suppl.);  Etiam  dum  e  (de  G  2.  5c;  et 
G  3a)  reliquis  civitatibus  contra  G.  u)  fidelitate  sua  F  1.  v)  Loquentiae 
G  3a;  Liquetiae  G  5c.  w)  ad  A  2.  F  1  ;  quae  a  G  2.  —  Foroiulani  C  '1.  1. 
x)  silva  D;  p.  insula  A  3.  y)  Copulanus  F  4.  G  1 — 4.  "5.  5a;  Copulatus  G  5c; 
Caspulanus  L  1.       z)  deest  C '1.   1.        a)  exercitu  sparsi  A2;  exparsim  F  1.   G  1.  2. 

b)  nunciare  F  1.  G  1.  2.  c)  Austrie  contra  corr.  Histrie  c.  A  1;  austeritate  c. 
C  1.  2.  I  1;  contra  G  3a.  4.  d)  veniens  C  2.  I  1 ;  veniente  G  3a.  4.  —  cam- 
pum  G  3a.  e)  C.  dicitur  A  3.  f)  ita  A  3  —  5.  E.  F.  G  (posuit  G  3a)  ;  posue- 
runt  ceteri.  g)  At  F  1.  G  1.  2.  h)  c.  eo  des.  A  3.  i)  exercitu  A  2.  F  1. — 
fatigaret  F  1;  fatigari  D  3.  I   1.         k)  At  qu(a)e  F   1.  G  1.  2. 

1)  Austria  in  Liudprandi  legihus  saepius  norninatur ;  v.  LL.  IV,  Ind. 
p.  667  s.  V.  2)  Livenza.  3)  Kornate  ad  Adduam;  cj.  c.  41.  et 
Lupi  I,  p,  359. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  205 

consensit.  Cui  cum  unus  e  suis,  genere  Tuscus  ^,  ei  persua- 
deret,  virum  bellicosum  foi-temque  eum  appellans,  ut  contra 
Cunincpertum  audenter''  exiret,  Alahis  ad  haec  verha  respon- 
dit:  'Cunincpert,  quamvis  ebriosus  sit  et  stupidi«=  coi"dis, 
tamen  satis  est  audax  et  mirae  fortitudinis.  Nam  tempore 
patris  eius  quando  nos  erabamus^'  iuvenculi,  habebantur  in 
palatio  berbices  "^  mirae  magnitudinis,  quos  ille  supra  dorsum 
eorum  lanam  adprehendens ,  extenso  eos^  brachio  a  terra 
levabat ;  quod  quidem  s  ego  facere  non  poteram'.  Haec  ille 
Tuscus  audiens,  dixit  ad  eum:  'Si  tu  cum^'  Cunincperto 
pugnam  inire  singidari*  certamine  non  audes,  me  iam  in 
tuo  adiutorio  socium  non  habebis'.  Et  haec  dicens,  proripuit 
se  et  statim  ad  Cunincpertum  confugiit'*  et  haec  ipsa  iUi' 
nuntiavit.  Convenerunt '"  itaque,  ut  diximus,  utraeque  acies 
in  campo"  Coronate.  Cumque  iam  prope  essent",  ut  se 
coniimgereP  deberent,  Seno  diaconus  Ticinensis  ecclesiae, 
qui  custusi  erat  basilicae  beati  lohannis  baptistae,  quae  intra 
eadem  ■"  sita  est  civitatem,  quam  quondam  Gmidiperga  regina 
construxerat,  cum  nimium  diUgeret  *  regem  et  *  metueret,  ne  " 
rex  in  bello  periret,  ait  ad  regem :  'Domine  rex,  omnis  vita 
nostra  in  tua  sahite  consistit;  si  tu  in  bello  periei'is,  omnes 
nos  iste  tyrannus^  Alahis  per  diversa  suppHcia^''  extinguet. 
Placeat  itaque  tibi  consiHum  meum.  Da  mihi  apparatum 
armorum  tuorum,  et  ego  vadam  '^  et  pugnabo  cum  isto  tyranno. 
Si  ego  obiero  >',  tu  recuperabis  causam  tuam ;  si  vero  vicero, 
maior  tibi,  quia  per^  servum  viceris,  gloria  adscribetiu*'. 
Cuinque  rex  hoc  se  facturum  esse**  denegaret,  coeperunt 
eum''  pauci  qui  aderant  eius  fideles  cum  lacrimis  deposcere, 
ut  ad  ea  quae  diaconus  dixerat  adsensum  praeberet.  Victus 
tandem,  ut  erat  pii  cordis,  eorum  precibus  et  lacrimis,  loricam 
suam,  galeam  atque  ocreas  et  cetera  arma  diacono  praebuit 
in  suaque'^  persona  eum  ad  proelium  direxit.  Erat  enim 
ipse  diaconus  eiusdem  staturae  et  habitus,  ita  ut,  cum  fuisset 

a)  Tuacius  A  2.  b)  audienter  G  1.  c)  tepidi  C  1;  trepidi  C  2.  I  1.  d)  crava- 
mus  corr.  erabamus  A  1,  et  ita  A  '2.  2.  4.  B  2.  C  1.  D  1.  E  1.  F  1.  G  1—4. 
e)  verveces    D  2.  'Sa.  3.  4.    P  4.    G  5a.  c.   I  1.  2,  e  corr.  A  6    G  2.  3a.  f)  ita 

A  '2.  *3.  3.  4.  5.  y  5;  eo  A  1.  2.  B  la.  2.  C  1.  D  1.  F  1.  I  2;  cum  F  4.  G , 
uno  H   1 ;  suo  H  5a ;    deest  C  4b.  F  *2.  g)  deest  A  '3  ?  C.  D.  h)  deest  G  2. 

i)  siugulare  F  1.  k)  ita  A  1.   2.  4.  6.  E  l.  F  1.  4.   G   1.  2.  3a.    H  1;    confugit 

A  3.  C.  D.  I   1,    alii.  1)  deest    C.  D.  m)   Couveuerunt    —    Coronate  dcs.  D. 

n)  carapum    G  3a.  5c.  o)  esset    A   1.  2.    B   la.    F   1.    G;     sed   c/.    sequens  cap. 

p)  coniiigere  G  1.  2.  q)  ita  A  1.  F  1.  —  erat  post  suppl.  F  1.  r)  ita  G  1.  2; 
eadem   —   civitato  A  2.  F  1;  oandera  ceteri.  s)  diligenter  et  r.  P  1.   G.  t)  et 

—  regem  des.  C  4.  5.  u)  nec  Al.  2.  F  1.  G  1.  2;  c/.  F,  38.  v)  tyrrannus  A  1. 
w)  tormonta  A  3.  —  e.xtinguo  F  1.  x)  vado  P  1.  y)  ibiero  corr.  obiero  A  1. 
F  1  {uhi  posl  add.  ibi);  abiero  C  1.  2  (fn  marg.  al.  interiero),  corr.  ob.  D  1  ; 
abigero   G  '5.  z)   per  deest    F  1;    q.  servo    F  4.    G  1—4;    s.    tuum    C.    D.   I   1 . 

a)  dee.^t  15   1,  qui  hacc  conlinel;  ossot  F   1.  b)  dcest  B  la.   2.  F.   G.   —  p.  que  Fl. 

c)  suaninue  (.suam  G  3a)  personam  G  3a.   4. 


206  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V. 

de  tentorio  armatus  egressus,  rex  Cuninepert  ab  omnibus 
esse  putaretur*.  Comraissum  itaque  est  proelium  et  totis^ 
viribus  decertatum.  Cumque  Alahis  ibi  magis  intenderet, 
ubi  regem  esse  "^  putaret,  Cunincpertum  se  extinxisse  putans^ 
Senonem*'  diaconem  interfecit*.  Cumque  caput  eius  ampu- 
tari  praecepisset,  ut,  levato  eo  in*^  conto,  'Deo  gratias'  adcla- 
marents,  sublata  casside,  clericum  se  occidisse  cognovit. 
Tunc  furibundus  exclamans :  ^Heu  me !'  inquit,  'nihil  egimus, 
quando  ad  hoc  proelium  gessimus,  ut  clericum  occiderimus*'. 
Tale  itaque  nunc  facio  votum,  ut,  si  mihi  Deus  victoriam 
iterum  dederit,  quod  unum  puteum  de  testicuhs  impleam  cle- 
ricorum'. 

41.  Igitur  Cunincpert  perdidisse'  suos  conspiciens,  sta- 
tim  se  eis  ^  ostendit  omniumque  corda,  sublato '  pavore,  ad 
sperandam'"  victoriam  confortavit.  Instmuntur  "  iterum  *  acies, 
p.  161.  et"  hinc  Cunincpert,  inde  Alahis  adP  belli  certamina  prae- 
parantur.  Cumque  <i  iam  prope  essent  •■,  ut  se  utraeque  acies 
ad  pugnandum  coniungerent,  Cimincpert  ad^  Alahis  iterato 
in  haec  verba  mandavit :  *Ecce,  quantus '  populus  ex  utraque 
parte  consistit!  Quid  opus  est,  ut  tanta  midtitudo  pereat? 
Coniungamus  nos  ego  et  ille  singulari''  certamine,  et  cui 
vohierit  Dominus  de  nobis  donare^'  victoriam,  omuem^^  himc 
popuhim  salvum  ^  et  incolomem  ipse  y  possideat'.  Cumque 
Alahis  sui^  hortarentui* ,  ut**  faceret  quod  Cunincpert  illi 
mandavit,  ipse  respondit:  ^Hoc  facere  ego  non  possum, 
quia  inter  contos^  suos  sancti  archangeH'^  Michahelis ,  ubi 
ego  ilH''  iuravi,  imaginem*'  conspicio' '.  Tunc  unus'^  ex 
illis :  'Prae  pavore',  inquit,  'cernis  quod  non  est ;  et  tibi  iam 
tarde    est    modo    ista    meditari'.      Conserimtiu'    itaque    acies 

a)  putaretur  —  regem  esse  des.  C  1.  b)  totius  F  1.    G  1.  2.  c)  desinit  A  5; 

in  A  5a   reliqua  recentiore  manu  addita  sunt.  d)  Senone    A  1,  uhi  d.   i.  C.   c.  e. 

am.  des.  e)  interficit  A  2.  G  3a.  4.  f)  incunctanter  C  '1.  1.  g)  adclamaret 
A  3.  F   1.  '2.  4.   G;    ageret  H  5a.  I  2.  h)  ita  A  2.  B   1.  F   1.  G   1.   2 ;    occide- 

remus  ceteri.  i)  per  diverse  A   2;    se  p.  G  4  e  corr.  *5.  5a;    p.  victoriam  G  3a. 

—  suo  G  1.  k)  ei  F   1.  1)  sublatum    F  1.  m)  patrandam    C  1.  2.  I   1  f 

peragendam  G  2.         n)  Instruunt  F.  G.  o)   ut  A  1 ;  deest  E   1.  p)  ad  —   ad 

Alahis  des.  C   1.  q)  que  deest  B  1.   Gl.   2.    —   iam  deest  C.  D.         r)  esset  Gl   5f 

essent  corr.  esset  F  1.   G   2.  s)  deest  G  3a.  4.  II.         t)  quantum  F  1.         u)  sin- 

guli  corr.  singulari  A   1.  v)  dare  A  2?  B   la.   C.   D.  F  5.  I  1.  2.  w)   omne 

F   1  ?  G  1.  2  ?         x)  s.  et  des.  G  3a.  y)  deest  A  3.  z)  suis  A  2.  a)  ut  f. 

des.  C  1.  —  f.  et  quod  G  1.  2.  b)  cunctos  D  1.  G  2.  3a.  "o.  c)  angeU  A2; 
arcang.   G  1.       d)  deest  A  3;  ille  G  1.   2.       e)  imagine  F  1.   G  2         f)  unnm  F  1. 

1)  Notandus  hic  mos  veteriim  Langohardorum  patronos  gentis  suae  in 
contis  pingere  solitorum.  Praecipui  illorum  cultus  in  s.  Michaelem  arch- 
angelum,  praeter  templa  in  ejus  honorem  excitata  et  historica  plura 
monumenta,  testes  adhuc  sunt  iiumrni  ab  ea  gente  signati  sacra  iUius 
imagine  hastam  et  contuin  deferentis.     BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  V.  207 

perstrepentibus  bucinis^  et  neutra  j)arte  locum  dante^,  maxima 
populorum  facta  est  strages.  Tanclem  crudelis  tyrannus 
Alahis  interiit,  et  Cunincpert,  adiuvante  se  ^  Domino,  vic- 
toriam  cepit.  Exercitus  quoque  Alahis,  conperta  eius  morte, 
fugae  subsidium  arripuit.  E  quibus  quem<=  mucro  non  per- 
culit,  Addua^  fluvius  interemit.  Caput  quoque  Alahis  de- 
truncatum  cruraque  eius*  succisa  sunt,  informeque®  tantum 
truncumque  cadaver  remansit.  In  hoc  bello  ^  Foroiulanorum 
exercitus  minime  fuit,  quia,  cum  invitus  Alahis  iurasset, 
propter  hoc  nec^  regi  Cunincperto  nec  Alahis  auxilium^ 
tulit,  sed  cum  illi  beUum  commisissent,  i^Dsi  ad  propria* 
sunt  reversi.  Igitur  Alahis  hoc  modo  defuncto,  rex  Cuninc- 
pert  corpus  Senoni  ^  diaconi  ante  fores '  basihcae  beati  lohan- 
nis,  quam"'  ipse  rexerat,"  mirifice  sepehre^  mandavit;  ipse? 
vero  regnator'!  cum  omnium  ^  exultatione  et  triumpho  victoriae 
Ticinum  reversus  est. 

EXPLICIT  LIBER  QUINTUS. 

INCIPIUNT^  CAPITULA  LIBRI  SEXTI. 

1.  Quomodo  PomuakU  Tarentum  cepit,  et  quomodo  Theu- 
derata"  monasterium  sancti  Petri  aedificavit. 

2.  De  morte  Romualdi,   et^'   quomodo   corpus  beati  Bene- 
dicti  ad  Galhas  delatum  est. 

*3.    De  Rodoald^^  duce  Foroiulano '^,  et  de  Ansfritv,  qui  eius^  'p.  i«2i 
ducatnm  invasit. 

4.  De  sinodo  quae  aput  Constantinopolim  facta  est,  et^  de 
epistola  Damiani  episcopi. 

5.  De  ecHpsi  hmae  et  solis,  et  de  pestilentia  quae  Romae 
et  Ticini*'  facta  est. 

*)  L  1   addit:  id  est  gambas. 

a)  donante  F.   G.  b)  deest  C.  D.  F.  L   1.  c)  deest    B   1.  d)  Adduas  A  2. 

D  2;  Adda  G  1.  2.  3a,  e  corr.  F  1;  Ada  G  4.  e)  informaque  A  1.  2.  C  1.  D  1. 
F   1.     G   1.   2,    qtiod  in  arcketypo   fuisse    videtur.  f)  post  suppl.    G   1.  g)   non 

G   1.   2.  3a.  h)  ausium  G  1,    corr.   adiutorium  G  2.  i)  propriam  C  '1;  pro- 

prias  F  1.  k)  Sennoni  A   1.  P  1  ;  Senoni  corr.  Senonis   G  2;  Seneni  G  4;  Se- 

nonis  A  3.  D   la.   i.   G  3a,  alii.  1)  foras  C  '1.   1  m)   qua  G   1;    quia  G   2. 

n)  roxerat  corr.  erexerat  A   1,  el  ita  C   1.  D.  E  1.  F  4.  o)  ita  A  1.  F   l;  sepel- 

liri  vel  sepeliri  ceteri.  p)  ipse   —  est  des.  C  2.  q)  regnans  A  3,  c  corr.  F  1, 

ubi    regnator  /uisse  videtur  ct  postea    restitutum  est;    regnatorus  B  3.  r)  omni  C. 

D.  E.  F  1—4.  G.  I.  s)  indicem  oviittunt    A  *2.    B   2.  E  4.  F   1.  5.  G  5b;    alium 

habet  F  2  ,  ita  incipiens :  De  Romoaldo  Beneventanorum  duce  et  gestis  eius. 
t)  Rimwald  G  2  nonnumquam ;  Komalt  D  1;  Romoalt  C  1;  Rumuald  e  corr.  G  1. 
u)  Theoderata  A  1,  sed  in/ra  Theud. ;  Theodorata  G  1;  Teud.  C  '1;  mulier  eius 
add.  L   1,    gui  fiic  quoquc  saepius  a   1'auli  verbis  recedit.  v)   7iorum  ijic.  arg .   H   1. 

w)  Romoald  A  1.  D  *3a.  4;  Romoalt  C  1  ;  Romald  D  1  ;  Romualdo  D  3;  Rodoald 
e  corr.  B   1;  Roduald  A  3;    Rodoaldo  E   1.   G  1.  2.  x)  Foroiulanorum  B   1.   — 

et  —  invasit  de-s.  C  3.  y)  Anscfriti  C  1.  D   1 ;    Ansefrido  D   2;  Ansfrid  G  1.  2, 

alii.  7.)  eum  G  1.  2.  ii)   et  de  e.  D.   e.  des.  C  3.  b)  Ticina  C  '1,    corr. 

Ticino  D   1,  et  ita  alii  D.  H  1;  Titina  C   1. 


208  PAULI  IIISTORIA  LANGOBARDOKUM.     LIB.  Y. 

6.  Quoinodo   per   antiquum    liostem    Aldoni*    et   Grausoni 
nuntiatum  est,  quod  eos  Cunincperto  ^  oceidere  vellet. 

7.  De  Felice  diacono  gramatico  "^. 

8.  De  lohanne  Bergomensi ''  episcopo. 

9.  De  stella   obscura   quae   tunc  apparuit,   et  de  eructua- 
tione''  Bebii  montis. 

10.  Quomodo  gens  Sarracinorum  Africam  ccpit  et  Carta- 
ginem'^  diruit. 

11.  De  morte  Constantini  et  regnos  lustiniani  et  victoria 
eius  de  Sarracinis. 

12.''  Quomodo  Leo'  lustinianum  exilio  trusum,  regnum  eius  ■' 
invasit. 

13.  Quomodo  Tiberius  Leonem  superans  et  in  carcerem 
coiciens',  imperator  eifectus"'. 

14.  Quomodo  papa  Sergius  Aquileienscm  sinodum  nolentem 
sanctam  quintam"  sinodum  suscipere  correxit. 

15.  De  Cedoald"  rege  Anglormni',  quomodo  Romam  vcniens 
baptizatus  est  statimque  obiit. 

16.  *J  Quod''   regnum  Franeorum  apnt  Gallias  sub  maioribus 

domus  esse  coepit. 

17.  De  morte  Cunincperti  regis^  et  de'  regno  lilii  eius 
Liutperti ". 

18.  De  Raginperto^'  duee  Taurinensium,  quomodo  superato 
Liutperto  regnum  invasit  et  eo  amio  occubuit. 

19.  Quomodo  Ariperto^^  regnum  invasit  et  Liutpertum  •'' 
vivum  conprehendit  et>'  postea  extinxit. 

20.  Quomodo  Rotharit  ^  aput  Bergamum  *  regnans  ab  Ai'iperto 
captus  vitaque  privatus  est. 

21.  Quomodo  Ansprandus'^  in  Baioariam  fugiens,  cum 
Theutperto*^  eoriun  duce^'  permansit. 

22.  Quomodo  Aripert  Ansprandi  uxorem  fiJiumque  eius  et 
fiham  diversis  modis  deturpavit,  et''  quomodo  Liutpran- 
dumf  ad  patrem  suum  in  Baioariam  ire  permisit. 

a)  Audoni  B  1.  b)  ita  A  1.  D  1;  Cunincpert  alii ;  Chunibertus  D  2;  Cuniber- 
tus  D  3.  c)  et  g.   D.  d)  Bergomense  C  '1.   G  1.   2.  e)  eructatione  D   1. 

f)  Catarginem  A  1;  Chartag.  D   1.   G  1.   2.  g)   de  regno   G.  h)  koc  arg.  deest 

D  la.  2.  3a;  C  3.  4  ita  cum  sequente  jungunt:  Q.  L.  1.  regno  privavit  et  T.  L. 
superans  imp.  eif.  est  i)  deest    G  1.  2.  k)  deesi    C.    D.  1)  proiciens  D; 

eiciens  H  1.  m)  e.  est  C.   D;    efficitur  G  2.  n)  quinta    A   1.    C   1.   G   1.   2. 

o)  ita  A  4.  E  1 ;  Cedoaldo  A  6.  H  1 ;  Ceadpalla  D  "^a.  3  ;  Ceadpallas  D  2  ;  Ced  - 
palda  D  4;  Eudoalt  I  1;  Teudoalt  C  1;  Teudoald  A  1.  B  1;  Theudoad  D  1 ; 
Theodoald  C  *1.  F  4.  G  1.  2.  5;  Teudualdo  G  4.  p)  Angel.  G  1.  q)  hoc  arg. 
deest  A6.  El.  r)  Quomodo  C.  D.  H  1.  II.  s)  deest  C.  D.  H  1.  t)  dee^fB  l.C.D. 
n)  Leutberti  C  1,  etita  semel  postea;  Liudp  Gl.  v)  Ragimp.  G  1  ;  Raginb.  G  2,  alii; 
Ragemb.  C  "1.  w)  ita  A  1.  B  1.  C  1.  D  1  ;  Aripertus  A  6.  D  2.  3.  H  1 ;  Aripert 
G  1.  2,  alii.         x)  Liutperto   C  "l.  D   1.  y)  et  p.  e.  des.    G  1—3.         z)  ita  B  1. 

D  1.  la.  '3a;  Rotharius  D  2;  Rothari  alii.  a)  Perg.  B  1.  D  3;  reliquum  indicem 
om.  G  4.  b)  Ansprand    C  '1.   G  1.   2.  c)  ita  A   1.   C  *1  Tioc  loco;    Theuperto 

A  3.  B  1;  T(Th)eudiperto  G  1.  2;  Thutberto  C  1;  Theodeberto  D  2;  Thedem- 
perto  D  '3a.  d)  rege  eorum    H.  L  1.  e)  sequentia  novum  arg,  efficiunt  D   la. 

2.  'Sa.  E   1 ;  des.  H.  f)  Liudp    G   1 ;  Liudb.  O  2. 


PAULI   HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  209 

23.^Quod  aput  Gallias  maior  domus  Aiiscis'',  ArmiM  filius, 
tunc  ^  erat. 

24.  De  morte  Adonis  aput  Foroiuli''  et  ducatu  Ferdulfi*', 
qui  a  Sclavis^  occisus  est. 

25.  De  ducatu  Corvuli^  aput  Foroiulij  qui  a  rege  excae- 
catus  est, 

26.  De  Pemmone^  Foroiulanorum  duce,  et'  de  nativitate 
trium  filiorum  eius. 

*27.  De  Gisulfo  Beneventanorum  ducC;  quomodo  Sm-am'*  et*p.  i63. 
alia  castra  invasit. 

28.  De  donatione  quam  Aripert  Romanae  ecclesiae  fecit, 
et  de    duobus   Anglorum'  reg-ibus"». 

29.  De  Benedicto  Mediolanensi  ^  archiepiscopo. 

30.  De"  morte  TransamundiP  Spoletini  ducis  et  ducatui 
filii  eius  Faroaldi^ 

31.  De  lustiniano  imperatore,  quomodo  iterum^  regnum  in- 
vasit  et  suos  rebelles''  occidit. 

32.  Quomodo  Philippicus"  lustinianum  peremit  et  augusta- 
les^  decus  invasit. 

33.  De  obitu  Petri^^  patriarchae  et  sacerdotio  Sereni^. 

34.  Quomodo  Philippicum  Anastasius  superavit. 

35.  Quomodo  Ansprandy,  auxiliante  sibi  Teudeperto  cum 
Baioariis,  Aripertum  superavit,  et  de  morte  Ariperti  in 
flumine,  et  de  fuga  germani  eius  Gumperti^  et  regno 
Ansprandi  ef*  Liutprandi,  fiUi  eius. 

36.'' Quomodo  Theodosius  xVnastasium  superavit  et  *=  regnum 
invasit,    et  de   inundatione  Tiberis. 

37.  De  gente  Anglorum  et  rege*'  Francorum  Pipino''  et 
belHs  eius,  et  quia  ei  Carolus,  suus  filius,   successit. 

38.  Quomodo  Liutprand*'  rex  Rotharit»  suum  rebellem  oc- 
cidit'',  et  de  audatia  eiusdera  regis. 


a)  hoc  arg.  deest  A  G.  E   1.  b)  Ansis  C  '1.    1.  D   1  ;    Anschis  A  4.   G  1.  2;  An- 

chis  F  i;  Ansgis  G5a;  Ansio  H  1;  Ansegisus  D2 — 4.  c)  deest  D.  d)  Foroiu- 
lim    G  1;    Foroiulini    G  2.  e)  Feirdulfi    A  1;    F.  q.  a.  des.  G  2;    Fredulfi  qui 

e  corr.  G  1.  f)   Sclabls  G  1  ?  2.  g)  Corvoli  G  1.  2.         h)  Poemone  C  'l.   l. 

D  2;  Pgmone  G  1;  Paemone  G2;  Pemone  alii.  i)  et  —  duce  des.  B  1.  k)  So- 
ram  et  aliam  castram  G   1.   2.  1)  Angelorum    G   1.  2.  m)  et  de  dueibus  A. 

C  1  ;  de  ducibus  Saxonum  H.  n)  Mediolensi    G  1.   2.  o)  et  de  haec  pracce- 

denti    arguvienlo    adjungens    D  2.  p)  Transamundo  A  1 ;    Transamundis  politani 

G  2;  Spolitinl  G  1.  q)  de  d.  D  la.  2.  3.         r)  Feroaldi  A  3;  Farualdi  G   1.   2. 

s)  iter  A  1;    deest  G.  t)  inimicos  suos    D   la.  2.  "3.  3.  4;    et  —  occidit  des.  H. 

u)  Philippus    A  3.    D   la.   2.   "^a.  v)  ila    A   1.  3.    B  1.   C  1.   D   1.  F   i.   G   1.   2. 

I  1;  augustale  D  2.  3;  augusta  E  1.  w)  deest  0*1.  1.  x)  Severini  D  la.  2.*3a; 
Severi  D3;  qui  pergit:  XXXIII.  Quomodo  Philippicus  Cirum  de  pontificatu  eiecit  et 
Constantino  papae  litteras  pravi  dogmatis  direxit.  y)  Ansprat  G  2;  Anspandus  D  2. 
»)  Cumperti  B  1;  Gunicperti  C  1;  Gunberti  C  2;  Guniborti  D  3.  G  2.  a)  et  L. 
des.  G  1.  2.  3a.  b)  arg.  3G.  37.  jwst  38.  39.  ponunt  D   la.   2.   '^a.  c)   et  r.   i. 

des.  B   1.  d)  rcge    corr.  duce    D   1,    et  ita  ceteri  D.   H.  e)  Pippiuo    C   1;    Po- 

pino  C  '1.  f)  Liudp.  (V  1;   Liudbrant   G  2.    —    rex  deest  A  3.  D  3.  g)  Rot- 

tharit  A   1.         h)  occidit  deest  H  5.   —  et  —  regis  des.  H. 

14 


210  PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDOKUM.     LIB.  VL 

39.  De  iiiorte  Gisiilti  duci.s  Beneventanis  ^  et  ducatii''  iilii 
eius  Roniualdi. 

40.  Quomodo  beatus  Petronax  monasterium  sancti  patris<= 
Benedicti  aput  Cassinum'*  reparavit,  et*^  de  monasterio 
sancti  Vincentii. 

41.  Quomodo'",  defuncto  imperatore  Theodosio,  Leo  eis  suc- 
cessit  in  regno. 

42.  Quomodo  Carolus  Francorum  princeps  Raginfridum'' 
superavit. 

43.  Quomodo  Liutprand '  rex  donationem  Romanae'^  ecclesiae 
contirmavit,  et'  quomodo  tlliam  Theutperti  in  coniu- 
gium  accepit. 

44.  Quomodo  Faroald"'  dux  Classem  invasit,  et  quia  Theudo 
Baioariorum  dux  ad   apostolorum  limina  Komam  venit. 

45.  Quod",  defimcto  Sereno  patriarcha,  Cahxtus"  regimen 
ecclesiae  suscepit,  etde  bello  Pemmonis  adversum  Sclavos. 

46.  De  adventu  Sarracenorum  in  Hispaniam,  et  quomodo 
eosP  Carohis  et  Eudo'i  iu  GalHa  superarunt. 

47.  Quomodo  Sarraceni  Constantinopohm  obsiderunt  et  a 
Bulgaribus''  devicti  sunt. 

48.  Quomodo  Liutpi^and  rex  corpus  beati  Augustini  Ticinum 
advexit ;  quo  etiam  tempore  Leo  imperator  igonas  ^  deiecit. 

'p.  164.  *49.  Quas '    civitates  Romauorum  Liutprand   rex   invasit,  et 
[de"]  deterioribus  factis  Leonis  augusti. 
50.  De  Romuald^  Beneventano  duce  et  Gisidfo,  filio  eius. 
5L  De  inimicitiis  Pemmonis    contra  CaHxtum  patriarcham. 

52.  Belhim  Ratchis  contra  Sclavos. 

53.  Quomodo  rex  Liutprand  Pipino "',  Caroh  regis  fihum  ^, 
capilhimy  tetigit. 

54.  Sarraceni^  rursum^  Galhas  repetentes  a  Francis  superan- 
tm*,  et''  quomodo  Liutprand  in  solacium  *=  Francorimi  ivit. . 

55.  De  Transammido  duce  Spoletino  et  Gisulfo  Beneven- 
tano  d    et   Gregorio    et  regno  Hilprandi ". 

a)  Ua  A  1.  B  1.  C  1.  D  1.  F4.  Gl.  2.  b)  ducatus  G  1.  —  et  —  Romualdi  des.  H. 
c)  petris  A  1;  deest  G.  d)  Casin.  G  1,  alii;  cf.  p.  211  n.  e.  e)  et  d.  m.  s. 
V-  des.  D  4.  E  1.  H;  et  deest  G  1.  2.  —  In  A  6  reliqua  arg.  praeter  45.  desunt. 
t)  Quo  corr.  Quod  6  1.  2.  g)  deest  B  1.  h)  Raginfredum  B  1,  alii:,  Rain- 
fridum  D  2.  i)  Leutbrand  C  1 ;  deest  B  1.  —  rex  deest  A  3.  k)  deest  C.  D. 
1)  et  —  accepit  des.  H.  m)  Foraal  (?)  C  *1.  n)  Quomodo  C  1.  D2:  defuncto 
deest  D  la.  2.  '3a;  mortuo  Severo  D  3.  o)  Calistus  G  1.  2,  alii.  p)  deest  0  1. 
q)  Heudo  G  1;  Theudo  G  2.  r)  Vulg.  G  1.  2.  —  dueti  A  1.  s)  iconas  A  3; 
yconas  D  la.  2.  *3a.  t)  Quomodo  C  1.  H;  C  3.  4  i<a :  Quomodo  L.  rex  Ra- 
vennam  obsedit  et  Classem  destruxit,  et  de  imagiuibus  quas  Leo  imperator  incendit, 
et  rursus  de  quibusdam  civitatibus  Romanorum  quas  L.  rex  invasit,  et  de  det.  etc. 
u)  deest  A  1.  3.  B  1.  C  1.  D  1.  2.  G  1.  2,  alii;  et  —  augusti  des.  H  v)  Romo- 
ald  A  1;  Rumuald  G  1;  Rumwald  G  2.  v,')  Pepino  Al;  Pippino  B  1.  x)  ita 
A  1.  B  1.  D  1  {corr.  tilio).  E  1.  F  4.  G  1.  2  {corr.  filio)  ;  QWoceteri.  y)  capillos 
G.   —  totondit    C.    D.    G  5a.    H.    I  1.  L  1.           z)   Quod  S.  D   3.           a;  rursus  G. 

b)  et  —  ivit  des.  C  3.  H.  c)  solitio  G  1.  2.  d)  reUqua  des.  C  1.  —  et  r.  H. 
dis.  H.         e)  Ildeprandi  B  1;  Hildebrandi  D   2.   G  1;  Hildeprandi  D  la.  "3a. 


PAULI  HISTOEIA  LANGOBAKDOKUM.     LIB.  VI.  211 

56.^Qiua,    mortuo  Gregorio,  Goclscalcus'' in  Benevento  dux 
factus  est,  ef^  quomodo  Liutprand''  bellum  iu  Pentapoli® 

FINIUNTs  CAPITULA. 
INCIPITh  LIBER  SEXTUS. 

L  Dum*  ista  aput  Langobardos  trans  Padum  geruntur, 
Romualdus  '^  Beneventanorum  dux,  congregata  exercitus  mul- 
titudine',  Tarentum"»  expugnavit  et"  cepit,  parique  modo 
Brundisium"  et  omnem  illam  quae  in  circuitu  est  latissimam 
regionem  suae  dicioniP  subiugavit.  Coniux  quoque  eius 
Theuderatai  eodem  tempore  foras  muros  Beueventanae  ■■ 
civitatis  basilicam  in  lionore*  beati  Petri  apostoli  constnixit; 
quo   in   loco  midtarum   anciUarum  Dei  coenobium '  instituit. 

2.  Romuald  quoque,  postquam  sedecim"  annos  ducatum 
gessit,  ab  hac  luce  subtractus  est.  Post  quem  eius  filius 
Grimualdus^  tribus  annis  Samnitum  populos^^'  rexit.  Huic 
in  coniugio  sociata  fuit  Wigilinda'',  soror  Cunincperti, 
filiaPerctarity  regis.  Defuncto  quoque^  Grimualdo,  Gisidfus*', 
eius  germanus,  ductor  effectus  est',  praefuitque '^  *Benevento*p.  les. 
annis  decem  et  septem.  Huic  sociata  fuit  Winiperga<=,  quae 
ei  Romuald  peperit.  Circa''  hacc  tcmpora,  cum  in  castro 
Cassini  ^,  ubi  beatissimi  Benedicti  sacrum  corpus  requiescit  ^, 
ab»    aliquantis   iam    elapsis    annis    vasta    solitudo    existeret, 

a)  hoc  arg.  deest  A  3.  b)  Gotscalcus  C  "1.  D  1;  Gotstalcus  C  1;  Godscalcus 
corr.  Godescalcus  G  2,  et  ita  alii.  c)  et  —  gessit  des.  D  i.  H.  d)  rex  L. 
B  1.  Gj  L.  rex  C  3.  e)  Pentapolim  G.  I  1.  L  1.  f)  D  3.  4  addunt:  LVII. 
Quomodo  (rex  3)  Liutprandus  Gisulfum  suum  nepotem  ducem  constituit,  et  de 
ecclesiis  quas  construxit,  et  de  Baodolino  sancto  viro ;  E  1  addit :  LVIII.  Quomodo 
Spolitini  {l.  :  tium)  et  Beueventum  ordiuavit  ct  multa  oracula  construxit.  LVim. 
De  Badoliuo  et  Theudelapio  servus  Dei,  et  de  Petro  episcopo  Ticinensi  et  morte 
Liudprandi  regis.  g)  Finit  A  1;  Expliciunt  capitula  C  3.  D  1.  E  1.  I  1  ;  E.  c. 
libri  VI.  (sexti)  G  1.  4  ;  desunt  A  3.  C  1.  h)  In  Ctiristi  nomine  historiae  Long. 
incipit  liber  VI.  D  1.  F  1.  i)  Cum  A  3.  B  la.  D  la.  F  5.  G  la.  5c.  I  1. 
k)  ita  A  3.  C.  F  1,  postea  etiam  B  1,  alii ;  Romwaldus  G  1.  2;  c/.  p.  210  n.  v.  et 
p.  187  «.  n.       1)  multitudinem  G  1.   2.       m)  Tharentum  F  1.   G  1.   2.       n)  deest  F  1. 

0)  Brand.  G  3a.  p)  dicionis  Al.  Bl.Cl.Dl.  Fl;  quod  ex  falsa  yeminatione 
Utlcrae  s  ortum  videtur.  q)  Theode(o)rata  A  3.  F  1.  G  2,  alii;  Teuderada  C'l.  1; 
Deoterata  A  *3.  r)  deest  F.  G.  (post  suppl.  F  1).  s)  (h)onorem  C.  D  1.  F  1. 
4.  .').  G  5a.  H.  t)  cenubium  F  1.  G  1.  2.  u)  sexdecim  B  1.  v)  ita  A  3. 
F  1.  G  1,  alii;  Grimwaldus  G  2;  c/.  supra  p.  161  n.  v.  w)  populo  C  1.  D  1. 
E  1  ;  populum  D  la.  2.  '^a.  3.  G  3a.  I  2.  x)  AViglinda  corr.  Wighilinda  F  1  ; 
Wigillcnda  G  1;  Wingillinda  G  2;  Wilgilinda  A  3;  Wigilanda  G  '5.  .v)  Berc- 
tarit  hoc  loco  A  1.   3,  alii.       z)  Defunctoquc  A  2?  3.  C.  D.   II.       a)   Gesulfus  A  *3. 

b)  deest  A  2.  c)  Wini:  perga  F  1;  AViniplrga  G  3a ;  Winiperta  C  1.  4,  corr. 
Winiberga  D  1,  et  iia  ceteri  D.  G  4.  5.  H  1 ;  Winibcrta  C  2;  Winberga  C  3.  D  3. 
d)  hoc  loco  novum  incipiunt  cap.  Al.  Bl.  Cl.  2.  Dl«  corr.  et  alii  D.  F  1.  H, 
contra  indiccm,  qxiem  solus  H  ita  dividit.  e)  ita  A  3.  4.  6.  B.  D  (1  e  corr.)  et 
supra  I,  2t!.  etiam  A  1,  alii;  Casini  hoc  loco  A  1.  '2.  E  1.  F  1,  alii;  Casino  C  '1. 
G  1.  2.  "5;  Cassino  C  1.  F  4.  G  5c.  H  1,  alii.  f)  rcquiescebat  C.  D;  requie- 
sceret  A  6.          g)  decst  C  4.  5.  D.   G  5,  erasim  G  4. 

1)  Fro  Gisulfo  puero  Theoderadam  tnalrem  ducahtm  rexisse,  Acta  s, 
Sahini    referunt;    id    quod   etiam    diplomata   confinnant. 

14* 


212  PAULI  HISTOEIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

venientes  de  Celmanicorum  *• '  vel  Am-elianensiimi''  regione'^ 
Franci,  dmn  aput  venerabilo  corpus  se  pernoctare^  simidas- 
sent,  eiusdem  vcnerabilis  patris  paritcrque  eius  germanae 
venerandac''  Scolasticac  ossa  aufcrcntes,  in^  suam  patriam 
adportarunt^:  uln  singillatim'"  duo  monastcria  ins  iitrorum- 
quc*^  lionorcm',  hoc  est  beati  Bencdicti  ct  sanctae  Scolasticae, 
consti'ucta  sunt.  Sed  certum  est,  nobis''  os  illud  vcnerabile 
et  orani  ncctare  suavius  et  oculos  semper  caelestia  contu- 
cntcs,  cctera  quoque  membra  quamvis  defluxa'  remansissc. 
Solum  etenim  singidaritcr  dominicnm  corpus  non  vidit  cor- 
ruptioncm;  ceterum  omnium  sanctorum  corpora  in  aeternam 
postca  gloriam'"  reparanda  corruptioni  subiecta  sunt,  his  ex- 
ceptis,  quac  ob  divina  miracula  sine  labe  servantur. 

.3."  At  vero  Rodoald",  quem  aput  ForoiuJi  praemi- 
simus*  ducatumP  tenuissei,  cum  ab  cadcm  civitate  abesset, 
Ansfrif  dc  castro  Reunia^- 5  ducatum  cius  absque  rcgis  nutu 
pervasit.  Quo  comperto',  Rodoald  in  Histriam  fugiit"  ae 
dcinde  navigio  per  Ravcnnam  Ticinum  ad  Ounincpertum 
regem  pcrvenit.  Ansffit  vero  non  contentus  ducatum  ^'  Foroiu- 
lanensivmi  regerc^%  insupcr  contivi  Cunincpertimi  ^  rebellans, 
regnum  eius  invadere  vohiit^.  Sed  conprehensus  in  Verona, 
ad  regem  deductus^,  evidsis  ocnlis,  in  exihum  trusus^  est. 
Foroiulano'-  autem  ducatui  post  haec  Ado,  frater'^  Rodoaldi, 
lociservatoris  nomine^^pcr  anuum''  ct  menses  septem  gubernavit. 

a)  Celemanicoi'um  A  4:  Celmania  L  1;  Cenomannicorum  D  1  e  corr.,  et  ita  ceteri 
D    (Cemaun.  '3a ;    Cenomanuorum  3).  b)  Aurianensium    F  1;    Anrilian.    G  1; 

Aureliensium  G  2;  Aureniensium  G  3a;  Anriniensiura   G  4.  c)  regionem  C  '1. 

d)  deest  C  '1.  1;  ven.  Scol.  —  b.  Bened.  des.  C  5.  D  la.  2.  *3a,  e  quibiis  D  2 
locum    ita    restituere    conatus    est :    eius    germanae    sanetae   Sc.    corpora    detulerunt. 

e)  in  s.  p.  des.  pluribus  erasis  B  1.  —  asportavemnt  C  1.  I  1  ;  apportarunt  G  2; 
deport.  A  3.  f)  singnlatim  F  1.  g)  deest  A  1.  b)  utroque  C  *1.  3.  D  1. 
F  1.  G  1  —  3;  utriusque  C  4.  D  3.  9.  F  '2.  5.  G  3a.  5;  deest  C  1.  I  1.  i)  ho- 
nore  A  '3.  C.  D,  alii;  h.  e.  des.  C  4.  5.  D;  h.  est  —  Scolasticae  des.  D  9.  — 
Sc.  ossa  constructa  sunt  A  2.  k)  deest  A  '3.  1)  in  cinerem  d.  C  4.  5;  illibata 
cod.  Lind.  Ort.  m)  gloria  F  1.  G  1.  2;  eterna  p.  gloria  D.  F  4.  5.  G  5a. 
reparandam  C  1.  F  1.  n)  hoc  cap.  om.  A  '4.  o)  Romoald  A  1,  et  ita  postea; 
Romoalt  eadem  manu  corr.  Rodoalt  A  2;  cf.  p.  207  n.  w.  p)  ducatu  F  1.  q)  hic 
desinit  D  la  in  media  pagina.  r)  Anfrit  A  '3.  s)  Rema  corr.  Reunia  F  1  : 
Reuma  G  1.  2;  Runia  F  la.  G  4;  Reumad  G  5c.  t)  cumperto  A  1.  G  1;  Quod 
compertum  C  "1.  1.  u)  ita  A  1.  2.  4.  B  2.  F  1.  G  3a.  4.  H  1.  v)  ducatus 
C  1,  ubi  regere  deest.  vr)  deest  C  *J.  1.  x)  regem  Cun.  C.  D.  I  1.  y)  de- 
sinit  G  '5.  z)  ductus  C.  D.  I  1.  a)  retrusus  C.  D.  I  1.  b)  Foro  autem 
iulano  G  2;  Foroiulaui  F  1;  Foroiulanorum  B  la.  C.  D;  Foroiulanum  F  4.  G  5a. 
—  ducatum  B  la.  C.  D.  G  5a.  c)  fratrem  B  1.  G  1.  2.  d)  lociservator  effec- 
tus   G  3a.          e)  anno  F  1. 

1)  i.  e.   Cenomannlcorum,  Le  Jlans.  2)  Frequeniissima  apud  veteres 

christianos  hujus  verbi  acceplio  fro  nocturnis  precibus  ac  2>^o.lmodiis, 
de  quibus  d.  Hieronymus,   Tertullianus  aliique.    BI.  3)   Celeberrimam 

ex  hoc  Paiili  nostri  capite  controversiam  de  translatione  corporis  s.  ab- 
batis  JBenedicti  ejiisque  sororis  Scholasticae  Casinates  inter  et  Floriacen- 
ses  monachos,  immo  inter  lialos  nostros  et  Gallos  multoties  refricatam, 
praestantissimi  viri  jam  diu periractarunt.  BI.       4)  F,  24.        b)  liagogna. 


J 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  213 

4.  Dum  ^  liaec  iu  Italia  geruntur,  heresis '  aput  Con- 
stantinopolim  orta  est,  quae ''  unam  in  domino  nostro  lesu 
Christo  voluntatem  et  operationem  adseverabat.  Hanc  autem 
^heresem'^  excitarunt  Greorgius*^  patriarcha  Constantinopo- 'p.  lee. 
litanus ,  Macharius  ^ ,  Pyrrus  ^,  Paulus  et  Petrus.  Quam  ob 
causam  Constantinus  augustus  centum  quinqnaginta  episcopos  68i. 
congregari  fecit;  inter  quos  etiam  fuerunt  legati  sanctae  Ko- 
manae  ecclesiae  missi  ab  Agathone  papa,  lohannes  diaconus 

et  lohannes  s  Portuensis  episcopus ;  qui  omnes  eandem  he- 
resem  damnaverunt.  Ea''  hora  tantae  haranearum*  tehie  in 
medio  populi  ceciderunt,  ut  omnes  mirarentur;  ac  per  hoc 
signiticatum  est,  cpiod  sordes  hereticae  pravitatis  depulsae 
sunt.  Et''  Georgius  quidem  patriarcha  correptus  est^,  ceteri 
vero  in  sua  defensione'  perseverantes  anathematis "'  sunt 
ultione  percidsi".  Eo^  tempore  Damianus  Ticinensis  eccle- 
siae  episcopus-*  sub"  nomine  Mansueti  ]\Iediolanensis  archiepi- 
scopi  hac  de  causa  satis  utilem  rectaeque  tidei  epistolam 
conposuit,  quae  in  praefato  p  sinodo  non  mediocre  suffi-agium 
tuht.  Recta  autem  et  vera  fidcs  haec  est,  ut  in  domino  nostro 
lesu  Christo  sicut  duae  sunt  naturae,  hoc  est  Dei  et  hominis, 
sic  ctiam  duae  credantur  esse'i  vokmtates  sive  operationes. 
Vis  audire  de  eo  quod  deitatis  est?  ^Ego""',  inquit,  ^et  pater  loh.  lo,  3o. 
unum  sumus'.  Vis  audire  quod  humanitatis  ?  'Pater  maior  14,  ss. 
me  est*'.  Cerne  secundum  humanitatem  eum  in'  navi  dor- 
mientem;  cerne  eius  divinitatem,  cum  euangelista  ait:  'TuncMatth.8,26. 
sm'gens  imperavif  ventis  et  mari^',  et  facta  est  tranquillitas 
magna'.  Plaec  est  sexta  sinodus  universahs  Constantino- 
poh"'  celebrata  et  Greco  sermone  conscripta,  temporibus 
papae  Agathonis,  exsequente  ac  residente  Constantino  prin- 
cipe  intra  septa  palatii  sui. 

5.  His  temporibus  per^  indictionem^  octavam  lunaeso. 
eclypsiny  passa  est.  Solis«  quoque^  eclypsis  eodem  pene679. 
tempore,  hora  diei  quasi  decima,  quinto  Nonas^  Maias  effecta 

a)   Cum  A  2.  h)   qui  F   1.  c)   horesen  B   1.   G  4,    in/ra  F   1.  d)   Goonus 

A  3;   Goordius   G  4  constanlcr.  o)   jMacarius  F   1.   G   1.  f)   Pyrus   C   '1;  Purus 

C  1.   2;  deest  A  3.         g)  lohannis  F  1.         h)  Ea  —  mir.  des.  C  4a.   5.  i)  t.  aran. 

uigerrimao  D  3.  k)  Et  —  perculsi  des.  A  3.  1)  destensione  F  1.  m)  ana- 
thcmati  A  1.   2.  B   1.   C  1.  F  1.   G  1.  2.  '3  (s  semel  scriplum).         n)  perclusi   G1.2. 

0)  s.  n.  M.  M.  des.  G  5c.  p)  ita  omnes  fere  codd.  q)  esset  F  1.  r)  Ego 
enim  G  '3.  s)  G '3  iterum  add.:  Ego,  inqiiid,  et  pater  unum  sumus.  t)  in  n. 
des.  A  '3.  u)  imperavi  F  1.  v)  raaris  F  1.  w)  Constantinopolim  A  '2.  3. 
•4.  4.  B  la.  2.  C  2.  D  (1  e  corr.).  F.  G.  H.  I  1.  2.  x)  indictione  F  1.  y)  lune- 
clypsi  F   1.          7.)  quippe  G  2.          .i)  nonos  A  2. 

1)  Cy,  G.  pont.,  ex  quihus  Puulus  liaec  exscrlpsit ;  collato  chronu-o  Be- 
dae,  qu  iisdem  iisus  est.  2)  Ilaec  Bedae  sunt  verba.  3)  Jlaec 
Pauli  sunt.  4)  Qui  pcr  id  iempus  tantum  prcsbijler  erat,  iUamquc 
epistolavi  dictaverat  anno,  anteqiuun  succederet  Anastasio.  Ex  UghelUo  BL 
5)  Ex  O.  pont.  Agath.         6)  Ex  Beda. 


214  PAULI  HISTORIA  LANGOBAEDORUM.     LIB.  VI. 

est.  Moxque  subsecuta  gravissima '  pestis  est  tribus  men- 
sibus,  hoc  est  lulio,  Augusto  et  Septembrio;  tantaque  fuit 
multitudo  morientium'*,  ut  etiam  parentes  cum  filiis  atque 
fi'atres  cum  sororibus,  bini  per  fereti'a  positi,  aput  urbem  Ko- 
mam  ad  sepulchra  ducerentur.  Pari  etiam  modo  haec  pesti- 
lentia  Ticinum  quoque  depopidata  est,  ita  ut,  cunctis  civibus 
per  iuga  montium  sou  per  diversa  loca  fugientibus,  in  foro  et 
per  plateas  civitatis  lierbae  et  frutecta*^  nascerentur.  Tuncque 
visibihter  multis  apparuit,  quia  bonus'^  et  mahis  angehis  noctu 
per  civitatcm ''  pergerent,  et  ex  iussu''  boni  angeh  mahis  an- 
gehis,  qui  videbatur  venabuhim  manu^  ferre,  quotiens  de 
venabulo  hostium  cuiuscumque  domus  percussisset ,  tot  de 
eadem  domo  die  sequenti  homines  interirent.  Timc  cuidam 
per  revelationem  o  dlctum  est,  quod  pestis  ipsa  prius  non 
quiesceret,  quam  in  basihca''  beati  Petri  quae  ad  Vincula 
dicitur  sancti  Sebastiani  martyris  aharium  poneretur'.  Fac- 
turaque  est,  et  delatis  ab''  urbe  Roma  beati  Sebastiani  mar- 
tjris  rehquiis,  mox^  in  iam  dicta'"  basihca  altarium  consti- 
tutum  est,  pestis'*  ipsa  quievit^. 
'p.  167.  '(3.     Rex  vero  Cunincpert"  dum  post  haec  cura  stratore 

suo,  quiP  hngua  propria  'marpahisi  dicitiu',  consilium  iniret 
in  civitatC  Ticinensi,  quoraodo  Aldonem^  et  Grausonem  vita 
privare  deberet:  repente*  in  fenestra,  iuxta  quam  consiste- 
bant,  una  de  maiuscuhs  rausca  consedit;  quam  Cunincpert 
cuhello  ut  extingueret  percutere  volens,  eius  tantum "  pedem 
abscidit.  Aldo  vero  et  Crauso  dura  ad  palatium  regis  con- 
sihum  nescientes  venirent,  cum  basihcae  saucti  Roniani 
martyris,  quae  prope^  palatium  sita  est,  propinquassent ' 
repente  eis  ob\nus^  quidara  claudus  imo  pede  truncato  factus 

a)  merentium  F  1.  G  1  —  3  {corr.  morientium  G  1.  2).  b)  fructecta  A  2.  3.  C  1. 
D.   G   1.  4;  fractecta  corr.  fructecta  F   1.  c)  m.  et  b.    F.  G.  d)  civitate  F  1. 

e)  iusso  C*l.  f)  manum  F  1.  G  1.  2.  *3.  g)  revelacione  F  1.  b)  basilicam 
A  2.  G  3a.  4.  i)  ponerentur  G  1.  2.  '3.  k)  deest  A  2.  1)  mox  ut    C.    D; 

mox  ut  in  d.  corr.  mox  in  suprad.  I  1.  m)  dictam  G  3a.  4.    —     basilicam  F   1. 

G  3a.  4.  n)  et  p.  F  4.   G;  sicque  p.  B   la.  o)  Cunipert  A  2.  3;    Cunicpert 

D  1;  c/.  supra  p.  200  n.  a.  p)  quem  A2;  quem  —  dicunt  (tingunt  G  3a)  A '3  3. 
B.  E.  F.  G;  erasa  G  4,    des.  L  1.  —    linguam    F   1.  q)  ita  A  3.  E.  F.  G  1.  2. 

I  1;  marphais  A  1.  6.  C.  D  (marphalis  D  3).  H;  marphaias  I  1;  marfais  G  5c; 
merphais  G  3a;  marpais  A  4.  B.  F.  5;  marthais  A  2;  marachis  G  5a ;  c/.  supra 
p.  91  n.  o.  r)  civitatem  G  1.  —  Ticinense  A  2.  s)  Aldone  B  1.  F  1.  t)  repe- 
tente  A  2.  u)  deest  B   1.   —    pedes  F   1.  G   1.  2.  v)  quippe  F  1.  w)  pro- 

pinquasset  A  1.  2.  B  1.  F  1.  G  1.  2,  quod  in  archetypo  fuisse  videtur;  ingrederentur 
G  5a;  ingrederent  G  5o.         x)  obvium  A  2.   F   1. 

1)  Ex  G.  ponf.  l.  l.   —    dedueerentur.  2)    Ticinensium    rerum  scrip- 

tores  uno  ore  asserunt,  s.  Damianum  episcopum,  quem  j^^''^^'^  ante  noster 
memoravit,  s.  martyris  reliquias  a  Bomano  pontifice  impetrasse  et  solemni 
p)ompa,  erecto  in  ejus  honorevi  altari,  in  ecclesia  s.  Petri  ad  vincula 
collocasse,  addito  voto,  quo  se  clerumque  adstrinxif,  ut  tribus  diebus 
ante  festum  ipsoque  fesfo  die  ejyiscoptis  cum  clero,  solemnibus  institutis 
supplicationibus,  accederet  sacra  facturus,     BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  215 

est;  qui  eis  dixit,  quocl  eos  Cunincpert,  si  acl  eum  perge- 
rent,  occisurus^  esset.  Qiii  haec  audientes,  magno  timore 
correpti,  post  altarium  eiusdem  basilicae  confugiere ''.  Moxque 
Cunincperto  regi  nuntiatum  est,  quod  Aldo  et  Grauso  in 
basilica<=  beati  Eomani  martyris  confugissent  **.  Tunc  Cuninc- 
pert  stratorem  suum  arguere  ^  coepit,  ut  quid  suum  consilium 
prodere  debuisset.  Cui  suus  strator  ita  respondit:  'Domine 
mi*'  rexj  tu  scis,  quias,  postquam  hoc  consiliati  sumus,  ego 
a  tuo  conspectu  non  exivi;  et  quomodo  lioc  alicui  dicere 
potui?'  Tunc  rex  [ad'']  Aldonem  et  Grausonem  misit,  inter- 
rogans  eos,  ut  quid  in  locum  sanctum  confugium  fecissent. 
Qui  respondentes  dixerunt:  'Quia  nuntiatum  est  nobis,  quod 
nos  dominus  >  rex  occidere  vellet'.  Iterato  ^  rex  misit  ad  eos, 
sciscitans,  quis  fuerit'  ille  qui'"  eis  nuntiaverit,  mandans  eis, 
ut,  nisi  ei"  nuntiatorem  proderent,  eius°  gratiam  invenire  non 
possintP.  Tunc'i  illi  sicut  factum  fuerat  regi  ■■  mandaverunt, 
dicentes,  claudum  hominem  *  obvium  se  ^  habuisse,  qui  unum 
pedem  truncatum  habebat  et  genu"  tenus  crure  ligneo  ute- 
batur,  et  hunc  fuisse  sui^  interitus  nuntium.  Tunc  intellexit 
rex,  muscam^''  illam  cui  pedem  truncaverat^  malignum  spi- 
ritumy  fuisse^  et  ipsum  sui  secreti  consilia^  prodidisse.  Qui 
statim  Aldonem  et  Grausonem  in  sua  tide  de''  eadem  basi- 
lica'^  suscipiens,  eisdem  culpam''  pepercit  et  in  reliquum 
eosdem*=  in  loco  fidelium''  habuit. 

7.  s  Eo  tempore  floruit  in  arte  gramatica  Felix,  patruus 
Flaviani^i  praeceptoi'is  mei;  quem  in  tantiim  rex  dilexit, 
ut  ei  baculum '  ai'gento  auroque  decoratum  inter  reliqua  suae 
largitatis  munera  condonaret. 

8.  Per  idem  quoque  tempus  lohannes  episcopus  Ber- 
gomatis  ecclesiae  vir  mirae  sanctitatis  extitit^.  Qui  cum 
regem''  Cunincpertum  in  convivio  dum  sermocinarentur 
*offendisset',  rex  ei  hospitium  revertenti  equum  ferocem  et*p.  les. 

a)  occisurum  F  1.  b)  ita  A  1.  4;  confugire  corr,  confugere  A  2;  confuire  F  1; 

confugcre  A  3.  F  '2;  confufferuut  B.  C.  D.  E  1.  F  5;  confugiunt  F  4.  G.  o)  ita 
A  1.  P  1.  G  1;  basilicam  ceteri.  d)  confuissent  F  1.  e)  arguebat  c.  C,  3,  qui 
hoc  loco  pergit.  f)  deest  A  3.  g)   ilcest  C.   D.  h)  deest  A   1  —  4.  B   1.   F.   G 

{post  stippl.  B   1.    G  2).  i)  d.  noster    r.    D   2.  2.  k)  Iterum  C.  D.  1)  fuit 

C.  D.  I  1;    fecerit  A  2.  m)  quivis  nunciarct  A  *3.  n)  decst  A  4.  F    G.  I  2 ; 

nisi  pnunti.atorem  E  1.  o)  suam  C.  D.  p)  possent  A  3.  C,  alii.  q)  Tum  A  2. 
r)  decst  G  3.  4.  s)  deest  G  1.  2.  t)  deest  F.  G.  —  habuissent  G  3.  u)  sub 
geniculo  c.  e  corr.  F  1.  v)  deest    F   1.   G.  w)  musca  illa  G  3.  x)  trunca- 

verunt  F  1.         y)  spiritus  F  1.  z)  fuisset  A  1.         a)  s.  consiliura  C4b;  seoretum 

consilia  D  1.  F  1;  secretuui  consilii  F  4.  G  1.  2.  5a.  c;  secretum  consiliura  G3.4; 
secreta  consilii  F  "2;  secreti  nunciura  fuisse  B  2.  b)  deesl  A  1.  c)  basilieam  Fl. 
d)   culpa  G  1.   2;    deest  C  1.  e)   eodem  A   1.  f)  filium  G  4;    filiorum  C.  D. 

g)  hoc  cap.  om.  A  *4.  h)  Flabiani  F   1.  i)  vaculum    corr.  baculum  F   1;    va- 

sculura  G  {corr.  baculura  G  1);  bac  E  1.  k)  rcge  Cuniucperto  G  3.  4.  I)  offen- 
dit  F.   G. 

1)  Inferfuit  s.  Joannes  episcopus  Bergomensis  concilio  Bomano  contra 
Monothelitas  sub  s.  Agathone  papa.     BI. 


216  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

indomitum,  f|ui  inmenso  fremitu'*  super  se  sedentes  terrae 
allidere  solebat,  praeparari  fecit.  Cui  cum  cpiscopus  super- 
sedisset,  ita  mansuetus  extitit,  ut  eum  blando  incessu''  usque 
ad  domiun  propriam'^  deportaret.  Quod  rex  audiens,  et  epi- 
scopum  ex  eo  die  honore  debito  coluit,  et  ei''  ipsum  equum, 
quem  suae  sessioni"  dedicaverat,  dono  largitus  est. 

9.  Hac^  tempestate'  noctu  ^' stella  iuxta  verg-ilias*'  caelo 
sereno  inter  Domini  natalem '  et  theophaniam  '^  apparuit, 
omnimodo  obumbrata,  vehiti  cum  hma  sub  nube  est  constituta. 
Post  haec  mensc  Februario  die  media  stella  ab  occasu' 
exiit,  quae  cum  ^  magno  fulgore  in  partes  orientis  decHnavit. 
DehinC"  mense  Martio  Bebius  eructuavit  per  dies  ahquod", 
et  omnia  virentia  circumquaque  prae  pidvere  et  cincre  ilhus 
exterminata  sunt. 

10. "     TuncP  Sarracinorum  i  gens  infidehs'"  et  Deo  inimica 
ex  Aegypto  in^    Africam   cum  nimia*   midtitudine    pcrgenS; 
obsessam  Cartaginem"  cepit  captamquc  crudehter  depopidata 
est"**  et  ad  sohmi  usque  prostravit^. 
685.  11.     Inter   haec    Constantinus   imperator   aput   Constan- 

tinopohm  moritur,  et^  eius  minor  fihus  lustinianus  Roma- 
norum  regnum  suscepit,  cuius  per  decem  annos  gubenia- 
cida^''  tenuit.  Hic  Africa-''  a  SarracenisJ'  abstidit  et  cum 
eisdem  pacem  terra  '^  marique  fecit.  Hic  Sergium  pontificeraj 
quia**  in  erroris*' iUius  synodo,  quam  Constantinoi:)ohm  <=  fece- 
rat,  favere  et  subscribere  nohiit,  misso  Zacharia  protospa- 
thario*  suo,  iussit  Constantinopohm  dejDortari.  Sed  mihtia 
Ravennae  vicinarumque  partium  iussa  principis  '^  nefanda  con- 
temnens,  eundem  Zachariam  cum®  contumehis  ab  urbe  Roma 
et  inim'iis  pepidit. 

*)  id  est  primo  armigero  alia  sed  coaeva  manu  superscripsit  G  2. 

a)  fremito  F  1 ;  i.  f.  des.  vocabulo  eraso  G  2,  ubi  in  marg.  valide  suppl.  b)  in- 
cessum  G  3;  incgsum  G  4.  c)  propria  F  1.  d)  e  erasum  F  1.  e)  sessionis 
B  2;  sui  sessione  C  1.  4b.  T>  1;  sua  sessione  1 1  et  e  corr.  G  2 — 4;  suae  deest  A  3. 
f)  Haec  G  1.  2.  g)  noctum  G  3.  4.  —  stellas  B  1.  h)  ita  A  2.  3.  B.  C  4.  5. 
F  "2.  G  1.  2.  5a;  vergileas  Al;  virgili .  .  .  as  F  1;  virgilias  A '2.  T>  1.  E  1.  F4.  5; 
vigilias  A  G.  D  2.  G  2.  3.  H  1 ;  vigilas  C  1.  i)  nataU  G  1.  2.  k)  teupha- 
niam  G  1;  theuph.  F  1.  G  2.  1)  oc(c)asum  G  3.  4.  m)  novum  (X  vel  XI)  cap. 
incipiimt  A  1.  2.  D.  E.  F.  G.  n)  ita  F  1;  aliquos  D  2.  G  1  —  4.  o)  hoc  cap. 
om.  A  '4.  p)  Cum  A  2.  q)  ita  A  1  hoc  loco  ;  Saracenorum  F  1 ;  Sarracenorum 
ceteri.  r)  in  Deo  et  inf.  A  '3.  s)  deest  F  1.  t)  nimiam  multitndinem  F  1. 
u)  ita  A  3.  Bl.  C'l.  1.  G2;  Charthag.  A  1;  Carthag.  alii.  v)  depopulatam  G  1.  2. 
tf)  gubernaculum  F  4.  G.  11.  1  1.  x)  ita  A  1.  B  1.  F  1;  Africam  tel  Atfricam 
ceteri.  —  a  deest  A  2.         y)  Saracinis  G  4          z)  terr(a)e  G  1 — 3.         a)   qui  F1.G4. 

b)  errore  F  1.  G  1 ;  errore  illius  synodi  G  3.  4.  I  2.  c)  Constantinopoli  A  3. 
D   3.  G  3.  5c.         d)  principi  F   1.         e)   con  C  "1;  deest  C  1. 

1)  Ex  G.   pont.   Bened.    II.  2)  cum   magno    fulgoro    Faulus    add. 

3)  Haec  ex  Bedae  verbis:  Afriea  .  .  .  quae  fuerat  tenta  a  Saracenis, 
ipsa  quoque  Carthagine  ab  eis  capta  et  destructa,  concinnavit.  4)  Ex 
Beda,  cujus  verba:  lustinianus  minor,  Constantini  filius,  male  inter- 
pretatus  est. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  217 

12.  Contra  •  Imnc  lustinianum  ^  Leo  augustalem  digni-  695. 
tatem  arripiens,  eum  regno  privavit;  regnumque  Romanorum 
tribus    annis   regens,   lustinianum  exulem  in  Ponto  servavit. 

13.  ^     Rm^sumque*^  Tiberius  ^  contra  hunc  Leonem  insur-  698. 
gens,  regnum  eius  invasit   eumque   toto   quo^'   ipse   regnavit 
tempore  in  eadem  civitatem^  in  custodiaf  tenuit. 

14.  Hoc  tempore  sinodusS-2  Aquileiae  facta''  ob  impe- 
ritiam'  fidei  quintum  universalem '^  concilium  suscipere  diffi- 
dit';  donec  salutaribus  beati   papae  Sergii  monitis   instructa 

*et  ipsa  huic"'  cum  ceteris  Christi  ecclesiis  annuere  consentit. 'p-  i69. 
Facta  autem  est"  haec  sinodus  Constantinopolim  temporibus 
Vigihi  papae  sub  lustiniano  principe  contra  Theodorum  et 
omnes  hereticoSj  qui^,  beatam  Mariam  sohmi  hominem,  non 
Deum  et  hominem  genuisse",  adlirmabant.  In  qua  sinodo 
cathohceP  est  institutum,  ut  beata  Maria  semper  virgo  theo- 
tocos  1  diceretur^,  quia,  sicut  cathoHca  fides  habet,  non  ho- 
minem  solum,    sed  vere  Deum  et  hominem  genuit. 

15.  His  diebus  Cedoal  ^  rex  Anglorum  Saxonum,  qui 
multa  in  sua  patria  bella  gesserat,  ad  Christum  conversus 
Romam  properavit.     Qui  per^  Cunincpertum  regem  veniens, 

ab  eo  miriflce  susceptus  est^.     Is  ^  cum  Romam  pervenisset,  689. 
a  Sergio'  papa  baptizatus  Petrusque  appeUatus"  et  adhuc  in 
albis  constitutus,  ad  regna  caelestia  migravit.     Cuius  corpus 
in  basihca  beati  Petri  scpultum  est,    et  hoc  super  se    epytha- 
pium^  descriptum  habet^^: 

'Cuhnen,  opes,  sobolem^  pollentia^  regna;  triumphos, 
Exubias,  proceres,  moenia,  castra,  lares, 

a)  lustiniano    G  4.     —     pepulit  add.     G  3    {posl.  del.).  i.  b)  praecedenti  cap.  hoc 

adjungunt  D  3.  4.  E  1  (jpost  corr.).  F  4.  G.  H.  I  1.  c)  Rursusque  F  1.  G  1  —  3. 
d)   quotl  F   1.   G   1—4.  e)  ita  A  1.  C   1.  E   1.   G   3.  4;   civitate  celeri.         f)  ousto- 

diam  G  1.  2.  g)  sy(i)nodum  F   1.   G  1—4  (co7-r.  sinodus   G  4,  ubi  initium  capitis 

in  loco  raso  manu  recenti  scriptum  est  ita:  s.  Aquilegiensis  universali  concilio,  quod 
tunc  suscipere  diffidit  salutaribus —  consentit).  h)  deest  A2;  ob  post  suppl.  Gl. 
i)  imperatoritam    A   1;    imperita    A  '2;    imperitam  B  1.  F  1.  k)  ita  A   1.  F  1; 

universalo  ceteri.     —    consilium  F   1;    conscilium    G  1.  1)   difldit    C  '1.   1.  F  1. 

G  1.   2.         m)  deest  C.  D;  huhic  F   1.  n)  deest  G  2.  3;    et  G  3;  est  oo  s.  A  3. 

0)  gonuisset  A  1.  F  1.  p)  catholico  F  1.  q)  theotochos  Fl;  gothootocos  Gl; 
gotheotos  {corr.  thuotocos)  G  2;  theodocos  G  3;  theudocos  G  4;  theotoehos  Dei 
gonitrix  H.  —  virgo  non  sicut  Tbcodorus  dicebat  sod  sicut  cath.  A  5?  C.  D  1; 
post  virgo  corr.  inscruit  theodocos  diceretur  D  1,  et  ita  alii  D.  r)  ita  A  1.  *3 ; 
Codoald  A  2.  "2.  B  1.  2.  C  '1.  D  1.  F  1.  I  1;  Cedoalt  C  1.  2;  Cedoaldus  B  la. 
II  1.  L  1  ;  Cedwalla  D  4;  Sodoald  A  3;  Ceadpalla  D  2.  '^a.  3;  Theodoald  F  4. 
0  1.2. '3;  Thouduald  0  3.4;  Thoudeald  G5a;  Thiadald  G5c;  c/.  supra  ;>.  20S  7i.  o. 
s)  cum  F  1.  t)  Sorcgio  (i  1.  2.  u)  a.  est.  Adhuc  A  '3.  v)  ita  A  1.  F  1. 
G  3.  4;  epytapliium  G  1;  ephitaphium  G  2.  w)  e.rstat  etiam  in  cod.  Paris.  2832. 
et  Palat.  833,  ediderunt  Gruter  inter  Epirirammata  christiana  et  Mai,  Class.  auct.  V. 
Novum  (XVI)  cap.  inc.  A  *3.         x)  pollenciam  F   1. 

1)  Haec  quoque  ex  Beda  Jiuxerimt.  2)  JS.v  Beda.  3)  Ilaec  Bau- 
Jus  addidif.  4)  Quod  jam  saec.  V.  factum  constat.  5)  Ilaec  Paulus. 
G)  Ex  Bedae  hist.  Angl.    V,  7,  quae  etiam  epitaphium  praehuit. 


218  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIR.  VI. 

Quaeque*'  patrum  virtus  et  quac  congesserat  ipse, 

Cedoal'^  armipotens  liquit  amore  Dei, 
Ut  Peti'um  sedemquc  Petri  rex  cerneret  hospcs, 

Cuius  fonte  meras'^  sumeret  almus  aquas, 
Splendificumquc  iubar  radianti  carpci^et  haustu  ^, 

Ex  quo  vivificus  fulgor  ubique  fluif; 
Percipiensquc '^  alaccr  recidivacS  praemia  vitae, 

Jjarbaricam  rabiem  nomen  et  inde   suum 
Conversus  convertit  ovans,  Pctrumque  vocari 

Sergius  antistes  iussit,  ut  ipse  pater 
Fonte  renascentis  quern''  Christi  gratia  purgans 

Protinus  albatuin'  vexit  in  arce  poli. 
Mira  fides  regis,  clementia  maxima  Christi, 

Cuius  consilium  nulhis  adirc  potest ! 
Sospes  euim  veniens  suprcmo''  ex  orbe'  Brittani 

Per  vai-ias  gentes,  pcr  freta'"  perque  vias, 
Urbcm  Romuleam  vidit  tcmphimque  verendum 

Aspexit  Petri,  mistica  dona  gcrens. 
'Candiclus  inter  oves  Christi  sociabilis  ibif, 

Corpore  nam  tumulum,  niente  superna  tenet. 
Commutasse  magis  sccptrorum  insignia  credas, 

Quem  regnum  Christi  promeruisse  vides'. 

16."  Hoc  tempore  aj)ut  Galhas  Francorum  regibus  a 
soh[ta]  P  fortitudine  et  scientia  dcgenerantibus  "5,  hi  qui''  maiores 
domui*  regalis  csse  videbantur  administrare  regi'  potentiam 
et  quicquid"  regibus  agere  mos  est  coeperunt;  quippe  cum^ 
caeHtus  esse[t]"'  dispositum,  ad  horum  progeniem  Francofum 
transvehi  regnum.  Fuitquc  eo  tempore  maior  domus  in 
regio^  palatio  Arnuhus,  vir,  ut  postmodum  claruit,  Deoy 
amabihs    et    mirae    sanctitatis.       Qui    post^    gloriam    secuU 

a)  Quaecuinque     G  1—4;    Q.  Petrus    O  3.  4.  b)  Caedoal    PaL;    Caedual    Par.; 

Caedoalt  C  1;  Caedoald  rel  Cedoald  B  1.  F  1,  alii;  Ceadpal  D  3;  Cedwal  D  4. 
Teodoald  (i  1;  Theodoald  G2;  Teuduald  G  4.  c)  superscr.  puras  G  2.  d)  hau- 
stum  B   1.  e)  fuit  A  2.  3.   C.  T  1.  L   1,  corr.   fluit  D   1.  f)  ita    A  l  cum  Pal. 

Par.  et  Beda;    perspicientesque    F  1;    perspiciensque    ceteri.  g)  redivivae  Beda. 

h)  que  F  1.  i)  ablatum  A  1.  2.  E  1.  G  3.  4.  5c.  k)  supra  mox  G3.4;  supra 
modum  F  2a;    suppremi  Pal.;    suppremo  superscr.  ultimo  G  2.  1)  urbe  A  1.  2. 

'3.  S.  4.  B.  E.  F.  G  1.  2.  —  Bretanni  G  3.  4;  Brutanni  A  3;  Rittanni  corr.  Bri- 
tanni  C  *1.  m)  i.  maria  siiperscr.  G  2.  n)  ivit  e  corr.  D  1.  F  1,  et  ita  alii  D. 
F  5.  G  5a.  c.    H.  I  2.  L   1  ;  sibi  G  3.  4.  o)  hoc  cap.  om.  A  6.  p)  soli  A  1. 

*2.  2.  B  1.  2.  F  1.  Gl  —  3.  quod  calami  errore  in  archetypo  scripfum /uisse  verisimile 
est;  sola  E  4.  G  3.  5c ;  solo  E  1 ;  in  solio  G  5a.  —  fortitudinem  G  1.  2.  q)  de- 
gentibus  E.  F  1.  4.  G.  r)  qui  cum  F  4.  G.  —  maioribus  G  5a.  c.  s)  ita  A  1. 
2.  *3.  3.  4.  B  1.  2.  F  1.  4.  G  3.  4;  deest  G  1  (post  suppl.  domus).  2.  5a.  c;  domus 
ceteri.   —  regales  A  2.  E  4.  G  3.  5a.  c.  t)   ita  A   1.   2.  B   1.   2.  F   1.  4.    G  1—3; 

regis  A  '2.  F  *2.  3a.  5.  G  3.  5a.  c.  I  2;  regium  A  '3.  3.  4.  K  1  ;  regni  B  la.  C. 
D.  H.  I  1.  —  potentia  A  2.  G2?  u)  q.  regia  dignitas  esse  poterat  eorum  nutu 
fiebant  quippe  G  3.  v)  qui  E  1.  F  1.  G  1  —  4;  quibus  F  4.  G  5a.  c  ;  quod  E  4. 
w)  esse  A  1.  "2.  2.  '3.  B  1.  2.  F  1.  G  1— 4,  quod  in  archetypo  fuisse  videtur.  x)  regis 
G  3;  regi  G  4.         y)  et  Deo  A   2.         z)  pro  gloria    F   1. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  219 

Christi  se'*  sei^vitio  subdens,  mirabilis  in  episcopatu  extitit, 
ac''  demum  heremitieam  vitam  ehgens,  leprosis  universa*^ 
praebens''  obsequia,  continentissime  vixit.  De  cuius  mira- 
bilibus  aput  Metensem  ecclesiam,  ubi  episcopatum  gessit, 
liber  existit*^,  eiusdem  miracula  et  vitae  abstinentiam  con- 
tinens*'.  Sed  et  ego  in  libro  quem  de  episcopis  eiusdem 
civitatis  conscripsi  flagitantc  Angeh-amnos,  viro  mitissimo  et 
sanctitate  praecipuo,  praefatae''  ecclesiae  archiepiscopo,  de 
hoc  sacratissimo  viro  Arnulfo  quaedam  eius  miranda'  con- 
posui''!,  quae  modo  superfluum  duxi  replicare. 

17,  Inter  haec  Cunincpert  cunctis  araabillimus'  prin- 
ceps,  postquam  duodecim  annos  Langobardorum  i-egnum  post  too. 
patrem  sokis  obtenuit,  tandem  ab  hac  luce  subtractus  est. 
Hic'"  in  campo  Coronate,  ubi  belhxm  contra  Alahis  gessit,  in 
honore"  beati  Georgii°  raartyris  monasterium  construxit. 
Fuit  autem  vir  elegans  et  omni  bonitate  conspicuus  audax- 
que  bellator.  Hic  cum  multis  Langobardorum  lacrimis  iuxta 
basilicam  p  doraini  Salvatoris,  quam  quondam  avus  eiusdem 
Aripert  construxerat -,  sepultus  est.  Kegnumque  "  Langobar- '  p.  i 
dorumi  Liutperto''  fiho  adhuc  puerilis^  aetatis  rehquit,  cui 
tutorem'  Ansprandum,  virura  sapientera  et"  iiJustrem,  con- 
tribuit. 

18.  Dehinc   elapsis   octo   mensibus,    Raginpertus  ^'   dux 

a)  sd  servitio  se  G  1.  2.  b)  qua  B  1;  Ca  (?)  d.  corr.  ad  extremutn  F  1.  c)  uni- 
versam  G-  3.  4.         d)  praebens   —   mirabi  des.  A  '3.  e)  ex(s)titit  A  3.  4.   C.  D. 

E  1.    F  4.    G  5a.    H.  f)   c.   S.  et    dis,    G  3,    qui    hunc    loeum   plane    deformavit. 

g)  Agelramno  A  3;  Agelrammo  G  4;  Agelranno  D  3;  Eugilramno  G  5c;  Ange- 
rando  F  4;    Anguramno  C  1.   2.  h)  deest  A  '3 ;    p.  e.  a.  des.    A  1.   —  archiepi- 

scopus  G  1.   2  :  episcopo   G  5a  c.  i)   mirandam  F   1 ;  miracula  B   2.  G  3.  4.   5c. 

k)  conposuit     F  1.  1)  ita    A  2.  *3.   3.  4.     B   1.   2.     F   1.     G  1;      amabilissimus 

A  *2.  2a.  B  la.  F  4.  5.   G  2.   3.  4.  5a.  c;    amabilis  A  1?  C.  D.  I  1.  m)  Hic  — 

construxit  om.  A  '4.  n)  honorem  Al?  3.  C.  D.  o)  Geordii  G3;  Gregorii  A3? 
p)   basilica    F   1.   G  2?  q)  hoc  loco  desinil    B   1.  r)  Liutpert  G  3;    Liutepert 

G  4;  Luitperto  C   1;    Liudberto    G  2;    Luutperto    A  3.  s)  puerulis    A  2.     G  3; 

puerulo  aetate  D  2.         t)  tutore  F  1.  u)  deest  G  3.  4.  v)  Ragimpertus  A  2. 

F  1.   G  1;  Ragimbertus  G  2;  Raginb.  D  2.   3  ;  Rainp.  G3.4. 

1)  SS.  II,  XI.  264.  2)  In    iirbe    regia   Tlcinensi,    ubi    legitur    adhuc 

in  eadem  basilica  apud  Cassinenses  monachos  fragmentum  epitaphii  ad 
illius  tumulum  appositi ,  quod  refert  3Iuratori  in  lih.  antiquitatum 
JEstensium  cap.  I,  10,  p.  73; 

Aureo  ex  fonte  quiescunt  in  ordine  reges, 
Avus,  pater,  hic  filius  lieiulandus  tenetur 
Cuningpert,  florentissimus  ac  robustissimus  rex, 
Quem  dominum   Italia,  patrcm   atcjue  pastorem, 
Inde  flebile  maritum  iam  viduata  gcmct. 
Alia  dc  parte  si  origincm   quaeras, 
Rex  fuit  avus,  mater  gubernacula  tenuit  regni. 
Miraudus  erat  forma,  pius;  mens,  si  requiras, 
Miranda BI. 


220  PAULI  HISTORIA   LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

Taurinensium,  quem*  quondam  rex  Godipertus '',  cum  extin- 
gueretur  a*^  Grimualdo,  reliquerat''  parvolimi*',  de  quo  et 
superius  diximus ' ,  cum  valida  manu  ^  veniens,  advcrsus 
Ansprandum  et  Rotharit"  Bergomensium  ducem  aput  No- 
varias''  conflixit,  eosque  in  campo'  exsuperans,  rcgnum 
Langobardorum  invasit.     Sed  eodem  anno  mortuus  est. 

19.''  Timc  filius  eius  Aripert  iterum'  belkun  parans, 
701.  pugnavit  cum  Liutperto  rege  aput  Ticinum  cumque  Ansprando 
et  Atone"'  et  Tatzone"  necnon  et  Rotharit"  ac  Faraone'',  Sed 
omnes  hosi  bello  exsuperans,  Liutpertum  infantulum  vivum 
in  bello  ■■  conprehendit  -.  Ansprand  quoque  fugiens,  in  insulam  -^ 
se  Commacinam  conmunivit. 

20.  At  vero  Rotharit'  dux  Bergamum  civitatem  suam 
rediens,  regnum  arripuit.  Conti-a  quem  rex  Aripert  cum 
magno"  exercitu  proliciscens,  expuguata  primum  et  capjta^ 
Laude",  Bergamum  obsedit^,  eamquey  cum  arietibus  et 
diversis  belli^  machinis*   sine   aliqua   difticidtate   expugnans 

*)  id  est  cum  manculis  add.  L   1. 

a)  que  F  1.  G  1.  2?  b)  Gondip.  Ct  4;  Gundip.  G  3;  Godep.  D  3;  Godib.  I  1; 
Godeb.    D   2.  c)   ad    G  1.  2 ;    aput  Grimualdum  G  3.  d)  relinq.    G  1.   2.  3. 

e)   ita  A  1.  F   1.   G  1.   2.  f)  manum    F   1.  g)  Rottharit  A  2;  Rotthari  G  4; 

RothariFl,  alii;  c/.  supra  p.  208  n.z.  —  Bergomenuum  A  2;  Verg.  F  1.  h)  Navar. 
F  1.  G  1.  4.  i)   campum  G  3;  campis  A  3.   —  exsnperas  F  1.  k)  hoc  cap. 

praecedenti  adjungit  G  oc.  1)  deesl  A  2 ;   ut  b.  parant  G  3.  4.  m)   Atone  corr. 

Attone  D  1,  et  ita  C  2.  D  2.  4;  Attano  D  3;  Atoonem  C  1;  Attonem  I  1;  Otone 
A  4.  C  '1.  G  1.  2.  H  1  ;  Otonem  E  1;  Othoue  B  2;  Ottone  F  I;  Otthone  G  5a; 
Totone  F  5.  n)  Tazone    F  5.  G  3.  4;    Tazonem  E  1;    Tatone    C  4b ;    Tattone 

G  5a.  c;  et  T.  des.  C.  D.  I  1.  o)  Rottharit    G  1  hoc  loco.  p)  Pharaone  A  3. 

F  5.   G  5c;  Farone  C.  D;  Pharone  H  1;  Faronem  II.  q)  pos  bellos  corr.  illos 

bello  F  1.  r)  bellum  i '    2.  s)   silva  se  Comatina  G  5c ;    Cummacinam  C  1 ; 

Comacinam  F  1;    Commatinam    G  1.  2.  t)  Rottharit    F  1    hoc  loco.  u)  na 

exercito  F  1.         v)   capto  F  1.  w)  Landa  B  la.  D  3  e<  «  corr.  G  4.  x)   ob- 

sidet  F   1.  y)   eaque   Gr  1.         z)  bellis  C   1,  G  1—3. 

1)  IV,   51,  2)  Pugna   haec   Ariperti   hujus   nominis    II.    Langohar- 

dorum  regis  ejusque  de  Liutjierto  rege  vicforla  lucem  accipit  ex  vita  s. 
Boniti  exepiscopi  Arvemensis,  et  hic  ad  uheriorem  Mstoriae  copiam 
transscribo  (c.  24,  ed.  Mahillon,  Acta  III,  1,  j).  96^:  Denique  in  Ita- 
liam  ingressus  (Bonitus),  a  rege  Longobardorum  et  devote  et  amanter 
acceptus  est;  qui  cum  viri  Dei  colloquiis  frueretur,  audivit  ad  se  re- 
ferri,  urbem  (TicinumJ  ab  exercitu  obsideri.  At  ille  mox  exiliens, 
iubet  suos  arma  capessere  secumque  contra  bostes  dimicaturos  esse 
paratos  ad  pugnam.  Conversus  autem  humiliter  ad  virum  Dei:  'Quaeso 
te  pater',  inquit,  'ut  pro  me  Domino  preces  oiferas.  Nam  mihi  res  est 
cum  hostibus  meis,  Liceat  mihi  tua  intercessione  ex  illis  palmam 
referre'.  Mox  inde  urbem  egressus,  proelium  cum  hostibus  iniit,  Adeo 
vero  partibus  Ariperti  —  ita  enim  ille  rex  Longobardorum  vocabatur 
—  favit  victoria,  ut,  multis  caesis  atque  prostratis,  rege  quoque  in  in- 
guine  vulnerato  et  eapto,  cum  magno  tripudio  ad  virum  Dei  redierit, 
eique  pro  precum  illius  suifragiis  gratias  agens,  denuo  se  eius  oratio- 
nibus  commendarit  multa  cum  humilitate  et  in  regno  suo  res  necessa- 
rias  illi  praeberi  curaverit.     BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  221 

mox  cepit;  conprehensumque^  Rotharit''  pseudoregem"^,  eius 
caput  barbamque  raclens,  Taurinis  in  exilium  trusit^,  quique 
ibidem  post  aliquod'^  dies  peremptus  est.  Liutpertum  vero, 
quem  ceperat,  pari  modo  in  bahieo  vita'  privavit. 

21.  Misit  quoque   exercitum    adversus   Ansprandum  in 
insulam   Commacinams.     Quo''    *conperto,    Ansprand  fugiifp.  172. 
Clavennam ' ;    deiude  per   Curiam  Retorum ''   civitatem   venit 

ad  Theutpertum'  Baioariorum  ducem,  et  fuit  cum  eo  per 
annos  novem.  Exereitus  vero  Ariperti  insulam  in  qua™ 
Ansprand  fuerat  invadens,  eius  oppidum  diruit. 

22.  Rex  igitur  Aripert,  coniirmato  regno,  Sigiprandum  ", 
Ansprandi  filium,  oculis  privavit  omnesque"  qui  ei  consan- 
guinitate  iuncti  fuerant  diversis  modis  afflixit.  Minorem 
quoque  Ans])randi  liHum  LiutpranduniP  in  custodiai  tenuit; 
quem  quia  despicabilem  personam  ef  adhuc  adulescentuhim 
esse  perspexit,  non  sohim  in  eius  corpore  vindictam  ahquam 
minime  ingessit,  sed  eum,  ut  ad  patrem  suum  pergeret  ^ , 
abire  permisit.  Quod  Dei  omnipotentis  nutu'  factuni  fuisse, 
qui  eum  ad  regni  gubernacida  praeparabat ,  dubium  non  est. 
Igitur  Liutprand  ad  patrem  suum  in  Baioariam  profectus,  ei 
de  suo  advcntu"  inaestiraabile  gaudium  fecit.  Uxorem  vero 
Ansprandi  Theodoradam  ^'  nomine  rex  Aripert  conprehendi  ^ 
fecit.  Quae  cum  se  vohmtate  feminea  reginam  futuram'' 
esse  iactaret,  naso>'  atque  auribus  abscisis,  decore  suae  faciei 
deturpata  est.  Pari  etiam  modo  et  germana  Liutpi-andi  no- 
mine  Aurona^  deformis  effecta  est. 

23.  Hoc  tempore  aput*  Galhas  in  Francorum  regnum 
Anschis'',  Arnulfi  fihus,   qui   de  nomine  Anschise'^  quondam 

a)  conprehensoque  G  1.         b)  ileest  C  1.  c)   reudo  eorr.  freudo  r.  F   1  ;  pseudo 

corr.  freodo  G  1,  et  inde  R.  et  Freodonem  regom  ed.  pr.;  peudo  (r  2;  rege  G  1.  2. 
d)  truxit  F  1  G  1;  trudit  G  3;  retrusit  C,  pleriqiie  D ;  mi.sit  D  2.  F  5.  e)  ita 
F  1;  aliquos  E   1.  F  4.   G;  aliquot  celeri.  f)  a  vita  G  3.   4.  g)  Comachinam 

F  1.  G  1.  h)  Quo  deest  A  2;  Quo  —  Clavennam  des.  F.  G  1—4;  qui  Anspran- 
dus  deinde  pergit  F  4;  Qui  deinde  G  5a.  c.  i)  ita  A   1.   2.  B  2.  H  1  ;  fugit  ceteri. 

V)  ita  A  2.  C  ■!.  D  1.  F  1;  Retiorum  C  2.  F  4.  G  1.  2.  5a.  c;  Rhetiorum  I  2; 
Rethorum  B  2.  E  ]  ;  Rhetorum  A  3.  D  3.  F  5;  Rectorum  A  4;  Retrorum  C  1; 
Rotharum  H.  1)  Theudep.    A   1;    Theudip.     (i   2;    Teudip.  F   1.   G  1.   3;    Teutp. 

C  1;  Thoudeb.  D  2;  Thoodeb.  D  3.  m)  <iuam  F  1.  G  1.  2.  I  2  ;  in  q  des.  B  2; 
quam  A.  confugerat  t).  D  ;  quam  A.  fugerat  F  4.  G  5a;  quam  A.  tilium  invadens  (^2. 
n)  Sigispr.    A   3;    Sigisbr.    D  3;    Sigibr.  C  1.    D  2.   G  4.  I  1.  2,  alii;    Silgibr.  C  2. 

0)  omnipotensque  A  2.  p)  Liudpr.  vcl  Liudbr.  G  2;  Liupr.  vel  Liutpr.  G  3.  4; 
Liudbr.  vel  Leutbr.  C  1.  q)  custodiam  C  *1.  1.  D  1?  (eustodia).  F.  G.  I  2,  quod 
in  archclypo  fiiissc  jmlarim.  r)  deest  C  *1.  1.  s)  deest  F  1.  f)  nutum  F  1. 
u)  advontum  G  1  — 4.  v)  Thcoderadam  D  3.  G  3;  Thcoderada  A  '3; 
Theoderatam  A  3;  Theudoradam  C  1.  w)  conprehendit  F  1.  x)  decst  A  2. 
y)  nasum  G  1  —  3.  z)  Arona  B  2;  Auruna  F  2;  Aurora  G  5a.  a)  deest 
G  3.  4.  b)  Anscis  corr.  Anscbis  F  1.  G  1?  Anscis  B  2.  F  '2.  3;  Auchis 
A  4.  G  3;  Ansis  F  2;  Ansiehi  A  '3;  Ansechis  E  1;  Ansegissus  D  2.  c)  An- 
chisg(e)  F  1.   G  1. 

1)  Chiavenna. 


222  TAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  YI. 

Troiani  creditur  appellatiis  i,  sub  nomine  maioris  clomui^ 
gerebat  principatum. 

24.  iMortuo  quoque  aput  Foroiuli  Adone  ^,  quera  dixera- 
mus^  lociservatorem*^  fuisse,  Ferdulfiis*'  dueatum  suscepit,  qui 
de  partibus  Liguriae*^  extitit,  homo  lubricus  et  elatus.  Qui 
dum  victoriae  laudem  de  Sclavis'^  liabere  cupiit",  magna  sibi 
et  Foroiulanis  detrimenta  invexit.  His''  praeraia  quibusdam 
Sclavis  dedit,  ut  exercitum  Sclavorum  in  eadera  provinciam' 
sua  adhortatione '^  inmitterent.  Quod  ita  quoque  effectum' 
est.  Causa'"  autem  magnae  in  eadem  Foroiulana  provincia 
perditionis  ista  fuit.  Inruerunt  latriuiculi  Sclavorum  super 
greges  '*  et  pastores  ovium,  quae "  in  eorum  vicinia  pasce- 
bantur,  et  de  eis  praedas  abigeruntP.  Subsecutus  est  lios 
rector  loci  illius,  quemi  'sculdahis' ■■  hngua  propria  dicunt-^, 
vir  nobihs  aniraoque  et  viribus  potens;  sed  taraen  eosdem 
p.  173.  latrunculos  '  adsequi  non  potuit.  Cui  exinde  revertenti*  dux 
Ferdulfus^  obviara  factus  est.  Quem  dura  interrogaret,  quid 
de  ilhs  latruncuhs  factum'^  esset,  Argait^  ei  —  sic  enim  no-' 
men  habebat — ,  eosdem  fugisse"',  respondit.  Tunc  ei  Ferdul- 
fus  indignans  ita  locutus  est:  'Quando  tu  ahquid  fortiter  fa- 
cere  poteras,  qui  Argait  ab  arga  •*  nomen  deductura''  habes'  ? 
Cui  ille  raaxinia  stiraulatus  ira,  ut  erat  vir  fortis,  ita  respon- 
dit:  ^Sic  veUity  Deus,  ut  non  antea  ego  et  tu,  dux  Fer- 
dulfe,  exearaus  de  hac  vita,  quara  cognoscant  ahi,  quis  ex^ 
nobis  magis  est  arga'.  Haec  cum  sibi  invicem  vulgaria 
verba  locuti  fuissent,  contigit  non  post  raultos  dies,  ut  exer- 
citus  Sclavorum  ^,  pro ''  quorum  adventu  dux  FerdulfLis  prae- 

a)  ita  A  1—4.  B  2.  F  1.  4.  Gl— 4;  domu  E  1;  domus  A  *2,  alii.  b)  Aldone  II. 
c)  loci  servatore  F  1.  O  1.  2.  d)  Feldulfus  C  "1;  Fredulf.  G  3.  4.  e)  Ligui- 
rie  F  1.  f)  Sclabis  F  1.  G  1.  2;  Sclavis  —  quibusdam  des.  G  3.  4.  g)  ita 
A  1.  '2.  4.  E  1.  F  1.  4.  6  1.  2;  cupit  ceteri.  h)  ila  A  1.  F  1  ;  Is  cett.  i)  ita 
A  1.  2.  D  1.  E  1.  F  1.  G  1.  2,  corr.  eandem  provinciam  D  1,  et  ita  A  '2.  B  2. 
celeri  D.  I  1  ;  eadem  provincia  A  4.  C  2.  G  2.  3.  12;  eandem  provincia  H  1. 
k)  suam  F  1.  G  1.  —  adoracionem  G  3.  4  ;  suam  adortationem  D'3a;  adolationem 
C  1;  adulatione  C  2.  1)  effectus  F.  G;  factum  C  2.  E  1 ;  Quod  —  est  des.  F  5. 
m)   Causautem    A  1  ;     Causam  a.    F   1.    G  1.  2.            n)  gregem    C   1.  4b.    D.    I   2. 

0)  qui  B  2.  C.  D.  I  2;  quas  G  3.  p)  abierunt  A  3.  F  1.  2;  abuerunt  E  1 ;  ha- 
bierunt  A  2;  depraedatis  eos  liabierunt  G  3;  preda  sibigeruut  G  4;  abegerunt  C. 
D.  I  1.  q)  que  (?)  F  1.  r)  scultahis  G  5a.  c ;  scoldahis  A  2;  sculdachis  I  2; 
sculdaiz  C  2  ;  scluldaizo  C  *1.  1.  G  3.  I  1,  corr.  sculdais  D  1,  et  ita  A  *2.  B  la.  2. 
ceteri  D.  F  5  ;  scluldais  A  4.  s)  liic  desinit  C  '1.  t)  Fredulfus  Gl  — 4  hoc  loco. 
u)  factus  F  1.  v)  Argaid  G  5c;  Arguit  G  2;  Eragait  G  3;  Aregait  G  4,  et 
postea  etiam  G  3  ;  Ergait  D  2 ;  Agait  F  5 ;  Argau  C  4b ;  Argahit  L  1 ;  Arga  ait  ei 
F  2a.  —  ei  deest  G  3.  w)  fuisse  A  3.  F  2a.  U  3.  4.  x)  deducatum  A  2. 
y)  ita  A  1.  F  1.   G  1;  velit  ceteri.         z)  ex  u.  des.  A  2.         a)  Sclaborum  F  1.  G  1. 

b)  per  A  2;  per  —  adventa  G  1 — 3. 

1)  Haec  item  leguntur  in  lihro  de  episcopis  Mettensibus  a  Paulo  nostro 
scrijita  (l.  l.  p.  264j.  Notandus  tumen  praesenti  cajiite  continuatus 
illius  error  ex  antecedenti  s.  Arnidfi  praepostera  chronotaxi,  quipj^e  An- 
chis,  vel  Ansegisus,  ut  aliis  dicitur,  ante  filium  Pippinum  ad  superiora 
tempora  est  refrahendus.     BI.  2)  Cajy.  3.  3)   Cfi.   Gloss.  LL.  IV, 

p.  655.  4)   Cf.  Eothans   edict.  c.  381. 


PAULI  HISTOKIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  223 

mia  dedercat,  cum  magnis  ^  viribus  adventaret.  Qui  cum 
casti'a  in  summo  montis  vertice  posuissent '',  et  pene  ex 
omni  parte  difficile  esset<=  ad  eos  accedere,  Ferdulfus  dux 
cuni  exercitu  supervenienSj  coepit  eundem  montem  circuire, 
uf'  per  loca  planiora^  super  eos  possit'^  inruere.  Tunc 
Argait,  de  quo  praemisimus^,  ita  Ferdulfo  dixit:  'Memento, 
dux  Ferdulf '',  quod  me  esse '  inertem  et  inutilem  dixeris  et 
vidgari  verbo  arga  vocaveris'^  Niuic  autem  ira  Dei  veniat 
super  illum,  qui  posterior  e  nobis  ad  hos'  Sclavos  accesserit'. 
Et  haec  dicens,  verso  equo,  per  asperitatem  montis,  unde 
gravis  erat  ascensus,  ad  casto  contendere  coejnt  Sclavorum. 
Perdulfus  vero""  opprobrium  ducens,  si  non  ipse  per  eadem 
difficiha  loca "  super  Sclavos  inruerit  ^,  eum  per  aspera  quae- 
que  et  difficilia  inviaque  loca  secutus  est?.  Quem  suus  ex- 
ercitus,  turpe  ducens  ducem  non  sequi,  subsequi  eti  ipse 
coepit.  Videntes  itaque  Sclavi,  eos  per  devexa'"  loca  super 
se^  venire,  praeparaverunt  se  virihter,  et  magis'  kpidibus 
ac  securibus  quam"  armis  contra  eos  pugnantes,  pene  om- 
nes  deiectos  equis  perimerunt.  Sicque  victoriam  non  viribus , 
sed  casu^'  adepti  sunt.  Ibi  omnis  nobilitas  periit  Foroiula- 
norum;  ibi  Ferdulfus  dux"'  cecidit;  ibi  et  ille  qui  eum  pro- 
vocaverat  extinctus  est.  Tantique  ibi  viri  fortes  per  conten- 
tionis''  mahim  et  inprovidentiam^'  debellati  sunt,  quanti  pos- 
sent  per  unam  concordiam  et  sakibre  consihum  multa  ^ 
miha  sternere  ^'  aemulorum.  Ibi  tamen  unus  ^  e  Langobardis 
nomine  jMunichis*^,  qui  j^ater  post  Petri  Foroiulani  et  Ursi 
Cenetensis''  ducum''  extitit,  sohis  fortiter  et  viriUter  fecit. 
Is  cum  de  equo  eiectus  esset,  et  eum  unus^  e  Sclavis 
subito  invadens  eius  manusfune"  conhgasset,  ipse''  manibus 
hgatis  lanceam  ab  eiusdem  Sclavi  dextera  extrahens,  eum 
cum  ipsa  percussit,  et  hgatus  per  aspera  se  loca  deiciens 
evasit.  Haec  ideo  vel  maxime  in  liac  posuimus  historia'; 
ne  quid  ahquid'^  per  contentionis  mahim  simile  contingat. 

a)   magni  F  1.  b)  posuisset  G   1.   2.  I   1.  c)  esse    G  1.  d)   non  G   1.   2. 

e)  planiosa  G  1.  2.  f)  posset  C.  D.  I  1.  —  inrueret  G  1.  2.  g)  promis.  A  2. 
h)  Kerdul  A  2;    Ferdulfe  P  1,    alii.  i)  esset  F  1.  k)  ita  A  1.  3;    vocaberis 

A  2.   G  3.  4.  I  1.  1)  lioc  S.   accerserit  A   2;    hosclavos   G  l.  m)  deest  A  3. 

n)  loca  —  difticilia  des.  C  1.  o)  ita  A  1.  2.  *2.  Fl;  inrueret  ceteri.  p)  decstF.  G. 
q)  ex  G  1.  2.  r)  divexa  A  3.  D  2.  '3a;  diversa  F.  G.  I  2  ;  devia  E  1.  s)  deest 
C;   post  suppl.    G  1.  t)  magnis    C-    D   1  ?  *3a.    I  1    e<  e  corr.    G  3.  u)  qua 

F  1 ;  q.  et  C.  I  1.  v)  casum  G  3.  4.  w)  deest    C    Ib.   G  3.  4.  x)  couten- 

cioncs    F  1.  y)  inprovidencia    G  1.   2?  3;    imprudentiam    A  3.    B  2.    G  4.  5c; 

imprudentiae  C.  D.  I  1.  z)  deest  G  3.  4.  a)  post  suppl.  F  1.  b)  uuum  F  1. 
G  1—3.   —   et  F   1.  c)  Municis  C   1.   2;  Munigi^  D  2.  3.  d)  Ceten.   G  1.  2. 

e)  ducis    C.  D.  I   1  ;  dux    G  5a.  c;    ducatum    G  3  f)  essclavis    A  1;    unum  e: 

Sclavis  F  1;  exclavis  G  3.  4;  eclavis  corr.  e  sclavis  G  2;  ex  S.  D  2  ;  eum  ex  S. 
D  3;  e  deest  A  2.  g)  funes  F   1.   G  1.   2;  funis  corr.  fune  G  3.  —  legasset  A  2. 

h)  ipsi  F  1;  et  i.   6  1—4.  i)  historiam   C  1.   G  1.  2;    hanc    —    historiam  G  3. 

k)  ita  Al.  2.  *3  4.  B  2.  E.  F.  G.  12;  (luid  alicui  A3V  C.  D;  cui  aliquid  G  5a.  c. 
II  1;  q.  aliquando  F  2a. 


224  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

25.     Mortuo  itaque  Ferdulfo  duce  hoc  modo,  in  eius  loco 

'p.  174.  ordinatus   est*    Corvolus''.      *Qui    pauco    tcmpore    ducatum 

tencns,  dum  regem^^  offendisset,  evulsis  oculis  dedecorose  vixit. 

26.*'  Deinceps  vero  Pemmo''  ducatum  promeruit,  qui 
fuit  homo  ingcniosus  et  utiHs  patriae.  Hic  patre  genitus 
Billone'",  qui  de  RelhmO"  fuerat,  sed  propter  seditionem, 
quam  iUuc''  fecerat,  in  Forumiuli  post  veniens,  ibi  pacifice 
vixit.  Hic  Pcmmo  habuit  coniugem  Patpergam'  nomine; 
quae  cum  esset  facie  rusticana,  saepe  maritum  deprecata'*, 
ut  se  dimissa  aham  uxorcm  duceret,  quam'  tanti  ducis  con- 
iugem"'  esse  deccret.  Sed  ipse,  ut  erat  vir  sapiens^  plus 
eius  mores  et  liumiHtatcm'^  verccundamque  pudicitiam  quam 
corporis  pulchritudinem  sibi  conplacere,  dicebat.  Dc  hac  igitur 
coniuge  tres  Pemmo  fihos,  hoc  est  Ratchis"  et  Ratchait''  et 
Ahistuhinn 'i,  viros  strenuos'",  genuit.  Quorum  nativitas^ 
humihtatem  matris  ad  gloriam  erexit.  Qui  dux,  congregatis 
omnium  nobihum  qui  in  bcUo  de  quo  diximus '  obierant  fihis, 
sic  eos  cvnn  suis  natis  pariter  nutrivit,  acsi  et  ipsi  ab  eo  ge- 
niti  fuissent. 
702?  27."  Hac  denique  aetate  Gisulfus^'  Beneventanorum 
ductor  Suram  Romanorum  civitatem,  Hirpinum  ^  atque  Ar- 
cim"'  pari  modo  oppida  cepit.  Qui'  Gisulfus  tempore  lo- 
hannis  papae  cum  onmi  sua  virtute  Campaniam  venit,  incen- 
dia  et  depracdationcs  faciens,  muhos  captivorum  cepit  et 
usque  in  locum  y  qui  Horrea  ^  dicitur  castrametatus  est,  nul- 
hisquc  ei  resistere  potuit.  Ad  hunc  pontifex  missis  sacer- 
dotibus  cum  apostohcis  douariis,  universos  captivos  de  eorum 
manibus  redimit-''  ipsumque  ducem  cum  suo  exercitu  ad  pro- 
pria  repedare  fecit''. 

a)  deest  G  3.  4.  b)  Corbolus  F  1.  2a.  I  2  ;  Corbullus  F  5;  Corvulus  A  4.  E  1. 
F  4.   G  3.  5a.  H.  I  1.         c)  rege  F   1  ;  regi  6  3.  4.  d)  hoc  cap.  antecedenti  ad- 

jungunt  C  1.  G  5c.  e)  Pemnio  A3;  Pemo  0  1;  c/.  p.  209  n.  h.  f)  Billonem  C  1. 
g)  Bellone  corr.  Belluno  D  1;  Bellono  C  1.  2.  I  1;  Bullo  A  2;  bellu  5  corr.  Bel- 
luna  F  1;  Belluno  corr.  bello  non  G  1.  li)  illic  A  3.  D  3.  G  5c,  e  corr.  II.  — 
fecera  F   1.  i)  Raperg.  D  3;    Ratb.  D  2,  alii.  k)  d.   est  F  5.  G  5a;  depre- 

cabatur  C.  D.   H.  I  1.  I)  quantanti  G  1;    quanti    G  2.  m)  eoniuge  G  3.  4. 

—  esset  F  1.  n)  humilitate    G  3;    urailitatem    A  1;    utilitatem    C.    D.    I  1.  2. 

0)  Rathi.'!  A  3;  Rachis  F  1.  p)  Ratchut  A  2;  Ratcait  G  4;  Rachait  D  2.  3; 
Ratchais  C  2;  Rachahit  L  1.  q)  Ahistolfum  A  4;  Agistulfum  C  1;  Aistulfum 
G  5a.  c.  H  1.  II;  Aistolfum  A '3.  E  1.  Fl;  Haistulfum  C.  G  1— 4.  r)  strenuo  F  1. 
s)  nativitates  (nativitatis  G  1)  humilitas  G  1.— 4;  humilitatematris  ad  gloria  F  1. 
t)  viximus  A  2.  u)  hoc  cap.  his  exMbet  G  4.  v)  Gissulfus  C  1.  w)  Hyr- 
pinura  F  1.  Ci  1.  2,  alii.  x)  Artim  A  2;  Archim  C  1.  E  1.  G  2;  Arcem  D  2.  3  ; 
Arcon  A  3;  Arcim  F  l;  Marcim  A  '2.  y)  loco  G  3.  z)  Orrea  G  1.  2. 
a)  rediit  F   1.  G  1  —  3;  redit  G  4.         b)  deest  G  1   (^ost  add.).  2. 

1)  Ex  G.  pont.,  in  quihus  haec  narrantur  suh  Johanne  sexto,  qui  a. 
701  — lOi.  papa  fiiit.  At  contradicit,  quod  Paulus  VI,  2.  atque  chro- 
nicon  ducum  Beneventi,  SS.  III,  p.  211,  Gisulfum  annis  17  ducaium 
gesslsse  dicunt,  quem  a.  681.  exeunte  sitscepit.  Aut  igiticr  tota  illa  com- 
jmtatio  falsa  est,  aut  Gesta  pont.  Johannem  VI.  posuerunt  ^Jro  V,  a. 
685,  quae  est  opinio  Camilli  Peregrinii,  nohis  etiam  prohahilior  visa.   BE. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  YL  225 

28.  Hoc  tempore  Aripertus  ^- '  rex  Langobarcloriim  dona- 
tionem'*  patrimonii  Alpium  Cottiarum<=,  quae  quondam  ad 
ius  pertinuerat  •*  apostolicae  sedis,  sed  a  Langobardis  multo 
tempore  ftierat  ablata^,  restituit  et  hanc  donationem  aureis 
exaratamf  litteris  liomam  direxit.  His^  etiam  diebus  duo 
reges  Saxonum  ad  vestigia  apostolorum  Romam  venientes, 
sub  velocitate,  ut  obtabant;,  defuncti  sunt. 

29.  Tunc  5  quoque  venit  Benedictus  archiepiscopus  Me- 
diolanensis  s  Romam  et  causam  egit  pro  ecclesia  Ticinensi  ^ : 

sed  victus  est,  eo  quod  a  priscis  temporibus  Ticinenses'  *epi-'p-  ^"^- 
scopi   a    Romana    fuerant    ecclesia    consecrati.     Fuit*  autem 
hisdem  venerabihs   Benedictus   archiepiscopus   vir   egregiae'' 
sanctitatis;    de   quo   per   universam   Italiam    bonae  opinionis 
fama  flagravit. 

30.'     Igitur  defuncto  Transamundo  duce  Spolitanorum'",  703. 
Farualdus",  eius  fihus,  in  loco  patris  est   subrogatus.     Deni- 
que  Wachilapus "  germanus  fuit  Transamundi  et  cum  fratreP 
pariter  eundemi  rexit  ducatum. 

31.  At  vero  lustinianus  ^  ^  qui  amisso  principatu  in 
Ponto'"  exulabat^  auxiho  Terebelli  Bub-arum  rea-is  reo-num  705. 
riirsus  recipiens,  eos  qui  se  expulerant  patricios  occidit.  Leo- 
nem  quoque  et  Tiberium,  qui  locum  eius  usurpaverant,  cepit 
et'  in  medio  circo"  coram  omni  popido  iugulari  fecit^'.  Gal- 
licinum^*'  vero  patriarcham^  Constantinopolitanum  erutis  oculis 
Romam  misit  CyrumqueJ'  abbatem,  qui  eiim  in  Ponto^ 
exulem  akierat^,  episcopum  in  loco  GaHicini  constituit.  Hic 
Constantinura  papam  ad  se  venire  iubens,  honorifice  suscepit 

a)  Aripert  A  2.  G  2.  b)  donacione  F  1.  c)  Scot'c)iarum  Gl — 3;  Guttiarum  B  2. 
d)  pertinuerant   —     fuerant  C.  I  1 ;    pertinuerant   corr.  pertinuerat  D   1.  e)   ab- 

latam  F   1.  f)   exarata  G-   1.  g)  Mediolanensis    —    archiepiscopus    des.  C  2. 

h)  Ticiniensi  G  1.   2.  i)  Ticinienses  G   1.   2  ;    Ticinensis    E   1.  F  1.  G  3;    Tici- 

nensis  episcopus  R.  fuerat  e.  consecrata  C  1.  3;  Ticinensis  ep.  R.  fuerant  e.  con- 
secrata  corr.T.  episcopi  a  Roraanis  fuerat  e.  consecrata  D  1,  et  ita  celeri  D.  H  (ubi: 
episcopii) ;  Ticinensis  episcopus  R.  fuerat  o  congregata  C  4a;  Ticinensis  episcopis 
llomanam  fuerant  e.  congrcgata  C  4b;  Ticinensis  episcopatus  Romae  fuerat  e.  con- 
<,'rogata  C   f)   {Orlel.).  —   Roma  G  3.  k)   gratiae  ft   1 — 3.  1)  hoc  cap.   om.   C  3. 

mj    Spolitinorum    G   1 — 3.  n)  FaroaUUis    A  2.   3.    D,    alii;     FaluaUlus    C   1.  2. 

")  Wacchilappus  A  3  (era.io  uno  c).  G  3;  Wacchilipus  G  4;  Wacchillapus  F  1; 
Wacchilapus  G  1  ;  Wacbilaphus  G  5c;  Vachilapus  C  1 ;  Vulchilla  F  2.  p)  frater  F  1. 
q)  ileest  A  '3.  r)  Pontu  G  3.  s)  exul.   —  regis  des.  F.   G.  t)  et  —  fecit 

des.  A  2.  u)  circum  G  1.  2.  '3.  3.  —  coram  deest  F  1  —  omni  deesl  D  2.  G  3. 
v)  cepit  F  1;  precepit  E.  G.  I  2.  w)  Gallinum  A  1;  Gallicium  El;  Gallinicum 
€  corr.  D  1,  et  ita  celeri  D.  F  4.  G  '3 ;  Sallicinum  F  5.  G  1.  2  ;  Sollicinum  6  3.4. 
x)  patriarcha  F   1.  y)  Gi(y)rumque  G  3.  4 ;    Circumque  A  3.  D  3.  z)  Pontu 

G  2;  pontem  C  1.         a)  maluerat  F   1.  G  2.  3;  malluerat  G  1. 

1)  Ex  G.  jwnt.  .Joh.   VII.  el  Becla.     2)  Ex  G.  liont.  Const.     3)  Indidem. 

4)  De  Bmedicto  cf.  Muratori  Anecd.  I;  SS.  IV,  76;  Mai  Class.  auct. 
V,  praef.  43.  Anctor  est  epitaphii  Ceadwallae  regis  supra  c.   15.       BEi 

5)  Haec  —  occidit,  Leonem  —  fecit  ex  G.  pont.  Joh.  VII.  Beliqua  ex 
Beda. 

15 


226  PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDORUM.     LIB.  VI. 

ac"  remisit;  queni  prostratus  iu  terra*^  pro  suis  peccatis 
intercedere  rogans,  cuncta  eius'^  ecclesiae  privilegia  reno- 
vavit'*.  Qui^'  cum  exercitum  •"  in  Ponto^  mitteret  ad  con- 
prehendendum  Filippicuni'',  quem  ibi  religaverat,  nnUtum 
eum  hisdem  veneraLiHs  papa  prohibuit,  ne'  hoc  lacere  de- 
beret ;  sed '  tamen  inhibere  non  potuit. 

32.''  Exercitus'*  quoque,  qui  niissus  contra  FiHppicum 
fuerat,  ad  partem'  se  Filippici  contuht  eumque  imperato- 
rem*"  iecit.  Qui  ConstantinopoHm  contra  lustinianum  veniens, 
cum  eo  ab  Urbe  miHario  duodecimo  jjugnavit^  vicit"  et  occidit 
regnumque  eius  adeptus  est.  Imperavit  autem  lustinianus 
cuni  fiHo  Tiberio  in  hac  secunda  vice  annos  sex".  Quem 
Leo  in  expulsionei'  ihius  naribus  detruucavit;  qui  post  iterum 
adsumpto  imperio,  quotiens  defluentem  gutta*i  reumatis'" 
manum  ^  detersit ,  pene  totiens  ahquem  ex  his  qui  coutra 
eum  fuerant  iugulari  praecepit. 

33.'  Mortuo  denique  his  diebus  patriarcha  Petro,  regi- 
men  Aquileiensis"  ecclesiae  suscepit  Serenus,  qui  fuit  vir 
simpHcitate  praeditus  et  ad  Chi-isti  servitium  pronus. 

34.  At  vero  Fihppicus,  qui^  et  Bardanis^'  dictus  est, 
postquam  in  imperiaH  dignitate  confirmatus  est,  Cyrum,  de 
quo  dixeramus-*,  de  pontificatu^^  eiecto^,  ad  gubernandum 
monasterium  suuni  Pontum  redire  praecepit.  Hic  FiHppicus 
'p.  176.  ConstantinoJ  papae  '  Htteras  pravi  docmatis  direxit,  quas  iUe 
cum  apostoHcae  sedis  conciHo^  respuit;  et  huius  rei  causa 
fecit  picturas  in  porticu^  saneti  Petri,  quae  gesta  sex''  sanc- 
tarum  sinodorum  universaHum  retinent^'.  Nam  et  huiusmodi 
picturas,  cum  haberentur  in  urbe  regia,  FiHppicus  iusserat 
auferri.  Statuif'  popuhis  Romanus,  ne  heretici  imperatoris 
nomen  aut   chartas  ^   aut   figuram  ^   soHdi  susciperent.     Unde 

a)   ac  r.  des.  F   1.  b)   t-rram    A  4.    B   2.    F   1.    G  1.   2    '3.   5a.  c)   ei  F.   G. 

(1)  deest  F  1,  uhi  post  suppl.  concessit;  condouavit  F  2.  e)  novum  cap.  inc.  A  3.  D  3. 
f)  exercitu  F   1.   G   1.   2.  g)  Pontu   G  3;    Pontum  D  3;  Ponte  I  2;  Pontot  F  1. 

li)  Phil.  A  2.  3.  C.  G  1,  postea  etiam  F  1;  PUyl.  G  2;  Pliilippum  D  2.  —  que  F  1. 
i)  nee  F.  G  1.  2.  '3.  3.  k)  hoc  caput  praecedenti  adjunyunt  D  1.  2.  1)  patrem 
C   1.  G  3;    p.  Phylippico  c.   G  2.  m)  post  suppl.  F   1.  n)  deest  A   1;    et  vieit 

A  2?  F  4.  G;  vicit  eum  et  D  3.  o)  septem  F  2.  p)  expulsionem  F.  G.  I  1.  2. 
q)  ita  A  1.  E  1.  F  1.  *2;  guttam  ceteri.  r)  rematis  corr.  reumatis  F  1;  reumatis 
corr.  rematis  G  1.  s)  ita    A   1.  '2.  2.   3.    E  1.  F  1.  4.  G  1.   2.   '3.   3.  t)  hoc 

cap.  om.  G  '5.  u)  Aquileinensis  F   1;  A(]uiligcnsis  G  1  —  3.         v)  Bardouis  6  3; 

Bardanus  C.  D.  w)  poutificatum  F  1.  G  1.  2;  p.  eius  G  3;  p.  ei  G  4.  x)  ita 
A  1.  '2.  2.  3.  4.  B  2.  F  4.  5  ;  aiecto  G  1.  2;  abiecto  G  5a.  c;  eiectus  Fl;  eiectum 
G  4-,  erasum  G  3.  —  In  G3  sequentia  —  rcgnavit  autem  (c.  35)  desunt, /olio  evulso; 
desunt  etiam  G  3a.  y)  decst  A  3.  z)   eonsilio    C  '1.  I  2,    corr.  concilio  D   1. 

a)  portico    E   1.  F  1.   G  1.  *3;    portio  G  2;    porticum  A  2.  D   2.  '3a.  b)  gestas 

ex  C   1;  gestas  et  F   1.   G  1.   2;    et  erasum  G  4.  c)  teuent  F   1.   G   1.   2.   '3.  4; 

coutiueut  G  5c.  d)  Statuit  —  susciperent  des.  I  2.  e)  caractis  G  2.  f)  figu- 
ras  C  2;  figura  G   1.   —  solidis  A  '2.   2.   3.  4.  B   2.  F  1. 

1)  sed  —  non  potuit  Pauli   sunt    verha.  2)  Exercitus    —   annos    sex 

ex  Beda.  3)  qui  et   Bardanis    dictus    est  Paulus.  4)   Ca^j.  31. 

Quae  sequuntur  ex  Beda  suvita. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  227 

iiec  eius  effig-ies^  in  ecelesia''  introducta  est,  nec  nomen  ad 
missarum  sollempnia  prolatura.  Hic^  cum  annum  unum  et 
sex  mensibus  regmim  gessisset,  contra  eum  Anastasius'',  qui' 
et  Artemius  dictus  est,  insurgens,  eum  regno  ^  expulit  oculis- 
que^  privavit,  nec  tamen  occidit.  Hic  Anastasius  litteras 
Constantino  papae  Romam  pers  Scolasticum  patricium  et 
exarcum  Italiae  direxit,  quibus  se  fautorem''  catholicae  fidei 
et  sancti'  sexti  concilii  praedicatorem  esse  declaravit. 

35.  Igitur  postquam  Ansprand''  aput  Baioariam  iam 
novem  expletis  annis  exulasset,  promoto  tandem  Teutperto' 
decimo  anno  Baioariorum  ductor'",  exercitu"  venit  Italiam 
pugnavitque  cum  Ariperto,  et  facta  est  ex"  utraque  parte 
multa  strages  populorum.  Sed  quamvis  ad''  extremum  nox 
proelium  dirimisset,  certum  tamen  est,  Baioarios  terga  praebu- 
isse  et  Ariperti  exercitum?  victorem  ad  castra  remeasse. 
Sed  dum  Aripert  in  castris  manere  noluisset,  sed  potius  Ti- 
cinum  civitatem  introisset,  et  suis  lioc  facto  desperationem 
et  adversariis  audaciam  praebuit.  Qui  postquam  in  civitatem 
regressus  est,  et  sensisset,  quia  pro  hoc  facto  suum  exercitum 
offcnsum  haberet,  mox  accepto  consiKo  uf  in  Francia*  fu- 
geret',  quantum  sibi  utile  cluxit  e"  palatio  aurum  sustulit. 
Qui  dum  fluvium  Ticinum  gravatus  auro  transnatare  vohiisset, 
ibique^  corrucns,  suftbcatus^^'  aquis  extinctus  est.  Cuius  in 
crastinum  diem  corpus  inventum,  in  paLatio  ordinatum  ac 
deinde  ad  basihcam'^  domini  Salvatoris,  quam  antiquus 
Aripert  construxerat,  prolatum  ibique  sepultumy  est.  HicTis 
in  diebus  quibus  regnum  tenuit  noctu  egrediens  et  hac 
illacque  pcrgens,  quid  de  eo  a  singuhs  civitatibus  diceretur, 
per  semet  ipsum  explorabat,  ac  dihgenter,  qualem  iustitiam 
singuh  iudices  populo  suo  facerent,  investigabat.  Hic,  adve- 
nientibus  ad  se  exterarum  gentium  lcgatis,  vihbus  coram  eis 
vestibus  sive  pehiciis^  utebatur;  utque  minus  Itahae  insidia- 
rentur'',  numquam  eis  pretiosa  vina  vel  ceterarum  rerum 
dehcias  ministrabat ''.  Regnavit  autera  cura  patre  Ragim- 
perto*=  sive  solus  usque  ad  annum  duodecimura '^.     Fuit  quo- 

a)    effigie    F   I.  b)    ecclesiaiu    C   2.    D   2.   3.     fi   4.  S.t.c;     ecclesiac    C   1.    G  2. 

e)  novum  cap.  incipiunt  C.  D.  E   1.   F   1.   5  H.  d)  Anastasium  F  1.  e)  regnum 

E  1.  F   J.   G   X.   2  f)  que  deest  G   1.   2.         g)   p.  S.  p.  et  e.  des.  A '3.         h)  fac- 

torem   G   1.   2.  4.  i)  sexti  sancti  A  *3.         k)  Asispraud  A  *3.         1)  Teu(t)pertum 

Cl.  II;  Teutpert  A2.  FI.      m)  ducto  C4b.  F  4.  G  1  e  con-.  4;  cluctore  G  5a.  c.  12. 
n)  cum  e.   C  1.   2  ;  exercituni  E   1 ;    cxercitus  D  '3a    F  4.  G  5a.  c.  I  2.  o)  deest 

F.  G.  p)  deest  A  1.         <i)   exercitu  F   1.  r)  post  siippl.  F   1.  s)  ita  A   1.   2. 

B   2.   D   1.  E   1.   F   1;  Franciam  ceteri.         t)  fugiret  G   1  — 3.  u)  et  F   1 ;  a  G  1.  2. 

—  po.it  pal.    superscr.    autem    G  2.  v)  ibi    A  '3.    C.  D.  w)  suffugatus    A   1. 

x)  basilica  F  1.         y)  sepultus  A  2.  —  est  dee.it  A  3.        z)  pellicibus  A  *3.       n)  insi- 
diarent  A  3.  F   1.   G   1.  2.         b)  miuistrabaut  G  1.   2.   —  Pergit  G  3.  c)  Raginp. 

A  2.   *3.   C   1.  F  1.  G   1;  Ragimb.  G  2;  Raginb.  D  2,  alii.         d)  duodecimo   G  3. 

1)   qui  et  Artciniu.s  dictu.s   est  Faulus, 

15* 


228  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

qiic*' vir  pius,  elymosinis  deditus  ac  iustitiae  amator;  in  cuius 
teniporibus  tcrrac  ubertas  nimia,  scd  tempora  luerc''  Ijarbarica. 
Huius  gcrmanus  Gumpcrtus<=  co  temporc  in  Franciam''  fu- 
ffiens,  ibidcm  usque  ad  dicm  suac  mortis  pcrmansit.  lluic 
fuerunt  filii  tres,  quorum  qui  maior  natu*^  cxtitit  Ragimpertus 
nomine  nostris    in    diebus    Aurcliancnsem  •"    civitatem   rexit. 

•p.  177.  Post  cuius  Ariperti  funus  *Ansprands  Langobardorum  re- 
gnum''  potitus,  tres  solummodo  mcnscs  regnavit;  vir  per  omnia 
egi'cgius  ct  cuius  sa])icntiae  rari  aequandi  sunt.  (Jernentes 
Langobardi   huius    intcritum,    Liutprandum,   cius  lilium,    in 

Mai.,iuu.  regali'   constituunt  solio;  quod  Ansprand  dum  adlmc  viveret 
audicns,  valdc  laetatus''  est'. 

36.  Hoc  tempore  Anastasius  ^  impcrator  classem  in  Ale- 
xandria'  contra  Sarracenos  direxit.  Cuius  exercitus  ad  alium'" 
versus  consilium,  ab"  itinere  medio  Constantinopolitanam 
urbeni  regressus,  Theodosium*'  orthodoxumP  inquircns,  inipe- 
ratorem  elegit  atque  coactum  in  soho  imperii  confirmavit. 
Qui^  Theodosius'1  aput  Niceain''  civitatem  Anastasium  gravi 
proelio*  vicit.  Datoque^  sibi"  sacramento,  eum^  clcricum 
fieri  ac^  presbiterum  fccit  ordinari  ^.  Ipse  vcro  ut  regnum 
accepity,   mox   in  regia   urbe    iinaginem   illam  venerandam, 

a)  (leest  (I   1.  2;    Fuitnue    F   1.   G  3?  4.  b)   fuera  G  3;    fiierat  G  4;    deest  C  1. 

c)  Gunipertus  F  2.  5;  (iunpertus  A  4.  F  4;  Guinpertum  seo  F  1;  Gumbertus 
D   1.  3.    G  2.   5a;    Gunb.    D   2.  H   1  ;    Guntb.  A  3.   C!   1.   2.  d)  Franc(t)ia  F   1. 

G  1—4.    —    fugies  G  1.   2;    fuit  G  3.  4.  e)  natum    G  3.  4.  f)  Auril.  F   1. 

G  1.  2.  g)  Lauspr.  F   1.  h)  ila  A  1.   2.  B   2.  C   1.  D  1.  E   1.  F  1.  G  1—4; 

deest  F  5;    regno  ceteri.   —  poc(t)ius  F  1.  G  1.  2.         i)  regalis  F  1.  k)  delectus 

corr.  delectatus    G  1;    delectatus    F  4.    G  2  —  4.  I  1;    sua  laude  1.  A  "3.  1)  ila 

A  1.  '2.  2.  B  2.  C  1.  D  1.  F  1?;  Alexaudriam  G  1,  alii.  m)  aliam  C  1;  aliud 
D  *3a,  corr.  alium  I  2.  n)  ab  in  esus  Theod.  aput  mediis  omissis  A  1.  o)  Theud. 
F   1.    G  1.  p)  orthodoxium    G  '3.  3;    o.  i.  des.    A  3.  q)  Theodosium    F   1. 

r)  Neceam  G  3;  Nicenam  0  1.  II;  Micenam  Gl.  2;  Micenas  G5a;  Mecenas  G  5e. 
s)  proelium  F   1.  t)  novum  (XXXVII)  inc.  cap.  G  2  u)  ibi  A  2;  sui  C  1.   3. 

4.  5,  corr.  suis  X>  i,  et  ita  alii  D.  I  1  ;  deesl  C  2.  v)  deesl  G  *3.  w)  deest  A  *3. 
x)  cleest  C2.4..5;  cl.  fecit  ac  pr.   C  1.  II.      y)  ciim  esset  catliolicus  add.Qr'Z. 

1)    Tlcini  sepultus  est  Ansprandus  in  sacello  d.  Adrlani  martyris,  quod 
ipse  construxisse  fertur.      Tumulo  haec  epigrapjhes  inscripta: 
Ansprandus  honestus  moribu.s,  prudentia  poUens, 
Sapiens,  modestus,  patiens,  sermone  faeundus, 
Adstantibus  qui  dulcia  favi  mellis  ad  instar 
Singulis  promebat  de  pectore  verba, 
Cuius  ad  aethereum  spiritus  dum  pergeret  axem, 
Post  quinos  undecies  vitae  suae  circiter  aunos 
Apicem  reliquit  regni  praestantissimo  nato 
Lyutbprando  inclyto  et  gubernacula  gentis. 
Datunt  Papiae  die  Idaum  lunii  indictione  decima.    BI. 
Datum  Papiae     ex  signis    inale    intellectis    DP.    (Depositus)  ortum  esse, 
conjectura  sngaci  stafuit  Holder-Egger.  —  De  chronologia  egit  Calogera, 
Nuova  Rac.  XXIV,  5.     BE.  2)  E.v  G.   imnt.  Greg.  II.  3)  Reli- 

qua  ex  Beda. 


I 


L 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  YI.  229 

in  qiia  sanctae^  sinodus  erant  depictae  et  a  Filippico  fuerat 
deiecta,  pristino  in^  loco  erexit.  His  diebus  ita  Tiberis 
fluvius  inundavit  '^,  ut  alveum  suimi  egressus  multa  Romanae 
fecerit*^  exitia  civatati,  ita  ut  in  Via  latam*'  ad  unam  et  se- 
mis  staturam  excresceret  atque  a*'  porta  sancti  Petri  usque 
ad  pontem  MolviumS   aquae  se  descendentes'^    coniungerent. 

37.  His  1  temporibus  multi  Anglorum  gentis'  nobiles  et'^ 
ignobiles,  viri  et  feminae,  duces  et  privati',  divini  amoris 
instinctu*"  de  Brittaniam"  Romam  venire  consuerunt".  Aput? 
regnum  Francorura  tunc  temporis  Pipinus  i  optinebat  prin- 
cipatum.  Fuit  autem  vir  mirae  audaciae,  qui  hostes  suos 
statim  adgrediendo  conterebat.  Nam  supra  quendam  *  suum  'p-  i78. 
adversarium,  Rhenuni''  ti'ansgressus,  cum  uno  tantum  satellite 

suo  inruit  eumque  in  suo  cubiculo  residente^  cum  suis  tru- 
cidavit.  Bella  quoque  multa  cum  Saxonibus,  et  maxime  cum 
Ratpoto^  Frisionuni"  rcge  fortiter  gessit.  Hic  et  alios  filios 
habuit;  sed  ex  his  praecipuus  Carohis'*'  extitit;,  qui  ei  post 
in  principatu^^  successit. 

38.  At  vero  Liutprand  rex  cum  in  regno  confirmatus^ 
esset,  eum  Rothari>',  eius  consanguineus,  perimere  vokiit. 
His^  enim  convivium  ei  in  domo  sua  aput"  Ticinum  prae- 
paravit'',  in  qua<=  domo  viros  fortissimos,  qui  regem  convi- 
vantem  extinguerent,  armatos  abscondif^.  Quod  cum  Liut- 
prandum^  nuntiatum  fuissetf^,  eum  ad  palatium  suum  evo- 
caris  praecepit.  Quem,  sicut  ei  dictum  fuerat;  loricam  sub 
veste''  indutum,  eum'  ipse  manu''  pertractaus,  repperit.     Qui 

a)  sancte  erat  depicte  E  1;  saucta  erat  depicta  C.  D.  F  5.  G  5a.  H  1;  .sex  post 
add.  F   1;    sanctae  sex  synodum  e.  d.   G  '3.  b)  dcest  A  3;    pristiuum  in  lociim 

C.  D.   I  1.   —  rexit  F   1;    direxit    G   1.  c)  i.  nt  des.  G  '3;    ut  ultra  G   l.   2;  ut 

deest  F   1.  d)  fecerat  corr.  fecerit  A  2.         e)  iia  A  1.  '2.  F  1.  Hl;  Lateranensi 

B,  2;  Latina  G  5e;  lata  ceteri.  f)  ad  portam  <>  1-3.  g)  Molbium  D;  Olbium 
C  1;  Olvium    A  '3;  "Molvem  G  3;    ilolisum    G  4;    Molinum  I  2.  h)  ifa  omnes 

fere  codd.  cum  Beda ;  discendentes  G  '3;  distendentes  E  1,  quod  inteUi(ji  videtur. 
i)  goutcs  G  1.  2.         k)  et  i.  des.  C    D.  F.  I)  primatis  corr.  primates  G  3;  pri- 

matos  Lind.  m)  instrictu  A2;  instrictum  Fl;  iustiuctum  Gl  —  3.  —  a  Roma  O  3. 
n)  ita  A  '2.  2.  E  1.  F  1.  Gl  — 4;  de  Brit.  des.  D  2.  3  ;  Brittan(u)ia  ceteri.  o)  con- 
tuloruut  A  '3.  p)  novum   (XXXIX)  ihc.  cap.   A  '3.  q)  ita  A  1.   2.  F   1.   G  1.    2. 

I   1,  aUi;    Pippinus  A  3.  C  1.  G  3,  alii.  r)  Hrenum  G  2;    reguura  A  2.  D  "Sa. 

G  3.  4;  per  Henum  (Hr.  Ren.)  F.  G;  per  Hinura  fluvlum  qui  iuxta  Danubinm 
fluit  F  2.  ed.  pr.  s)  ita  A  1.  *2.  2  {deest  cubiculo).  B  2.  E  1.  F  1.  G  1.  2;  rese- 
dentem   G  3.  4.  t)  Ratpotto  A  '2;  Ratpodo  G  2;  Ratbodo  C.  D;  Rappoto  A  3; 

Rappado  E   1.  u)   Frixionum  A  2;    Frisonum  D   1.   (r  3;    Frisiorum  15  4;    Fri- 

Kionum  F  1.  —  regem  G  3.  4.  v)  ila  .\  1.  "2.  2.  3.  4.  E  1.  F  1.  G  1  constaritcr ; 
iCaroIus  C  1.   G  2,  alii.  w)  principatura  A  3.  E  1.   G  3.  4  ;    principatus  G  1.  2; 

principatii  0  1.  x)  confirmatum    F   1.  y)   ita  hoc  loco  el  deinceps    A  1.  F  1, 

alii ;  Rotthari  G  3,  poslea  eliam  F  1  ;  Rottharit  A  2  ;  Rotharit  A  3.  D  3,  alii,  7ion- 
7inmquam  F  1.   G  1,  c/.  supra  p.   220  n.   g.  ■/.)  ita  A   2.    E   1.    F   1.    G   2—4.   — 

ei  A  2.  a)  ap.  T.  des.  A  3.  b)  prcparant  A  2.  F  1  ;  prcparat  G.  c)  quam  F  1. 
d)  sequentia  des.   —   manae  sedis  (c.  40)  folio  exciso  A   1.  e)   ita  A  2.  F   1;  Liut- 

prando  celt.  f)  fuissent  F   1.  g)  evocare  C.  D  2.   F.   G.  h)  vestem  E   1. 

F   1.   G   1.   2.         i)  deest  C.  D.  I  1.  k)  uiauum   (!   1  —  3. 

1)  His  —  cousuerunt  ex  Beda. 


230  PAULl  HISTORIA  LANGOBARDOKUM.     LIB.  VI. 

Rothari  cum  se  detectum  cognovisset,  statira  post  se  exiliens 
spatham  evaginavit,  ut^  regem  percuterct.  Econtra  rex 
suum''  ensem  vagina*^  exemit.  Tunc  unus  e  regiis''  satel- 
litibus  nomine  .Subo  '^  Rotliari  a  tergo  conprehendens,  ab  eo 
in  fronte  vuhieratus  est.  Super  quem  Rothari  et  ahi  insih- 
entes,  eum  ibidem  occiderunt  •".  Quattuor  vero  eius  filii,  qui 
non  aderant,  ubi  inventi,  ibi  et "  perempti  sunt.  Fuit  autem 
rex*'  Liutprand  vir  multae  audaciae,  ita  ut,  cum  eura'  duo 
armigeri  eius  occidere  cogitarent,  et  hoc  ei  ■'  perlatum  fuisset, 
in  profundissimara  silvam  cum  eis  solus  ingressus',  raox 
evaginatum  ghidium  contra  eos  tenens,  eisdem,  quia  eum 
occidere"'  cogitavcrunt ",  inproperavit;  quod  ut  facere^  debe- 
rent,  hortatus  est.  Qui  statira  eius  pedibus  provoluti,  ei  sunt 
quae  raachinaverant  p  cuncta  professi.  Et'i  de  ahis  quoque 
hoc  siraihter  fecif;  sed  tamen  confessis  raox  tantae  mahtiae 
culpam^  pepercit. 
■'06.  39.     Defuncto   itaque  Gisulfo  Beneventano'  duce,  Sam- 

nitum  popukim  Rorauald,  eius  fihus,  regendura"  suscepit. 
40.  Circa  haec  tempora  Fetronax,  civis^'  Brexianae  ur- 
bis,  divino  amore  conpunctus,  Romara  venit  hortatuque  tunc 
Gregorii  apostoheae  sedis  papae  hunc^^  Cassinura  castrura 
petiit,  atque^  ad  sacrum  corpus  beati  Benedicti  patris  per- 
veniens^  ibi  cum  ahquibus  simphcibus  viris^  iara  ante  resi- 
dentibus  habitare  coepit.  Qui  euudera  venerabilera  virum 
Petronacem  sibi  seniorem  statuerunt.  Hic  non  post  raukura 
terapus,  cooperante  divina  misericordia  et  suffragantibus 
meritis  beati  Benedicti  pati'is,  iaraque  evohitis  fere  centuni 
et  decera  annis,  ex  quo  locus  ille  habitatione^  horainum 
destitutus  erat,  multorum  ibi  monachorura,  nobihum  et  me- 
diocriura,  ad  se  concurrentiura  pater  effectus,  sub  sanctae 
regulae  iugura''  et  beati  Benedicti  institutione,  reparatis  habi- 
'p.  179.  tacuhs,  vivere  coepit  atque  '^hoc  sanctum  coenobiura  in  sta- 
tum''    quo   nunc    cernitur    erexit'.      Huic'^    venerabih    viro 

a)  ut  —  exemit  des.  G  5c.  b)  suiis  F  1.  c)  vaginam  F  1.  G  1.  2?  d)  re- 
gis  A  3.  4.  B    2.  E   1.  G  3.  H  5.  1  2;    regius  corr.  regis  (t  2.  e)   Sub  A  *3.  3. 

F   3a.  G-  3.  4.  f)  perocciderunt  F   1;    prociderunt  CJ   1—4.  g)  ibidem  C  1; 

ibidem  et  I  1.  h)   deest  C  1.  i)   eo  F  3a.   G  3.  4.  k)   et  F   1.  G  1.   2;  ut 

9   3.  4;  deest  F  3a.         1)  egressus  C.  II.  m)   occiderent  F  1.  n)  cogitaverint 

A.  4.  B  2.  D  1.  E  1.  F  1.  G  3.  5c.  H  5a.  I  2 ;  cogitaverant  B  4.  F  5;  cogifarent 
C   1.  F  4.   G  5a.  H  1.  I  1.  o)  facereut  A   2.  F   1.   G  1.   2.  p)  machinaverunt 

A3.  G  1.  3;  maehinati  fuerant  D  3.  q)  Sed  D.  II.  r)  cUest  G  2.  s)  deest  F  1. 
t)  Beneventauorum  G  1.  u)  gerendum  G  3.  4 ;  populus  R.  e.  filium  ad  regendum 
se  (se  r.)  sublimavit  C.  D.  I  1.  v)   cives    A  '2.   2.  4.    B  2.  C   1.  4b.  D   1.  E   1. 

G  1.  2.  *3,  quod  quin  in  archctypo  fuerit  duiitari  nequit;  cive  F  1;  dux  C  1. 
w)  huc  A  3.  4.  E  1.  F  1.  H  1;  hinc  F  5.  I  1.  2;  deletum  F  4.  G  2.  3;  deest  D  3. 
G  5a.  c.         x)  deest  F  1.  G  1  —  1.         y)  deest  C  1     2.  z)  habitacio  F  1.   G  1  —  4. 

a)  ita  A  2.  4.  B  2.  C  1.  E  1.  G  3;"  iugu  A  *2.  F  1.  G  1.  "3,  corr.  iugo  D  1; 
iugii  G-  2;  iugo  ceteri ;  in  arclietyiio  ing\i /uisse  videtur.  b)   statu  E   1.  F   5.   —   iu 

quo  A  2;   qui  F.   G.  c)  Huuc  F   1.   G   1—4. 

1)  Cf.  Leo  Ost.  /,  4,  SS.  VII,  j^-  581,  et  quae  Ibi  adnotatu  sunt ; 
inter  reecntiores  Tosti  historiam  Cass. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VL  231 

Petronaci''  in  sequenti  tempore  sacerdotum  praecipuus  et  Deo 
dilectus  pontifex  Zacharias  plura  adiutoria  eontulit,  libros 
scilicet  sanctae  scripturae  et  alia  quaeque  quae  ad  utilitatem 
monastei-ii  pertinent'';  insuper  et  regulam,  quam  beatus  pater 
Benedictus  suis  sanctis  raanibus  conscripsit,  paterna  pietate 
concessit'.  Monasterium  "^  vero  beati^  Vincentii  raartyris, 
quod  iuxta  Yulturni^  flurainis  fontem  situm  est,  et  nunc 
magna''  congregatione  refulget,  a  tribus  nobilibus  fratribus, 
hoc  est  [Tatos,  Taso  et  Paldoj,  iam  tunc  aedificatum,  sicut 
viri  eruditissimi  Autperti'*  eiusdem  raonasterii  abbatis  in 
voluraine,  quod  de  hac  re  conposuit,  scripta  signilicant'- -. 
Superstite'*  sane  adhuc  beato  papa  Gregorio  Romanae  sedis,  717/13. 
Cumanum'-^  castrura  a  Langobai-dis  Beneventanis'"  pervasum 
est;  sed  a"  duce  Neapohtano"  noctu  superveniente  quidam 
ex  Langobardis  capti,  quidam  pererapti  sunt.  Castrum  quo- 
que  ipsum  a  Romanis  est  receptum.  Pro  cuius  castri? 
rederaptionem  1  pontifex  septuaginta  Hbras  aiu-i,  sicut  primitus 
promiserat,  dedit. 

4L     Litcr  haec  defuncto  iraperatore  Theodosio,  qui  uno7i7. 
solumraodo  iraperiiim''  rexerat  anno,   eius  in  loco  Leo  augu- 
stus  subrogatur  ^-  *. 

42.'     Aput    Francorum    quoque    gentera    Pipino"     vitavu. 
exempto,  eius  fihus  Carokis,  de  quo  praeniiseramus^-^,  hcet 
per   multa  beha   et   certamina,  de  manu  Raginfridi^^  princi- 
patum  sustuht.    Nam  cum  in  custodia  teneretur,  divino  nutu 
ereptus  aufugit  ^,  ac  primura  contra  Raginfridura  cum  paucis 

a)  Petranaci  F   1;  Potronacio  G  3.  i.         b)   pcrtinot  G  1.   2.  c)   novum  inc.  cap. 

(XLII)  A  "3,  (XLIHI)  F   1.  (1)   sancti  E.  F.   G.  1  2.   —  Vincentis  F   1;  VincenU 

G  1  —  4.  g)  Bulturni  F   1.  f)  magnam  congregationem   G  3.   —  refulgit  F   1. 

Gl  —  4.  g)   ita  A  3.  4  lacunam  in  archetypo,  ut  videtur,  reliclam  explere  conali  sunt; 

similiter  F  2:    Ta.ssone  Catone  et  Tato;    L   1:   Tatone  et   Tassone  et  Paldoue  ;  haec 
.  des.  cett.  —   est  om.  H   1,  del.  F   1.   —  fr.  esse  i.  D  2.  3;  hoc  et  iam  tuuc  des.  F    5. 
—  editicat  F   1.   G  1—3.  h)  Auperti  F  1;    Autberti  C.  D.  I   1,  alii.  i)  signi- 

ficat  G   1.   2;  signifieant  c  corr.  F   1.  k)  novum  inc.  cap.  (XLV)  F   1.  1)   Cum- 

magnura  F   1.   G   1—4.  5c.         m)  Penev.  F   1.  n)  ad  A   2.  C   1.  G  3.  o)  Nea- 

politino    G  3.    —    noctus    F   1.  p)  caslris    A   2.    C  1.    D  1.  E   1.  F   1.   G  1—4; 

qtiod  in  archetypo  fuisse  verisimile  est.  q)  ita    A   2.    C   1.    D    1.    P   1.   G  1.   4;  re- 

demptione  ceteri.  —  D  1  ire  martj.  addit:  Hic  Gregorius  vertit  fcstivitatem  oninium 
martyrum,  riuam  Bonifacius  statuorat,  in  houore  sanctorum  omnium.  r)  imperio 

G  3.  4.  s)  subrogatus  G  2.  3.  4.  t)  hoc  cap.  om.  A  6.  ii)  Pippino  hoc  loco  F  1. 
v)  praedixoramtis  C  1.  2.  w)  ita  A  1.  3,  alii;    Kagifridi  A  2;    Ragimfridi  F   1. 

G  2;  Ragrimfidi  6  1;  Ragimfredi  A  '3.  G  3;  Rainfredi  D  2.  —  Ragiufridi  — 
ereptus  des.  C  1 ;  sed  postea  inter  verha  novissimeque  eum  et  aput  haec  inserta  sunt. 

1)  Sacruon  hunc  regulae  codicem  anno  896.  incendio  crematum  fuisse 
cum  Teanensi  monasterio,  auctor  est  Leo  lib.  I,  cap.  48.  Nuceus  tamen 
postremum  Kbri  caput  ab  igne  servatuvi  in  suo  Cassinensi  monasterio 
gratulabalur  Kr.  497.     BI.  2)  Haec  in  chron.   Vultuniense  a  Johanne 

rccepta  sunt.  3)  Haec  ex    G.    pont.    Greg,    II,    sed  7Jerbis    mutatis, 

descripta  sunt.  4)  E.c  Beda.     Al    non    defuncto,    ut    male    scrijisit 

Paulus,  sed  deposito  Theodosio  successit  Leo.  BE.  5)  VI,  37.  6)  Si- 
milia  in   rhron.   Moiss.  p.   290.  legi,  Jarohi  p.  34.   monuit. 


232  PAULI  HISTORIA  LANGOBAKDOKUM.     LIB.  VI. 

bis  terqiie  certamen  iniit  novissimeque  eum  aput  Vinciacum  * 
magno  certamine  superavit.  Cui  tamen  unam^  hoc  est  Ande- 
gavensem'^,  civitatem  ad  liabitandum  concessit';  cunctamque^ 
vero  Francorum  gentcm  ipse  gubcrnandam  suscepit. 

43.  Eo  tempore  Liutprand  ''•  ^  rex  donationcm*^  patrimonii 
Alpium  Cottiarum  Komanae  ecclcsiae  contirmavit.    Nec'^  mul- 

p.  180.  tum  post  idem  regnator  Guntrut«,  filiam  Teutpcrti''  *  Baioa- 
riorum  ducis,  aput  quem  exularat',  in  matrimonium  duxit; 
de  qua  unam''  solummodo  filiam  genuit. 

44.  Per  haec  tempora'  Faroaldus'"  SpoHtanorum  ductor 
Classem  civitatem  Ravennantium "  invasit;  sed  iussu  regis 
Liutpi"andi  hisdem  <>  Roinanis  reddita  cst.  Contra  hunc  Faro- 
aldum  ducem  liliusi'  suus  Transamundus  insurrexit,  eumque 

724.  clericum  faciens,  locum'i  eius  invasit.     His^  diebus  Teudo^^ 
716.  Baioariorum   dux   gentis   orationis  gratiam'    Roinam  ad  bea- 
torum  apostolorum  vestigia  venit. 

45.  Aput  ForoiuH"  igitur  sublato  e^  rebus  humanis  pa- 
triarcha  Sereno,  Calistus^^,  vir  egregius,  qui  erat  Tarvisianae" 
ecclesiae  archidiaconus,  adnitente  Liutprandoy  principe, 
Acpiileiensem  ecclesiam  regendam  suscepit.  Quo,  ut  diximus'', 
in  tempore  Pemmo  Foroiulanis  praeerat  Langobardis.  Is^ 
cum  iam  nobihum,  quos  cum  suis  natis  nutrierat,  fiHos  eos 
iam^  ad  iuvenilem''  perduxisset  aetatem,  repente  ei  nuntius 
venit,  inmensam  Sclavorum  multitudinem '^  in  locum  qui 
Lauriana^  dicitur^  adventasse.  Cum  quibus  iHe  iuvenibus 
suj^^er  eosdem  Sclavos  tercio  inruens,    raagna  eos   clade  pro- 

a)  apiul  provincia  cum  A2;  vineiam  cuni  A  3.  G4;  Vincentiacum  B  2.  b)  Ande- 
gavense  F  1;  ante  cavensem  C  1;  ande  genuensem  G  3;  ande  ganuensem  G  4. 
c)   Cunctaque  F   1.   G  1 — 4;    Cunctam    C.  D.  d)  Liutprandus    F   1.   G  1  ;    Liut- 

brandus  C   1;  Liudbrandus  G  2.  e)   donacione  F   1.  f)  Xe  A  2;  Non  F.   G. 

g)  Guntrud  G  1.  2.  5 ;  Guntrudam  A  2.  3.  E  1.  F  1  ;  Gundrudam  0  1.—  tiliam 
—  solummodo  des.  F  4.  G,  ^)o«?  suppL  Gl  (filia  etc).  h)  Theutperti  A  3;  Theu- 
perti  F  1;  Theudeperti  E  1;  Neutperti  C  1,  corr.  Teutperti  D  1;  Theuberti  D  2; 
Theodeberti  D  3;    Teodiperti  corr.  G  1;    Neuperti  I  1.  i)   exularet  F   1;    exul- 

taret  corr.    G  1.  k)   una  F  1.  1)  tempore  G  3.  4.  m)  Farwaldus  G  5c. 

n)  Ravennatium  A  '3.   3.  I  1,  alii;    Rabennaticum  C  1.  o)  ila  A   1.   2.  4.   C   1. 

D  1  (corr.  eadem).  E  1.  F  1.  4.  G  1;  isdem  B  2.  C  2.  G  2.  I  1.  2;  eisdem  G5a; 
eadem  phrique  D.  G  4.  5c.  H  1.  p)  filium  suum  Transamundum  F  1.  q)  lo- 
cumque  G  2;    ducatum    C   1.   2;    f.  1.  des.    G  3.  4.  r)  novum  inc.  cap.    (L)  F   1. 

s)  ita  A  1.  4.  D  1.  K  1.  F  1.  G  3  4;  Theudo  B  2.  C  1.  2.  D  2.  3.  G  1.  2.  5. 
I  1;    Theodo  A  3.  H  1 ;    Theudepertus  E  1.  t)  ita    A  1.   2.  E   1.  F  4.  G   1—4; 

gratia  ceteri.  u)  Foroiulani  A  1;  Igitur  a.  F.  G  2;  igitur  deesi  C  1.   —  sublato 

deest  A  3.  v)  he  D  1.  G  2  {post  erasum).  w)  Calixtus  D  2.  3.  G  3.  x)  Tar- 
visanae  A   2;  Tarbisiane  F   1.  y)  Liutprandu  principem    F   1.   —  Aquileiensam 

Cl;  Aquileineusam  Fl;  Aquileg.  Al?  aUi;  Aquilig.  G  1.  2.  z)  His  F  1.  G  2— 4. 
a)  eos  iam  des.  C.  D;  iam  decsi  A  3.  b)  iubenile  —  etate  F  1.  —  perduxit  G  1.  2. 
c)  multitudine  F  1.  d)  Laurina  F.   G;  Aurina  H  1. 

1)  Cy.    Ann.    Mett.    725,    SS.    I,    p.  325,    et    Breysig,    .Tahrb.    ^j.   115. 

2)  Liutpr.  —  confirmavit  ex  Beda.  3)  Ex  G.  pont.  Greg.  II. 
4)  Cap.  26.  5)  Vbi  ntmc  vicus  Spital  prope  Villach,  locum  situm 
fuisse  credunt. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VL  233 

stravit;  nec  amplius  ibi^  aliquis  a  parte''  Langobardorum 
cecidit  quam  Sicualdus'^,  qui  erat  iam  aetate  grandaevus. 
Iste  namque  in  superiori  ^^ugna,  quae"^  sub  Ferdulfo  facta 
est,  duos  lilios  amiserat.  Qui  cum  prima  et  secunda  vice 
iuxta  voluntatem  suam  se*'  de  Sclavis  ultus  esset;  tercia  vice, 
prohibente*^  duce  et  aliis  Langobardis,  non  potuit  inhiberi?, 
sed  ita  eis''  respondit:  'lam  satis',  inquit_,  'meorum  filiorum 
mortem'  vindicavi,  et  iam,  si  advenerit,  laetus  suscijiiam 
mortem'.  Factumque  est,  et''  ipse  solus  in  eadem  pugna  per- 
emptus  est.  Pemmo  vero  cura  multos  inimicorum  prostra- 
visset,  metuens  ne  aliquem'  suorum  amplius  in  bello  per- 
deret"^,  cum  eisdem  Sclavis  in  eodem  loco  pacis  concordiam 
iniit";  atque  ex  illo  iam  tempore  magis  ac  magis "  coeperunt 
Sclavi  Foroiulanorum  arma  forraidare. 

46.  Eo  tempore  gens  Sarracenorum  p  in  loco  ^  qui 
Septem''  dicituri  ex  Africa  transfretantes ,  universam  Spa- 
niam  *  invaserunt.  Deinde  post  decem  annos  *  cum  uxoribus 
et  parvulis "  venientes,  Aquitaniam^'  Galliae  provinciam  quasi 
habitaturi  ingressi  sunt.  Carokis^^  siquidem  cura  Eudone 
Aquitaniae  principe  tunc  discordiara  habebaf^.  Qui  tamen 
in  unura  se  coniungentes  -,  contra  eosdera  Sarraceuos  pari 
consiho  dimicarunt.  '  Nam  inruentes  Franci  super  eos,  tre-  •  p.  isi. 
centa>'  septuaginta  quinque  raiha  Sarracenorura  interiraerunt  ^ ; 

ex  Francorura  vero  parte  raille  et**  quingenti  tantum  ibi 
ceciderunt^.  Eudo'^  quoque  cum  suis  super  eoruni  castra, 
inruens,    pari  modo  multos  interficiens,   orania  devastavit. 

47.  Hoc  etiara  terapore  eadera  Sarracenorura  ^  gens  cum 
inmenso  exercitu^  veniens,  Constantinopohm  circumdedit  ac 
continuo  ^^er''  trienniura  obsedit,  donec,  civibus  multa  instantia 
ad  Deum  clamantibus,  phirirai  eorum  farae  et  frigore,  bello 

a)  sibi  F   1.  1))  partem   G  3;    ad  partem   fi  4.  o)   Sigualdus    A  2.  C.  F.  G; 

Siguoldus  E   1;    Sigiwaldus   G  5c;    Siwaldus  D  2.   3.  d)  deest    F.  G,  post  stippl. 

G  1—3.  c)  sed  ex  S.  F   1.  f)  prohibeutem  (?)   G  1.  g)  iuveniri  F  1.   2. 

G  1.  2.  4;    inveuire  G  3.  h)  ei  F   1.   G  1  ;    deest  G   2.  i)  morte  D   1.  F  I. 

G  3.  4;  deest  G  2.    —    vindicavit  F  1.   G   1.     —    suscipiat  G  3.  4.  k)  ut  A  '3. 

1)  alinuid  F  1.  G  1.  2;  aliiiuis  G3  4;  ali^iuos  G  5c.  m)  perdercnt  F  1.  G  1  — 3; 
perirent  G  4  c  corr.  n)   eorum  quae  sequuntur  in    G  3  pauca  tantum  legi  possunt, 

neque  3a  ea  praebet.  o)   ac  m.  des.    C.    D.    I   1.  p)  Sarac.    F   1  jam  saepius. 

{[)  locum  E   1  ,    in  loco  des.  A  3.  r)  septimus  D   2  —  4.  s)  Hispaniam  A  '2. 

3.  4.  C   1.  D.  B  4.         t)   anuis  A   2.         u)  parvuli  F  1.  v)  Aquitania  F   1.   G  1. 

w)  Karolus  lioc  toco  F   1.  x)  habebant  G  1.   2.   '3.  y)  tricenta  F   1 ;  tricenti 

G  1.  2;  trecentos  D  2.  •/.)  i(a  A  2.  C  1.  F  1.  G  1.  2;  interierunt  A  3;  inter- 
empta  sunt  E   1.  a)  deest  A  2.  b)  Eodo  A '3.  c)  exercitum  F  1.  d)  ita 

A  1?  2?  C  1;  continuum  per  D  3;  per  continuum  A  "2.  '3.  3.  '4.  B  2.  E  1.  F  1. 
G  5a.  H  1;  per  continuo  G  2;  per  contino  G  1.  '3. 


1)  CctUa.      Cf.  G.    pont.    Greg.    II.  2)  Cf.  Chron.    JIolss.  p.  291. 

3)  E.v  G.  pont.    Greg.   II;    cui    tamen  Paulus   plura   adjecit.      Ceterum 
ad  pugnain  a.  731.    Pictaviensem  liaec  referenda  esse  jicsunsum  habeo; 


234  PAFLI  HISTORIA  LANGOBARDORrM.     LIB.   VI. 

pestilentiaque  periroiit,  ac  sic^  pertaesi  obsidionis  absccclerent. 
Qui  inde  egressi,  Vulgarum''  gentem,  quae*=  est  super  Danu- 
bium,  bello  adgrediuntur;  et  ab  hac  quoque  victi,  ad  suas 
naves  refugiunt.  Quibus,  cum  altum**  peterent,  inruente  su- 
bita  tempestate,  plurimi'^  eliam  mersi'^  sive  contritis  navibus 
perierunt.  [Intra'-']  Constantinopolini '  vero''  trecenta  milia 
hominum  pestilentia  interierunt. 

48.  Liutprand^  quoque'  audiens,  quod  Sarraceni,  depo- 
pulata  Sardiuia,  etiam  loca  illa,  ubi  ossa  sancti  Augustini'' 
episcopi  propter  vastationem  barbarorum  olim  translata'  et 
honorifice  fuerant  condita,  foedarent,  misit,  et  dato  magno 
pretio,  accepit  et  transtulit  ea""  in  urbem  Ticinensem  ibique 
cum  debito  tanto"  patri  honore  recondidit.  Hisf'  dicbus  Kar- 
niaP-''  civitas  a  Ijangobardis  pen^asa  est. 

49.  Eoquei  tempore  rex^  Liutprandus  Ravennam''  ob- 
sedit,  Classem  invasit  atque  destruxit.  Tunc  Pauhis  patri- 
cius  ex  Ravenna^  misit  qui  pontifieem  interemerent ;  sed 
Langobardis  pro  defensione'  pontificis  repugnantibus,  Spo- 
letinis"  in  Salario  ponte^'  et  ex  ahis  partibus  Langobardis 
Tuscis  resistentibus ,  consihum  Ravennantium  dissipatum 
est.  Hac^^  tempestate  Leo  imperator  aput  Constantinopohm 
sanctorum  imagines  depositas  incendit  Romanoque  pontifici^ 
simiha  facere,  si  imperialem  gratiam  habere  vellet,  mandavit. 
Sed  pontifex  hoc  facere  contempsit.  Omnis  quoque  Raven- 
nae  exercitus  vel  Venetiarum  tahbus  iussis  >'  uno  animo  resti- 
terunt,  et  nisi  eos  pontifex  prohibuisset,  imperatorem  super 
se  constituere^  sunt  adgressi.  Rex  ^*  quoqu.e  Liutprand  castra 
Eraihae,  Feronianum  '•  et  MontembeUium  •=,  Buxeta  et  ^  Persi- 

a)  si  A  2.  E  1.  F  4.  G  3;  sia  A  *2;  si  aperte  sue  o.  B  2;  sicjte  o.  C  1;  per 
tempus  I  1.  b)  A^ulgaroruin  Gr  1.  2;  Vulganornm  6  '3;  Vulnorum  G  4.  c)  qui 
F  1.  G  1—4.  d)  alto  F  1.  e)  plurimis  F  4.  G.  H  1.  I  2.  f)  ita  A  2.  '2. 
B  2.  D  2,  quod  proxime  ad  Bedam  accedit,  qui  habet :  mersi  sive  confractis  n.  sunt 
necati ;  mersi  —  contrititis  A  4;  mersisibi  A  I;  mersisibi  contriti  n.  F  1 ;  niersis 
ibi  contritisque  F  4.  G  (constrictisque  G  4) ;  mersis  sive  contritis  plerique  D.  I  1  ; 
versis  sive  contritis  C  1.  2.  4b.  D  1;  versis  sibi  contritis  K  1.  g)  deest  A  1.  F  1, 
li)  post  add.  Gl.  i)  vero  C.  D.  k)  .'\ugu«ti  F  1;  Agustini  G  1.  —  sancti  deeslAS. 
I)  translatam  F  1.  —  et  deest  F.  G.  12.  m)  eam  A  2.  G  1.  2. '3.  n)  tanta  A  1. 
"2.   2.    F   1;    tanti    patris    A  '3.  3.  4.    B   2.    C   1.  2.    D   2.    H  1;    tanti    patre    E  1. 

0)  His  —  est  des.  A  '2.  B  4.  p)  Naria  A  1.  2.  B  1.  C  1.  2.  F  5,  corr.  Narnia 
D  1.  F  1;  Narnias  E  1;  Xarua  H  1;  Narina  F  4.  G  {corr.  Papia  G  4).  I  2;  Ma- 
rina  G  5c.  q)  Eo  quoque  C  1.  2.  B  4.  II;  Eo  A  '2.  B  2.  D  (hoc  D  2).  E. 
F.  G  (Eo  tempotempore  G  1);  Eodem  A  2.  G  5.  H  1.  r)  Ravenna  G  1.  2. 
s)  Ravennam  F  1.  G  1.  2.  t)  defensionem  F  1.  u)  ita  hoc  loco  A  1.  G  1  ; 
Spolatinis  F  1.  G  2;  Spolentis  G4;  Spolitanis  vel  Spoletanis  alii.  v)  pona  Fl; 
ponam  G  1;  pomam  G  2;  positis  G  5c;  erasum  G  4.  w)  Hoc  F  1.  G  1.  2. 
x)  pontitice  F  1.  y)  usis  A  1  (alia  manu  corr.  iussis).  '2.  2.  B  2.  D  1.  F  1.  G; 
usi  D  2;  iusis  G  1.  F  2.  G  '3  e  corr.-,  ausis  D  3.  z)  constitueret  F  1;  consti- 
tueretur  G  1.   2.  "3.   —  sunt  deest  F.   G  {post  suppi.  G  1).       a)  novum  inc.  cap.  F  1. 

b)  Foron.  II.      c)  Montemvellium  A  2.  '3;  Montembellum  A  3.      d)  ct  P.  rfes.   G  5c. 

1)  Ex  G.  pont.  Greg.  II.  2)  Eo:  Beda.  3)  Haec  qiioque  oinnia 
ex  G,  ponf,  e.xcerpsit  Paidus,  nonnuinquam  vei'ha  mutans. 


PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDORUM.     LIB.  YI.  235 

ceta,  Bononiam^  et  Pentapolim  Auximumqiie ^  *  invasit.  Pari*^'p.  182. 
quoque  modo  tunc  et  Sutrium*^  pervasit.  Sed  post  aliquod^ 
dies  iterum  Romanis  redditum^  est.  PerS  idem  tempus  Leo 
augustus  ad  peiora  progressus  est,  ita  ut  conpelleret  omnes 
Constantinopolim  habitantes  tam  vi  quam  blandimentis,  ut 
deponerent  ubicumque  haberentur  imagines  tam  Salvatoris 
quamque  eius  sanctae  genetricis  vel  omnium  sanctorum, 
easque  in  medium**  civitatis  incendio  concremari'  fecit.  Et 
quia  plerique  ex  populo  tale  scelus  fieri  praepediebant,  ali- 
quanti  ex  eis  capite  truncati,  alii  parte  corporis  multati  sunt. 
Ouius'^  errori  Germanus  patriarcha  non  consentiens,  a  propria 
sede  depulsus  est,  et  eius  in  loco  Anastasius'  presbiter  ordi- 
natus  est. 

.50."'  Romoakl "  denique  dux  Beneventi  uxorem  "^  sortitus 
est  GumpergaP  nomine,  quae  fuit  fih"a  Auronae'',  Liutprandi 
regis''  sororis.  De  qua  fiUum  geimit,  quem  nomine  sui  patris 
Gisulfum  appellavit.  Habuit  rursum  post  hanc  et  aham 
coniugem  nomine  Ranigundam^,  filiam  Gaidualdi'  Brexiani" 
ducis. 

.oL^  Gravis  sane  per  idem  tompus  inter  Pemmonem"' 
ducem  et  Cahstum  patriarcham^  discordiae  rixai'  surrexit. 
Causa  autem  huius  discordiae  ista  fuit.  Adveniens  "^  anteriore 
tempore  Fidentius  episcopus  de  castro  luUensi*';  cum  vo- 
hintate  superiorum  ducum  intra  Foroiulani  castri  muros  ha- 
bitavit  ibiqvie  sui  '*  episcopatus  sedem  statuit.  Quo  *=  vita 
decidente'',  Amator  in  eius  loco  episcopus^  ordinatus  est. 
Usque  ad  eundem  enim  diem  superiores  patriarehae,  quia 
in  Aquileia  '^  propter  Romanorum  incursionem  habitare  minime 
poterant,  sedem  non  in?  Foroiuh,  sed  in  Comnones'^  habe- 
bant.  Quod  Cahsto,  qui  erat  nobihtate  conspicuus ,  satis ' 
disphcuit,  ut  in  eius''  diocesi  cum  duce  et  Langobardis  epi- 
scopus  habitaret  et  ipse  tantum  vulgo  sociatus  vitam  duceret. 

a)   Boniam   G   1.    2.  b)   Auximuque  F    I  ;   Auxsimuraque   Cl   1.  c)  Paii   —   per- 

vasit  des.  G.  d)  futurum   A  2;  Siitriain  F   1.  c)  aliquos  F  4.  G.  f)  reditura 

F   1.  G  1 :  editura  G  2.  g)  novum  inc.  cap.  F   1.  li)   raedio  A  *2.  3.  4.  B   2. 

U  1.   D  S.    G  5a.   I   2.  i)   concremaro    C   1.    D   2.  *3a.  F   1.  k)   Cui  G   1.   — 

erroris  F   1.  1)  deest  G  5c.  m)  hoc  cap.  om.  A  *4.  n)  Rumuald  G  1;  Rum- 

wald  G   2;    RodoaUIus  H   1;    Romoaldeniquo    F   1.  o)  u.xore  G   1.   2.  p)  ita 

A   1.  F   1.   Gl.  2;  Gumpergam  A  2. ':$.  3;   Gunpergam   G4;   Giinborgam  C  1.   D  2.  3. 
q)   Aurumne  A  '3.  r)   regi  soror  C   1;  sororis  deest  A  2.  s)  Ragundam  D   2; 

Ramg.   D  3;  Ragimunda    P   1.    —    filia    F   1.    G  1.  2.  t)   Gaidoaldi  C.  D.  I   1. 

ii)  Brexani    D   1.   G   1.  I   1 ;    Boxani   G   2;    Brexini    corr.  Brexiani   A   3.  v)  hoc 

cap.  om.   A  '4.  w)   Pemonom  F   1.   G1.4;  Poomonem  G  2.  x)  patriarclia  F   1. 

y)   (/ee«f  A  2.      •/.)  Audiens  F  I  ;   .^dions  F  2  ;  Andiens  ([uod  G  1 — 3;   .Autiivit  quod  G  5c, 
a)  luliensis  (?)  F   1;  lul.  corr.  Foroiul.   A  *3.  b)  sedem  s.   o.  (episcopus  G  1.   2) 

sedem  F   1.   G   1.   2.  c)   Quod  G   1.   2.  d)   ita  A  2 — 1.  B  2.  E   1.  F   1.  4.   G  1  ; 

dicente  G  2;  dente  Cl;  decedente  cetcri.         e)  deest  A  '3.   3.  f)  Aquilei   G  1.    2. 

g)  deest  G  4.   —  Foroiulis  G  1.  2.         h)   Comones  F   1;    Cermonos   G  5c.  i)   s.  d. 

des.  k  3.         k)  eus  F   1;  ea  P  4.  G   1  — 3. 

1)  Julia  Caniica,  nunc  destrucln.     BE. 


236  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

Qiiicl"  pliira?  Contra  eundem  Amatorem  episcopuin  egit 
eunique  de  Foroiuli  expulit  atque  in  illius  donio''  sibi  liabi- 
tationem  statuit.  Hac<=  de  causa  Pemmo''  dux  contra  eundem 
patriarcliam  cum  multis  nobilibus  Langobardis  consilium  iniit 
adprehensumque  eum  ad  castellum  Potium  ^,  quod  supra 
mai'e  situm  est,  duxit  indeque  eum  in  mare  praecipitare 
voluit,  sed  tamen  Deo  inliibente'^  minime  fecit;  intra  car- 
cerem  tamen  eum  retentum  pane  tribulationis  sustentavit. 
Quod  rex  Liutprand  audiens ,  in  magnani  s  iram  exarsit, 
ducatumque  Pemmoni  auforens,  Katchis'^,  eius  filium,  in  eius 
loco  ordinavit.  Tunc  Pemmo  cum  suis '  disposuit,  ut  in  Scla- 
vorum  patriam  fugeret'';  sedPatchis',  eius  filius,  a  rege  sup- 
pHcavit'"  patremque  in  rcgis  gratiam  reduxit.  Accepta  itaque 
■p.  183.  Pemmo  liducia,  *quod  nihil  maU  pateretiir,  ad  regem"  cum 
omnibus  Langobardis,  quibus"  consiHum  habuerat,  pcrrcxit. 
Tunc  rex  inP  iudicio  residens,  Pemmonem  et  eius  duos  iilios 
Eatchaiti  et  Aistulfum"'  Ratchis  concedens,  eos  post  suam 
sedem*  consistere  praecepit.  Rex  vero  elevata  voce  omnes 
illos  qui  Pemmoni  adhaeserant  nominative  conprehendere 
iussit.  Tunc  Aistulfimi '  dolorem  non  ferens,  evaginato  pene" 
ghadio  rege  ^'  percutere  vohiit,  nisi  eum  Ratchis,  suus  ger- 
manus,  cohibuisset.  Hoc  modo  his  Langobardis  conprehensis, 
Herfemar^^,  qui  uuus  ex''  eis  fuerat,  evaginato  gladio,  multis 
se  insequentibus,  ipse  se^  virihter  defensans^,  in  basihca» 
beati  Michahehs  confugit'',  ac  deinde  regis  indulgentia  "^  sohis 
inpunitatem  promeruit,  ceteris  longo  tempore  in  vincuhs  ex- 
cruciatis. 
c.  738.  52.  d     Ratchis  denique  aput  Foroiuli  dux,  ut  dixeramus, 

effectus,  in  Carniolam''  Sclavorum  patriam  cum  suis  ingressus^ 
magnam^  muhitudinem  Sclavorum  interticiens,  eorum  omnia 
devastavit.  Ubi  cum  Sclavi?  super  eum  subito  inruissent, 
et  ipse   adhuc   Lanceam   suam   ab   armigero    non   abstulisset, 

a)  Qui  F  1.  b)  domus  ibi  abitacione  F  1.  c)  H(a)ec  F  1.  Gl  — 3.  d)  Pomo  G  2. 
e)  ita  vel  Pocium  A  1.  F.  G  1.  2;  Pucium  vel  Putium  A  '3.  3.  i.  G  4;  Nocium 
B  2.  4  ;  Pontium  vel  Poncium  C.  D  E.  —  apprelieusum  eundem  Calixtum  Pontium 
situm  duxit  quod  s.  m.  esl  indeque  E   1.  f)  ad  .  .  eute  A   1;    anuuente  E   1;    in- 

hibentem  G  1.  2;  inbibente  C  1.  g)  magna  ira  G.  h)  Rathis  C  1   {sed  postea 

Ratchis    et    Rachis).  i)  deest    G   ] .   2.  k)  refugeret    A    1;     fugiret    G  1.  2. 

1)  Rachis    F  1,    et  ita  postea.  m)  supplicando   obtinuit  patri  veniam   eumque  ed. 

pr.  Lind.  cett.  n)  rege  F   I;  a  rege  A  '3.  o)   cum   quibus   C.  D.  H   1.  I   1.   2, 

e  corr.  G   1.         p)  ad  F  1.  q)  Ratebit  A2;  Ratthait  A3;  Rathait  H.  r)   Ahi- 

stulfum  A  3.  s)  sede  G  1;  mortem  G  2.  t)  ila  A  1.  2.  F  1.  G  2;  Adistulfum 
G  1;  Ahistulf  A  3;  Aistulfus  ce«  —  dolore  F  1.  G  1.  2.  u)  deest  C  1.  v)  ita 
A  2,  F  1 ;  regem  cett.  w)  Hersemar  C.  D.  I  1;    Hermefar  G  5c.  x)  et  effu- 

erat  F   1.         y)  deest  G  1  —  3.  z)  defensas  F   1.   G  1  —  3.  a)  ita  A   1.   2.  B   2. 

E   1.  F  1.  4.  G  1.  2 ;  basilicam  ceteri.  b)   confuit  F   1.  c)  indulgeutiam  A  '3. 

d)  }ioc  et  seqitens  cap.  om  0  4,  in  fine  sexti  Ubri  pomtnt  C  1 — 3.  D  1  I  1,  (luod  in 
D  1  ita  in  margine  notatitm  est :  Parva  quae  hic  desunt  in  fine  huius  libri  require, 
post  finem  scilicet  sexti  libri,  et  sic  demum  ad  superiora  recurre ;  C  3;  Hic  2  cap. 
desunt  quae  iu  calce  libri  conscripta  sunt.  e)  Carnoilam  D  2.  3.  f)  magna 

multitudine  F  1.   G  1.         g)  Sclavis  A  1.  F  1. 


PAULI  HISTORIA  LAXGOBARDORUM.     LIB.  VI.  237 

eiim  qui  primus  ei  occurrit  clava''',  quam  manu  gestabat^ 
percutiens,    eius  vitara  ^  extincxit. 

53.  Circa  haec  tempora  Carolus  princeps  Francorvim 
Pipinum'^  suum  filium  ad  Liutprandum  direxit,  ut  eius  iuxta 
morem  capillum  susciperet''.  Qui  eius  caesariem  incidens, 
ei  pater  effectus  est  multisque  eum''  ditatum  regiis^^  mune- 
ribus  genitori  remisit. 

54.  Per  idem  tempus  Sarracenorum  exercitus  rursum 
in  Galliam  introiens,  multam?  devastationem  fecit.  Contra 
quos  Carolus  non  longe  a  Narbone*'  bellum  committens,  eos  737. 
sicut  et  prius  maxima  caede  prosti'avit^  Iterato  SaiTaceni 
Gallorum  fines  ingressi,  usque  ad  Provinciam  venerunt",  et 
capta  ArelatC;  omnia  circumquaque  demoliti  sunf^.  Tunc  Ca- 
rolus  legatos  cum  muneribus  ad  Liutprandum  regem  mittens, 
ab  eo  contra  Sarracenos  auxilium  poposcit:  qui''  nihil  mo- 
ratus  cum  omni  Langobardorum  exercitu '  in  eius  adiutorium 
properavit.  Quo  conperto  gens  Sarracenorum  mox  ab  ilhs'" 
regionibus  aufugit;  Liutprandus"  vero  cum  omni  suo  exer- 
citu  ad  Italiam  rediit.  Multa  idem  regnator  contra  Romanos 
bella  gessit,  in  quibus  semper  victor  extitit,  praeter"  quod  se- 
mel  in  Arimino  eo  absente  eius  exercitus  caesus  est,  et  alia 
vice,  cum  aput  vicum  Pilleum,  regeP  in  Pentapolii  demo- 
rante,  magna  multitudo  horum'"  qui  regi  munuseula  vel 
exenia  vel  singularum  ecclesiarum  benedictiones  *  deferebant, 

a  Romanis  inruentibus  caesa  vel  capta  est.  Rursus  cura 
Ravennam'  Hildeprandus  ",  regis  nepus^,  et  Peredeo"'  *Vicen-'p.  i84. 
tinus"  dux  optinerent,  inruentibus  subito  Veneticis,  Hilde- 
prandus  ab  eis  captus  est,  Peredeoy  virihter  pugnans  occubuit. 
Insequenti^  quoque  tempore  Romani,  elatione  solita  turgidi, 
congregati  universaliter,  habentes  in  capite  Agathonem  Peru- 
sinorum^    ducem,    venerunt   ut^  Bononiam   conprehenderent, 

a)   cl.avam  D  1  ;  eleva  qua  F  1.         b)  vita  F  1.  G  1.  2.  c)  Pippinum  F  1.  G  1,  aUi. 

d)  D   1  in  inarg.  succideret,  ct  ita  alii  D.  B  4.  H   1  ;  incicleret  G  5a.  c,  e  corr.  F   1 . 

e)  deest  A  3.  f)  rogis  F  1.  G.  Neap.  g)  multa  F  1.  G  1.  2.  —  devastatione 
F  1?  G  1.  2.  h)  Narbona  D  3.  G  1.  2;  1.  in  arbona  G  4.  i)  sequenlia  — 
vitam  servantes.  Qui  G.  dum  adhuc  propter  (c.  55)  des.  B  2.  k)  qui  —  prope- 
riivit  des.  D.  B  4.  1)  exercitum  F  1.  m)  m.  amabilis  A  1.  u)  Liutpr.andum 
F  1;  Liutpr.ind  G  1.  o)  propter  F  1.  G  1 — 3.  p)  regem  F  1;  regem  —  de- 
moranteni  (i  1.  2.  (j)  Pentapolim  D  2.  E.  F.  G.  H  1.  r)  orum  V  1;  eorura 
G.  I  1.  2.  s)  benedictionem  A  3c.  F.  G;  dona  C.  D.  B  4.  t)  Ravenna  A  3. 
F  1.  G  1—3.  u)  Childeprandus  A  2;  Hildebrandus  C  1.  D  2.  G  2.  I  1,  alii. 
v)  ita  A  1—3.  F  1.  G  1.  2.  w)  Predeo  F  1.  G  1—3.  x)  Viceutius  A  3; 
Vlneentinus  A  2.  D  2.  3  ;  Vincius  G  5c.  y)  desinit  0  3.  z)  Peros.  G  4  ;  Pe- 
rusionum  G   1.   2.          a)  ad,  eraso  conpr.  G  2. 

1)  Cf.  Fred.  cont.  c.  109;    Chron.  Moiss.  ^».  292.  2)   Francl  reriiin 

scriptores  hac  de  re  nihil  tradiderunf,  qiiare  duhlum  videfur,  an  revera 
de  nova  Sarracenoriim  incursione  cogifandwn  sif,  qnippe  qui  a.  737 
prorinciam    Arelatensem    occnpassent.  3l  Praecedenti  potius,    ut  ex 

mentione  Peredei  patet.     BE. 


238  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

ubi  tunc  Walcari^,  Peredeo  et  Rotcari''  raorabantur  in  castris. 
Qui  super  Romanos  inruentes ,  nuiltam  ^  de  eis  stragem 
fecerunt  reliquosque  fug-am  petere  conpulerunt. 

55.     His  diebus  Transamundus  '•  contra  regem  rebellavit. 
Super  quem  rex  cum  exercitu''  venicns,  ipse  Transamundus 

738/39.  Romam  fuga  ^  petiit».  In  cuius  loco  Ilildericusg  ordinatus 
est.  Mortuo  autcm  Romualdo  iuniore  Beneventanorum  duce, 
qui  viginti   et  sex   ducatum  tenuerat    annis,  Gisulfus,   eius'' 

c.  73i.mius  adhuc  parvolus,  remansit.  Contra  quem  aliqui  insur- 
gentes,  eum  moliti  sunt  extinguere;  sed  Beneventanorum 
populus,  qui  suis  ductoribus  semper  iidelis  extitit,  eos  peri- 
raerunt,  sui  ducis  vitam'  servantes^.  Qui  Gisulfus  dum  •* 
adhuc  propter'  aetatera  puerilera  idoneus  ad  tantum'»  jiopulum 
regendum"  non  esset,  Liutprand  rex  Beneventum  tunc  veni- 
ens,  eum  exinde  abstulit  et  aput  Beneventum  suum  nepo- 
732.  tem  Gregorium  ducem  ordinavit,  cui«  in  matrimonio  uxor 
sociata  GiselpergaP  noniine  fuit.  Ita  rex  Liutprand  rebus 
conpositis  ad  suuni  soliura  remeavit,"  Gisulfuraque  suum 
nepotem  paterna  pietate  erudiens,  ei  Scaunipergam  i  nobili 
ortam  progenie  in  matrimonium  ■■  iunxit.  Ipse  rex  eo  tem- 
pore  in  langorera  *  decidens,  morti  adproxiraavit '.  Quem 
Langobardi  vita"  excedere  existimantes,  eius  nepotem  Hil- 
deprandum^  foras  muros  civitatis  ad  basihcam^  sanctae  Dei 
735.  genetricis,  quae  ad  Perticas  dicitur^',  regera  levaverunt^. 
Cui  dura  contura,  sicut  raoris  est,  traderent,  in  eius  conti 
sumraitate  cuculusy  avis  vohtando  veniens  insedit.  Tunc 
aliquibus  prudentibus  hoc  portentu^  visum  est  significari, 
eius  principatum  inutilem'»  fore.     Rex  autem  Liutprand  cum 

a)  Walchaii  F   1.   G;    Waltari  A  4.  D   1.  B  4.  H   I;    Waltarius    D  2;    Vulgari  E   1. 

b)  Kothcari  A  3;  Kotchari  G  1.  2;  Rotthari  E  1.  F  1  ;  Rotharit  A  4;  Truotcari 
C   1.  D   1.  B  4.  I  1;    Truoeari    D  '3a.   3.  4.   10;    Truoecari  C   2;     Troutcarius  D  2. 

c)  raulta  -  strage  F  1.  G  1.  2.  d)  Trasam.  F  1.  e)  exercitum  F  1.  f)  fiigiens 
A'3.  3;  fjgire  e  corr.  Fl;  Tr.  fugam  G  1.  2.  5c.  g)  Childer.  A  2.  h)  deest  A  2. 
i)  vita  F  1.  k)  cum  C.  D.  I  1.  —  adhuc  deest  C.  D.  E.  B  4.  H  1.  1  1.  1)  per  G  2. 
m)  tantam    A   1.  2.    F   1.   G   1.   2.  n)  gereudum  A  2.  F  1.   G  1.   2  ;    decst  A  '3. 

0)  cum  F  1.  —  in  deest  A  2.  G  1.  2.  p)  Giselb.  G  2.  I  1 ;  Gisemb.  D2;  Giseb. 
0  1.  D  3;  Gisenperga  F  1;  Giselperba  A  '3;  Giselbirta  G  5c.  q)  eis  cuniperga 
F  1;  Scanipergam  F  4;  Scaviniiperga  G  2;  Scavinibergam  G  5a.  c ;  Avinipergam 
A  '3;  Cauuipergam  E  1;  Cunipergam  F  5  et  G  1  e  eorr.;  Chunipergam  F  '2;  Cu- 
nibergam  H  1;  Couibergam  C.  D.  B  4  —  nobilior  est  p.  G  1.  2.  r)  matri- 
monio  F  *2.  4.  G.  s)  ita  C  1.  F  1.  O  1.  t)  sequenlia  desunt  foUo  evulso  A  4. 
u)  vitam  F  1.  G  1.  —  excedevent  ex.  ei  F  1.  v)  Ildepr.  F  1.  G  1 ;  Ilpr.  A  '3. 
w)  ad  s.  D.  g.  ecclesiam  C.  D.B4;  ad  basilicam  s.  D.  g.  ecclesiam  I  1.  x)  deest 
A  2.   —  regem  deest  C  1.         y)  gucculus  A  3.          z)  ita  A  1.  B  2.   E  1.  F  1.   Gl— 4; 

.  portentum  A  2.  3.  F  '2;  porteuto  D.   I   1,  aUi;  portendo  C   1.  a)  inutile  G  1.  2. 

1)  Cf.  G.  liont.  Grerj.  II.  et  Zacliar.  2)  Dux  Adelais  conira  eum 
elevatus  est ;  cf.  Chron.  S.  Bened.  Cass. ;  Eirscli  p.  36.  3)  Ex  chartis 
jyraeceptisque  constare,  electionem  Hildepirandi  praecessisse  Transamundi 
rehellioni,  Paulum  igitur  hoc  capite  res  gestas  confuso  temporum  ordine 
tradidisse,  monuit  BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  239 

lioc  cognovisset,  non  aequo  animo  accepit;  tamen  de  infomi- 
tate^  convalescenS;  eum  regni  sui  consortem  liabuit.  Evolutis 
dehinc  aliquod''  annis,  Transamundus,  qui  Romam  fug-erat, 
Spoletium  '^  rediens,  Hildericum  ^  extinxit  rursumque  contra 
regem   reLellionis  audaciani''  sumpsitf-'. 

*56.  At  vero  Gregorius?  dum  aput  Beneventuni  annis'p-  iss. 
septem  ducatum  gessisset,  vitam ''  exemptus  est.  Post  cuius  739. 
obitum  (jrodescalcus  dux  effectus,  annis  tribus  Beneventanis ' 
praefuit;  cui  in  coniugio  uxor  sociata''  nomine  Anna  fuit. 
Rex'  igitur  Liutprand  talia  de  Spoletio '"  sive  Benevento  au- 
diens,  rursum  cum  exei'citu  Spoletiimi  petiit.  Qui  Penta-T^o. 
polim  veniens,  dum  a  Fano  civitatem"  Forum  Simphronii  ^- 2 
pergeret,  in  silva,  quae  in  medio  est,  Spoletini  se  cum  Ro- 
manis  sociantes ,  magna  incommoda  regis  exercitui  p  intule- 
runt.  Qui*i  rex  in  novissimo  loco  Ratchis'"  ducem  et  eius 
fratrem  Aistulfum  cuni  Foroiulauis  constituit.  Supra  quos 
Spoletini^  et  Romani  inruentes,  aliquos'  ex  eis  vuhierave- 
runt.  Sed  tamen  Ratchis  cum  suo  germano  et  ahquibus 
viris  fortissimis  omne  ilhid  pugnae  pondus  sustinentes  viri- 
hterque  certantes ,  niultisque  trucidatis,  se  suosque  exinde, 
praeter  ut  dixi  paucis"  sauciati.<,  exinierunt.  Ibi  quidam  Spo- 
letinorum^  fortissimus  Berto"'  nomine  nominative  Ratchis 
adclamans,  armis  instructus  super  eum  venit.  Quem  Ratchis 
subito  percutiens,  equo  deiecit.  Cumque  eum  eius  soeii 
perimere  vehent,  eum  pietate  sohta''  fugerey  permisit.  Qui 
manibus^  pedibusque  reptans,  silvam  ingressus  evasit.  Super 
Aistulfum  vero  in  quodam  ponte  duo  fortissimi  Spoletini  a 
tergo  venientes,  unum  eorum  aversa**  cuspide  feriens  de  eodem 
ponte  deiecit,  alterum  vero,  subito  ad  eum  conversus,  vita'' 
privatum  post  socium  mersit. 

57.  "^     At  vero  Liutprand  Spoletium    perveniens,  Transa-742. 
niundum  ducatum''  expuht  eumque    clericum   fecit*.      Cuius 

a)  iutirmitaten)  P  1.  b)  ita  B  2.  F  1  ;  aliquia  C  1.  G  1.  2.  e)  Spolietuni  G2; 
Spoletum   C.  D.  d)   Ud.   hoc  loco  F   1.  e)   audacia  F   1.  f)  dcsinunt  B  2.  2aj 

hic  addit  :   per  Cliristum,  ille  :  Expl.  liber    VI.   liisthoriae  Langobardorum.  g)  Ore- 

goris   F    1.  h)   ita    A    1.   2.    E    1.   F   1.   G    1—4;   vita  cett._  i)   Beuevenis  F   1. 

k)  s.  est  n.  A.  f.  F  1.  G  1.  2.  1)  novum  inc.  cap.  F  I.  m)  Spolic(t)io  F  1.  G  1  —  3. 
n)   ita  A   1.   B   4.   C   1.   D   1.   6.    F.  G.   H   l.   I   1,    alii;    civitatc  A   2  ?  3.   C   2.   3,  alii. 

0)  Simfronii  F  1.  G  1.  4.  5c;  Simpronii  A3;  Simplioronii  A  2;  Simphoriani  C  4b. 
p)  exercitu  F  1.  q)  Qui  —  vulneravcrunt  des.  G  5c.  r)  Rachis  duce  F  1. 
s)  Spoletini  se  cuni  Romanis  F  1.  t)  aliciuod  F  1.  u)  p.  raucitatis  G  1. 
v)  Spolitanorum  A  2.  B  4.  C.  D.  F  1.  G.  Hl;  Spolitonorum  E  1.  w)  Verto  F  1. 
.x)  solitam  F  1.  G  1.  2.  y)  fugire  E  1.  F  1.  G  1.  2.  /.)  manus  A  2.  a)  ita 
A  1.  2.  B  4.  D  3.  F;  adversa  C.  D  1.  G.  I  1,  alii.  b)  vitam  G  1.  2.  —  pri- 
vavit  F  1;  privavit  et  F  4.  G  1.  2.  5c.  I  1;  p.  s.  m.  des.  G  5a;  et  de  ponte  de- 
mersit  F  1  e  corr.  c)  hoc  caput  praecedenti  adjungvnt  D  1.  G  1.  2.  5a.  e.  Xumeris 
inde  ab  c.  53  (=47)  omissis,  hoc  LVIIII.  numerat  F  1.  d)  ita  A  1.  2.  E  1.  F  1; 
ducato  G  1.  2;  ducatu  ceteri. 

1)  Fusivs  haec  narranl  G.  pont.  Zach.  2)  Fussombrone.  3)  Cf. 
G.  pont.  Zach. 


240  PAULI  niSTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

in  loco  Agiprandum »,  suum  nepotem,  constituit.  (Jum  vero 
Beneventum  propcraret,  Gotscalcus '',  auditu'^  eius  advontu, 
navem  conscendere '^  atqvie  in  Greciam  fugere''  molitus  est. 
Qui  postquam  uxorem  et  cuncta'"  su])cllectilem  suam  in  navi 
inposuisset  ct  novissime  ipses  ascendere  vellet,  inruentibus 
]>eneventanis '',  Gisulti  tidelibus,  extinctus  est.  Uxor  sane  illius 
cum  omnibus  quae'  liabebat  Constantinopolim  perlata''  est. 
58.'  Tunc  rex  Liutprandum '"  Bcneventum  perveniens, 
Gisulfum",  suum  nepotcm,  iterum  in  loco  proprio  ducem 
constituit'.  Rebusque  ita  conpositis",  ad  suum  palatium 
remeavit.  Hic  gloriosissimus  rex  multas  in  Christi  honoreP 
per  singula  loca  ubi  dcgere  solebat  basilicas  construxit.  Hic 
monasterium  beati  Petrin,  quod  foras  muros''  Ticinensis 
civitatis^  situm  est  et  Caelum  Aureum  appcUatur,  instituit^. 
In  summa  quoque  Bardonis  Alpe  ^  monasteriiun  quod  Ber- 
'p.  186.  cetum'  dicitur  aedificavit'*.  In  Olonna"  nihilominus  *suo 
proastio^  miro  opere  in  honore  sancti  Anastasii  martyris 
Christo^^  domicilium  statuit,  in  quo  et  monasterium"  fecit. 
Pari  etiam  modo  multa  per  loca  singula  divina^  templa  in- 
stituit.  Intra  suum  quoquc  palatium  oraculum  domini  Sal- 
vatoris  aediticavit^  et  quod  mdli  alii  regcs  habuerant,  sacer- 
dotes  et  clericos  instituit,  qui  ei  cotidie  divina  ofticia  decan- 
tarent.     Huius    rcgis^   temporibus   fuit   in  loco    cui  Forum'' 

.a)  Agibraudum  A  3.  D;  Api-audum  F  1,  post  corr.  Ansprandum,  et  ila  F  '2.  4.  5. 
G  1.   2.  5c;  Ausbrandum   G  5a.  b)  ita  hoc  loco    A   1.    F   1.   G,    alii;    Gotstalcus 

A   2;  Gotescalcus  I   1;  Godcscalcus  D  2.  3.  c)  ila  A   1.  2.  F   1.   G   1.  2;  audito 

ceteri.  d)  conscenderet  F   1.    (i    1.   2.  e)  fugiro  G   1.   2.  f)  ita  A   2.  F   1. 

G  1.  2  ;  cunctam  ceteri.  g)  ille  C.  D.  h)  Benventaui  F  1.  i)  deest  A  2. 

F.  Gl   2.  k)  prolatam  G  1.  1)  hoc  cap.  praecedenti  adjungunt  A  2.  3.  F '2.  4.  G. 

m)  ita  A  1.  F   1;  Liutprandus  cett.  n)  deest  G  2.  o)   conposuit  F  1.   G  1.   2. 

p)  honorem  A   2.  E   1.  F.  G.  H   1.  I  1.  q)  deest  A  3.  r)  murum  F   1.  G  2. 

s)  c.  s.  est  des.  G  1.  t)  Bercedum  G  1.  4;  Bercecum   G  5c;  Bertecetum  H  5a ; 

Borcetum  A  '3.  u)  in  A  1   ler/i  nequit ;  Olonuam   G  2 ;   Olomna  A  3 ;   Olonno   C  4b ; 

Ollana  D  2;  OUanna  D  3.  B  4;  Holonua  F  2a.  G  4;  Holouia  G  5c;  Nolanna 
C   1;    Nolana  I   I.  v)  prastitio  C   1.   2.    D   1.  I   1  ;    proastrio  D   2;    prolevamine 

G  5a.  c;  proprio  e  corr.  F   1,  et  ila  F  5.  I  2.   —  suo  deest  A  "3.  w)   Christi  C   1. 

G  2.   —   domicilio  G  1.  x)  monasterius   G  1.  y)   divinita  G  2  ;  vel  hoc  voca- 

bulum  vel  singula  deest  G   1.  z)  instituit    G  1.   2.  a)  rei    F   1.   G  2.  3;    regi 

G  1;  temporis  G  2.  3.         b)   Foro   G  1. 

1)  Quod  c.   742.   fnctum    ex    diplomatibus    constal.       Cf.  Hirsch  p    39. 

2)  Cf.  Ottonis  III  dlpl,  Stumpf  No.  92.3,  et  MahiUon,  Ann.  Ben.  l. 
XX,  c.  53  (II,  p.  66^.  3)  Barturberk  supierscripsit  Epit.  Scletsta- 
diensis.  4)  Non  conditorem,  sed  auctorem  monasterii  Berceti  in  monte 
Bardonum  Liuiprandum  regem  ex  gestis  Moderamni  episcojn  Bedonensis 
a  Frodoardo  narrutis  lih.  I,  cap.  20.  prohat  optinie  Mabillonius  in  an- 
nalihus  tom.  II,  a.  718  (II,  p.  b\),  illudque  in  honorem  s.  Ahundii 
martyris  antea  constructum,  postea  in  honorem  s.  Bemigii,  cujus  reli- 
quias  e  Bemensi  monasterio  Moderamnus  in  Italiam  contulerat,  et  mi- 
raculo  monitiis  ibidem  deposuerat,  ita  Liutjyrandus  regia  Uheralitate  jjer 
suum  diploma  honis  et  aedificiis  ditavit,  ut  a  nostro  conditoris  loco  ha- 
beatur.     BI. 


PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI.  241 

nomen  est,  iuxta  fluvium  Tanarum,  vir  niirae  sanctitatis  Bao- 
dolinus  ^  nomine,  qui  multis  niiraculis,  Christi  gratia  ^  suf!i'a- 
gante,  refulsif^.  Qui  saepe''  futura  praedixit,  absentia  quoque 
quasi  praesentia  nuntiavif.  Denique  cum^  rex  Liutprand 
in  Urbem  silvam  venatum  isset,  iinus  ex  eius  comitibus  cer- 
vum"  sagitta  percutere''  nisus,  eiusdem  regis  nepotem,  hoc 
est  sororis  eius  filium,  Aufusum'  nomine,  nolens  sauciavit. 
Quod  rex  cernens   —   valde    enim   eundem    puerum   amabat 

—  cum  laerimis  eius  incommodum''  lamentari  coepit  statimque 
unum  e  suis  equitem  misit,  qui  ad  virum  Dei  BaodoKnum 
curreret  eumque  peteret,  ut  pro  vita  eiusdem  pueri  Christum 
suppHcaret.  Qui  cum  ad  servum  Dei  pergeret,  puer  defunctus 
est'.  Cui  Christi  famulus  ad  se  ])ervenienti  ita  dixit:  ^Scio, 
quam  ob  causam  veneris ;  sed  iUud  quod  postulare  missus 
es "'  iam  fieri  non  potest,  quia  puer  ille  defunctus  est'.  Quod 
cum  his"  qui  missus"  fuerat  regi  quod  a  servo  Dei  audierat 
renuntiasset,  rex,  Hcet  doluerit,  quod  effectum  p  supphcationis 
suae  habere  non  potuit,  tamen  quia  vir  Domini  Baodohnus 
prophetiae  spiritum  habuerit,  aperte  cognovit.  Huic  i  quoque 
non  dissimilis  apuf  Veronensem  civitatem  Teudelapius* 
nomine  fuit,  qui  inter  miranda'  quae  patrabat  praesago  etiam 
spiritu"  multa  quae  erant  ventura  praedixit.  Eo^  quoque 
tempore  floruit  vita  vel  actibus  Ticinensis  ecclesiae  episcopus 
Petrus^,  qui^  quia  regis  erat  consanguineus,  ab>'  Ariperto 
quondam^  rege  aput  Spoletium  exilio  fuerat  retrusus.  Huic 
beati  martyris  Savini"  ecclesiam  frequentanti  isdem  venera- 
bilis  martyr''  praenuntiavit,  quod  episcopus  aput  Ticinum 
futurus  esset.  Qui*^  postea,  cum  factum  fuisset,  basilicam 
eidem  beato*'  raartyri  Savino  in  soHd  proprio  aput  eandem® 
civitatem  construxit^  Hic  inter  rehquas  optimae  vitae  quas 
habuit  virtutes  etiam  virginitatis  flore  decoratus  enituit. 
Cuiuss  nos''  aliquod  miraculum',  quod  posteriori  tempore 
gestum  est,  in  loco  proprio  ponemus.  Af^  vero  Liutprand', 
postquam  triginta  et  uno'"  annis  *septemque  mensibus  regnum"  •  p.  i87. 

a)  Baudolinus    G-  5a.  c;      Blandolius    corr,    Blandolinus    G    1;      Blandolinus    G  4. 

b)  graciam  F  l.  c)  reliqua  in  G  1  vix  Ugi  possunt.  d)  sempor  F  1.  e)  pr. 
dicebat.  desinil  K  2,  adilens:  Finis  sex  libri  et  ultimi.  f)  dura  A  2.  *3.  3;  deest 
C.  G  2;  r.  L.  cum  in  D  3.  g)  servum  A  2.  C  1.  F  1.  li)  percuteret  F  1. 
i)   Anfusum  A  '3.            k)  incommodu  F   1;    incommoda  F  4.   G.     —  eius  deest  C   1. 

—  lamenta  F  1;  lamentare  C  1.  O  2.  I)  reliqua  in  A  1  legi  nequeunt.  m)  est 
F  1.  —  postulas  C.  D.  B  4.  —  iam  deest  C.  D.  l  1.  n)  ita  A  2.  C  1.  F  1.  G  2.  3. 
o)  missi  fuerant  F  1.  p)  eflfectu  G2.  q)  novum  inc.  cdp.  Fl.  r)  ad  (at  G  2) 
F.  G.  —  Beron.  C  1.  2.  F  1  s)  Theud.  G  2;  Theod.  C  1.  D  2.  3.  t)  mi- 
randam  F  1.  u)  spiritum  F  1.  v)  norum  inc.  cap.  E  l.  F  1.  vv)  desinit  G  1. 
x)  deest  F  1.  y)  deest  G;  et  ab  H  2;  quia  c.  c.  Aviberti  quondam  regis  ap. 
G  .'Ja.  c.  12?         z)  desinit  G  2.         a)   Sabini  A  2.  F  1   (S.  m.>.         b)   vir  C.  D.   I  1. 

c)  Quod  G  4.  5c;  Qui  p.  cura  episcopu»  factus  fuisset  D  (l?).  H.  d)  deest  G  4; 
beati  C  4b;  oiusdera  beati  martiris  Savini  C  1—3.  D.  e)  eadem  e  corr.  F  1. 
f)  desinit  A  *4.  g)  Cuius  —  ponemus  des.  I  2.  h)  dee.H  C  1.  i)  deest  A  2. 
k)  novum  inc.  cap.  A  4.  E  1.  F  1.  5.  1)  rex  adJ.  C.  D.  m)  duo  C  1.  n)  prin- 
cipatum  C.  D.  B  4. 

16 


242  PAULI  HISTORIA  LANGOBARDORUM.     LIB.  VI. 

optenuit,  iam  aetate  matiirus  huius  vitae  cursum  explevit; 
corpusque  eius  in  basilica  beati  Adriani  martyris,  ubi  et  eius 
genitor  requiescit,  sepultum  est.  Fuit  autem  vir  multae 
sapientiae,  consilio  sagax,  pius'*  admodum  et  pacis  amator, 
belli''  praepotens,  delinquentibus  clemens,  castus,  pudicus, 
orator  pervigil,  elemosinis  largus,  litterarum  quidem  ignarus, 
sed  philosophis  aequandus,  nutritor  gontis,  legum  augmen- 
tator.  Hic  initio  regni  sui  Baioariorum  pkirima  castra  cepit, 
phis  semper  orationibus  quam  armis  fidens,  maxima  semper 
cura   Francorum  Avarumque''   pacem  custodiens'. 

FINIT"  LIBER  SEXTUS^ 

a)  (leest  A  3.  b)  reliqua  in  B  3  legi  nequettnt.  c)  deest  G  5a.  c  ;  aliorumque  F  3a; 
(1)  ita  E   1.  F   1 ;  Explicit  ceteri.  e)  de  historia  Langobardorum  adrl.  A  2,  et  ul- 

timus  historiae  geutis  {deest  F  5)  Langobarclorum  D  4.  F  5,  in  historia  Longobar- 
dorum  edita  a  Paulo  historiographo  H,  amen  E  1 ;  Hj-storiae  Langobardorum  liber 
VI.  explicit  D  3 ;  Explicit  liber  sextus  Pauli  de  gestis  Longobardorum  D  5 ;  Ex- 
pliciuut  gesta  Longobardorum  A  4.  —  In  A  6  legitttr:  Ab  adventu  Longob.  usque 
ad  annum  domui  Grimoaldi  sunt  anui  CCXI.l.  —  Codd.  C  1 — 3.  D  1.  I  1  capita 
52.  et  53.  supra  omissa  adduiit. 

1)  Nostris  diehus  Liuiprandi  regis  tumulus  non  in  hasilica  d.  Adriani 
martyris,  ut  Paulus  Jiic  scrihit,  sed  in  altera  s.  Petri  in  Coelo  aureo. 
Scriptores  Ticinenses  inde  translatum  putant,  immo  iterum  loco  motum 
scribunt  in  eadem  basilica  sancti  Petri:  quippe  olim  ad  ingressum  con- 
fessionis  columnis  quatuor  imjjositus  conspiciehatur,  nunc  vero  ex  dccreto 
sac.  conc.  Trident.  humi  stratus  ante  proximam  aram  s.  Severino  Boetio 
dicatam.     Haec  ihi  legitur  (pigraplies: 

Flavius  boc  tumiilo  Liutprandus  eonditur,  olim 
Langobardorum  rex  inclytus,  acer  in   armls 
Et  bello  victor;  Sutrium  atque  Bononia  tirmaut 
Hoc   et  Ariminum,  necnon  invicta   Spoleti 
Moenia;  namque  sibi  haec  subiecit  fortior  armis. 
Roma  suas  vires  iam  pridem  hoc  milite  multo 
Obsessa  expavit;   deinde  ••  tremuere  feroces 
Usque   Saraceni,   quos  dispulit  impiger,  ipso, 
Cum  premerent  Gallos,  Karolo  poscente  iuvari; 
Ungarus,  a  solo  hoc  adiutus  Francus  et  omnes 
Vicini  grata  degebant  pace  per  omnes. 
Rege  sub  hoc  fulsit,  quod  mrrum   est,  sancta  frequensque 
Relligio,  ut  recolunt  Alpes,  ecclesia  quarum 
Hanc  habuit  vincente  ipso,  et  praegraudia  templa, 
Quae  vivens  strnxit,  quibus  et  famosus  in  orbe 
Semper  et  aeteruus  histrabit  saecula  cuncta, 
Praecipue  Petro  coelesti  hac  sede  dicata*^ 
Clavigero,  statuit  Coelo  quam  providus  Aureo ; 
Augustinus  ubi  huc  aliunde  abductus  eodem 
Rege  iacet,  cuius  doctrina  ecclesia  fulget.     BI. 
Editum  est  hqc  epitaphium,  multo  post  mortem  ejus  factum,  etiam  a  Si- 
gonio,  De  regno  ItaJiae    lib.  III  (ed.  1691^,  j^-   71,  cujus  ope  quaedam 
eviendavi,  et   Troya,  Cod.  clipl.   Nr.  564,  IV,  p.   135, 

a)  deinceps  S.         b)  locata  S. 


APPENDIX. 

I.     CATALOGUS  PROVmCIARUM  ITALIAE. 

In  codice  hibliothecae  regiae  Matritensis  A.  \Q,  saec.  X, 
inter  varia  opera  chronologica,  geographica  aliaque  (Arch. 
Vlll,p.  768  sq.)  f.  190.  hrevis  legitur  Italiae  descriptio, 
ciijus  exemplar  in  usus  nostros  fecit  h.  m.  Knust.  Ipse 
hanc  ex  Paidi  Historia  Langohardorum  sumtam  putavit; 
sed  jam  Bethmann  vidit,  Paulo  vetustiorem  eam  esse,  ah 
illo  exscriptam,  laudatam  (II,  20)  et  additionihus  ex  Isidoro 
plerumque  haustis  auctam.  Attamen  Langohardorum  tem- 
pore,  monasterio  Bohiensi  fundato  f6l3j,  comj^osita  est. 
Saecido  XL  Guido  inter  Varias  historias  (Arch.  J^II,  p.  637 
sq.)  Bethmanno  teste  eam  recepit  (fol.  7.  cod.  Bruxellensis 
Nr.  3897 — 3918^,  nonnidlis  additis  vel  mutatis,  quae  nunc 
acl  manus  non  fuerunt.  G.  W. 

Item  cle  provinciis  Italiae. 

Prima  pro^aneia  Venetia.  Siint^  huius  Venetiae  infra 
Veronam  et  Vincentiam  ^  Pataviumque  et  jMantuam  civitates, 
seu  et  alias.  Sed  inter  omnes  Aquileia  civitas  extitit  caput, 
pro'  qua  modo  nunc  Foroiuli  ita  dictum  est,  quod  lulius  Cesar 
forum  negotiationis  ibi  statuerat. 

Secunda  provincia  Liguria;  in  qua  est  Mediolanum, 
Ticinvim,  quae  alio  nomine  Papia  appellatur.  Haec  usque 
ad  Langobardorum  lines  protenditur.  Inter  lianc  et  Alama- 
norum  patriam  due  provincie  sunt,  id  est  Ive})tia  prima  et 
Reptia  secunda,  inter  Alpes  consistunt;  in  quibus  proprie  Keti 
liabitare  noscuntur. 

Tertia  provincia  Alpes  Cotiae  dicuntur.  Hanc  a  Liguria 
in  eorum  vcrsus  usque  ad  mare  Tyrrenum  extenditur  et  ab 
occiduo  finibus  Gallorum  conputatur.  In  hac  Aquis,  ubi 
aquae  calidae  sunt,  et  civitates  Dertona  et  monasterium  Bo- 
vium,  Genua  et  Saona  habentur. 

Quarta   provincia   Tuscia  est.      Haec  habet  intra  se  cir- 

a)   S;  cod.         b)  unc.  c. 

16* 


244  CATALOGUS  PROVINCIARUM  ITALIAE. 

cimn  versus  Aureliam,  ab  orientis  parte  Umbriani.  In  hac 
provincia  Roma,  quae  aliquando  totius  mundi  caput  extitit,  in 
Umbria  Pcrusium  et  lacum  Clitorius  et  Spoletium*  consistunt. 

Quinta  provincia  Campania  ab  urbe  Roma  usque  ad  Siler 
Lucanie  fluvium  extenditur.  In  qua  opulentissime  urbes 
Capua,  Neapolim  ct  Salernum  constitute  sunt. 

Sexta  provincia  Lucana  inehoat  a  fluvio  Silcre  cuin  Oritia 
usque  ad  fretum  Sicnlum  per  ora  maris  Tirreni,  sicut  et  due 
superiores  provinciae,  dextrum  Italie  cornu  tenens,  pertingit. 
In  qua  posite  sunt  civitates,  id  est  Pestus,  Laynus,  Cassanus, 
Cosentia,  JMalvitus  et  Regium. 

Septima  provincia  in  Apenninis  Alpibus  conputatur,  quae 
inde  origineui  capiunt,  ubi  Alpes  Cotiae  finiuntur.  He  Alpes 
Apenninae  per  mediam  Italiam  pertingentes ,  Tuscia  ab 
Emilia  et  Umbria  a  Flamminea  dividuntur.  In  qua  sunt 
civitates  Feronianum  et  MontebeUium,  Bovium  et  Orbinum 
necnon    et   oppidum   quod   Verona  appellatur. 

Octava  provincia  Emilia,  incipiens  a  Liguria  provincia, 
inter  Alpes  Apenninas  et  Padi  fluenta,  versus  Ravenuam 
pergit.  Haec  locupletibus  urbibus  habet,  Plagentia,  Regio, 
Boonia  et  Foro  Cornelii,  cuius  castrum  Imola  appellatur. 

Nona  provineia  Flaminea  posita  est  inter  Alpes  Apen- 
i89.ninas  et  niare  Adriaticum.  In  *qua  sunt  nobilissima  urbium 
Ravenna  et  quinque  aliae  civitates  consistunt,  que  Oreco 
vocabulo  Pentapohm  appellantur''. 

Decima  provincia  Picenum  occurrit  post  Flamineam^ 
ab  austro  habet  Apenninos  montes,  ex  altera  parte  Adria- 
ticum  mare.  Haec  pertendit  usque  ad  fluvium  Piscaria. 
In  qua  sunt  civitates  Firmus,  Ascuhis  et  Pennis,  ^tiam  ve- 
tustate  consumptae  [HadriaeJ  "^. 

Undecima  provincia  \aleria,  cui  Nursia  est  annexa, 
consistit  inter  Umbriam  et  Campaniam  et  Picenum,  quae  ab 
oriente  Samnium  regiouem  attingit.  Hec  habet  urbes  Tibu- 
rim,  Carsiohs,  Reate,  Forconem  et  Amiternum  et  regiones 
Marsorum'^  et  eoruni  lacus  qui  Focinus  appellatur. 

Duodecima  provincia  Samnium  inter  Campaniam  et  mare 
Adriaticum  et  Apidiam.  Quae  a  Piscaria  incipiens  halietur. 
In  hac  sunt  urbes  Theate,  Aufldianum,  Hisernia  et  antiqui- 
tate  consumpta  Sampnium,  a  qua  tota  provincia  nominatur^, 
et  ipsa  harum  provinciarum  caput  ditissima  Beneventum. 

Tertia  deciraa  provincia  Apuha,  consociata  sibi  Calabria. 
Hec  habet  urbes  satis  opulentas  Luceriam,  Sipontum,  Canu- 
sium,  Acerentiam,  Brundisium,  Tarentum  et  in  sinistro  Italie 
cornu,  quod  quinquaginta  mihbus  distans,  aptam  mercimoniis 
Ydrontum. 

a)   cl.  exp.  c.  b)  appellatur  c.  c)  ita  ex  Paulo  supplevi.  d)  Masorum  c. 

e)  nominantur  c. 


CARMEN  DE  SYNODO  TICINENSI.  245 

Quarta  decima  provincia  Sicilia  insiila  compiitatur.  In 
hac  provincia  sunt  ditissime  urbes,  inter  quas  magna  civitas 
est  Siracusana. 

Quinta  decima  provincia  Corsica  insula,  quae  multis  est 
promunctoriis  angulosa.  Sexta  decima  provincia  Sardinia 
insula.  Quae  utreque  Tirrenis  fluctibus  ambiuntur.  Haec  i 
in  Africa  mari  facie  vestigii  humani  tam  in  horiente  quam 
in  occidente  latior  prominet,  forme  paribus  lateribus,  in 
meridie  et  septentrionem  patet  in  longitudinem  140  milia,  in 
latitudinem  40. 


II.     CARMEN  DE  SYNODO  TICmENSI. 

In  codice  Bohiensi,  jam  Amhros  ia  n  o  E.  147  sup.,  qui 
continet  concilium  Chalceclonense  litteris  majuscidis  saecido 
sexto  rescriptum,  JJlphiUie  aliisque  fragmentis  deletis,  in 
paginis  cluahus  post  ejus  concilii  actionem  jprimam  vacuis 
relictis  cdia  mamis  charactere  minuscido  saecidi  sej)timi 
inseruit  versus  ad  celehrandam  synodiim  Papiensem  c.  a. 
698.  juhente  Cunineperto  rege  compositos  regique  dedicatos 
n  poeta  anonymo,  quem  Flavianum  fuisse  conjecit  Oltrocchi. 
[Sed  litteris  versuum  initialihus  Stefanus  mg.  (magister?) 
cmctor  indicari  videtur,  id  Holder-Egger  monuitj. 

In  cdtero  etiam  codice  Bohiensi  inter  Amhr osianos 
C.  105  infer.,  Hegesijij^um  continente  litteris  mc(juscidis  exa- 
rattim,  in  ccdce  lihri  cquarti,  uhi  lihrarius  in  fine  quater- 
nionis  spcdium  reliquerat  paginae  paulo  plus  unius,  alia 
manus  saecidi  septimi  exeuntis  vel  octavi  inexmtis  charactere 
minusculo   hos  ipsos  versus  descripsit. 

Invenit  eos  primusque  edidit  Oltrocchi,  Eccl.  Mediola- 
nensis  Historia,  Med.  1795,  II,  530.  625,  ex  apographo 
C.  105,  cj^uod  totum  aeri  incidere  fecit,  variis  codicis  E.  147 
lectionihus  in  margine  indicatis.  Oltrocchium  repetiit  Joh. 
Bofsius,  Conc.  Papiensia,  1852.  A'^,  p.  1.  [Troya,  Cod. 
dip)l.  III.  Nr.  3.30.  353.  363.  Postea  Eeifferscheid  carmen , 
ut  videtur,  ineditum  ratus,  typis,  non  sine  mendis,  mandari 
fecit,  'S.  B.  d.Wiener  Akad.'  1871,  p.  473.  Praeterea  im- 
pressum  estin  ephemeridihus  ^Varcheografo  Triestino,  Nuova 
serie''  I,  p.  85.  Eusius  vero^^de  hoc  pretioso  historiae  mo- 
numento  nuper  egit  Piper,  'tJher  den  kirchengeschichtlichen 
Geicinn  aus  Inschriften'  p)-  ^^*1  sqq.J  Nos  eos  iterum  ex 
ipso  codice  E.  147  accuratissime  descripsimus,  varias  apogra- 
phi  C.  105  lectiones  siih  contextu  annotantes  omnes ;  ex  quihus 
satis  paiet,  codicem  C.  105  non  esse  fontem  codicis  E.  147. 

'L.  BETHMANN. 

1)  Baec  ex  Isidor.  Et.  XIV,  6,  3i). 


246  CARMEN  DE  SYNODO  TICINENSI. 

'p.  190.  *Sublimes*  ortus  in  finibus  Europe'' 

Lang^ibardorum  regale  prosapia, 
rex  Haribertus  "^  })ius  et  catholicus 
Arrianorura  abolevit  heresem'' 
et  christianam  fidem  fecit  crescere.  -f- 

Subolis  item  Berthari*  in  solium 
regni  sufFectus,  imitatiis  protinus 
exempla  patris,  ad  fidem  convertere 
ludaeos*^  fecit  ba])tizandos,   credere 
qui  rennuerunt;  gladium  peremere.  + 

Tutor  et  rector,  amator  ecclesiae, 
a  fundaraentis  constructor  coenubii  ^, 
ubi  et  Christi  conlocavit  famolas''', 
sua  praefecit  germana  egregia, 
ipsas  raaterno  araore  ut  regeret.  -|- 

Tertius  iranio  nepus'  adque**  filius 
rex  Cuningperctus '  sublimatus  tempore 
moderno  rector  fortis  et  piissiraus, 
devotus  fidera  christianara  colere, 
ecclesiarum  ditator  et  opifex.  -{- 

Elictus  gente  a  Deo  ut  regeret 
Langibardorura '",  rebelles  conpescuit, 
bello  prostravit  Alexo  ^  nequissirao ", 
seraidiruta  nuncupata  3Iotina 
urbe**  pristino  decore  restituit.  -j- 

Exorta  scisraa  iani  prisco  de  tempore 
ab  aquilone  parte,  unde  pandere 
mahira  in  terra  universura  propheta 
vaticinandum  Isaias  cecenetP-^, 
ubi  superbus  thronura  cadens  elegit.  -[- 

Fontis  labacro  recepere  similei, 
nobiscimi  simul  Trinitatem  credere 
Aquihgenses  dissedentes  •"  synodura 
quinta ',  qui  totus  concordat  cura  quarta*, 
una  terapnentes '  rei  facti  oraniura.    -f- 

a)  Sublimis  2.  b)  Europae  2.          c)  Haribertus  2.          d)  heresim  2.         e)  Ber- 

tharith  2.  f)  ludeos  2.            g)  coenobii  2.             h)  famulas  2.  i)   napus  Be. 

k)   atque  2.  1)  Cunincbertus  2.          m)  Langobardorum  2.        n)  Alex  iuiquissimo  2. 

0)  urbi  2.  p)  cecenit  2.  q)  lavachrum  r.  similem  2.  r)  dissidentes  2. 
s)  IIII  1.   2.  t)  temnentes  2. 

1)  CV".  Paul.  V,  34.  2)  AlacJiis  dux;  cf.  Paul.  F,  38-41.  3)  De 
Jeremia  4,  6.  cogitare  videtur:  quia  malum  ego  adduco  ab  aquilone. 
4)  Cf.  Paul.  VI,  14,  qui  de  synodo  Ticinensi  prorsus  tacet.  Keque 
Mansi  neque  etiani  Hefele  in  ultima  libri  editione  ejus  mentionem  faciunt. 


CARMEN  DE  SYNODO  TICINENSI.  247 

Fides  ut  esset  in  tota  Hesperia 
coadunata,  advocari  praecepit' 
Aquiligenses  urbi  ubi  resedet, 
Ticino  dicta  ab  amne  qui  confluet, 
proprium  gerens  Papia  vocabohun.   -f- 

Aulam  ingressi  ortodoxi''  pariter, 
adversus  prabos  coeperunf^  contendere, 
libros  legentes  sancitos  a  patribus, 
Pauli  et  Pyrri  detegentes  heresem, 
Theodori,  Hibae''  simulque  Theodoriti.    + 

Ast  se  iam  victos  cognoscentes,  ilico 
petunt  a  rege,   ut  iurenf  cathohci 
mehus  quintam  recepere  synodumf, 
et  se  promittunt  consensuros  postea 
ac  iuraturos  credendums  recepere.  + 

Namque  ovantes  ingressi  ecclesia '', 
iureiurandum  adfirmant  concordiam 
adque  uniti  karitatis  vincohim ', 
ostias  simid  offerentes  Dominum, 
euchai-istiam'^  concordis'  participant.   + 

NuHus  de  tanto  gaudio  potuerat 
se*"  temperare  a  fletu  et  lacrimis, 
cathohcique  sive  de  scismaticis, 
omnibus  tanta  supplevit  conpunctio, 
cernerent  Christum  ibi  acsi  patule.  + 

Utreque  parti  rex  pius  elegere 
Cunincperct  iubet"  legatos,  diregere 
sedem  ad  sanctam,  ubi  Chi-isto  presole 
data  potestas  nectere  et  soh-ere 
Petro  piscanti  caeh  archeclavio ".   + 

Ubi  resedensP  papa  pius  Sergius, 
suos  qui  iussit  adesse  episcopos, 
gaudens  recepit  Thomam  Clu-isti  ministrum', 
Theodoakio  simul  legum  peritissimum ; 
aderant  quoque  Aquihgensesi  pariter.   + 

a)  praecipit    rex  Cunincpertus    urbi   2.            b)   ortliod.   2.            c)  pravos  ceperunt  2. 

d)  Ibae  2.         e)  iorent  2  teste  Re.         f)  sinodum  2.         g)  credendos  2.  h)   obantes 

i,  ecclesiam  2,            i)   caritatis  vinculum    2,    nbi    o.  s.  o.  D.    desu7it.  k)   et  e.    1 

teste  Re.       1)   concordes  2.       m)  se  t.  a  fleto  et  1.  post  scism.  collocafi.  n)   iuvit  2. 

0)  arceclavio   2.         p)  resedet  2.  q)  Aquilienses  2. 

1)  Cujus    titulum    sepulchralen    v.    ap.    Troya    III,   p.   44,    uhi    lecfitttr: 

Erior[e]   veteri  diu  Aquilcgia  caeca 
Diftu.^^ani   caelitus  rectam   dum  reutioret  fidem, 
A.spera  viarum  ninguidosque   montium   calles 
Calcaus,  indefessus  glutinasti  prudens  scissos. 


248  EPITAPHIUM  ANSAE  REGINAE. 

'p.  191.  '  Sedenti  pape  ante  ora  omniuni 

scediila  datnr  continens  praeterita^ 
qiiae  acta  erant  praedicto  de  scismate^; 
quam  vir  excellens  Dammianus  ^  pontifex  > 
pio  dii'exit  dictata  effamine.  + 

Sergius  papa  regi  est  pollicitus 
sua  a  Deo  adempta*^  facinora; 
illud  prophetac'',  ubi  inquid,  recolet^: 
'Qui  peccatore  ab  errore  convertet^, 
sua  a  morte  liberavit  anima'.  -f- 

Merito  iuste  pastor  apostolicus 
digni  quod  erant  sectae  pravae''  codices, 
quos  antefati  conscripserunt  auctores, 
iussit  conburi,  ultra  ne  pulluerents 
pravorum  mentes,  qui  erant  de  scismate.  -f- 

]\[ihi  ignosce,  rex,  quaesu,  piissime, 
tua  qui  iussa  nequivi^  ut  condecet, 
pangere  ore  styloque''  contexere, 
recte  ut  valent  edissere  medrici, 
scripsi  per  prosa  ut  oratiuncidam '.  + 

Gloria  Regi  regum  in  perpetuum 
canamus  omnes,  oremus  et  pariter, 
sua  ut  regem  Cunincpercto  dextera 
protecat  Christus  hic  multa  per  tempora, 
vitam  aeternam  deinceps  et  tribuat.  -\- 


III.     EPITAPHIUM  ANSAE  REGINAE. 

In  codice  hibliothecae  civitatis  Lipsiensis  I,  74  inter 
carmina  Paulo  Diacono  attributa  epitaphium  legitur  Ansae 
reginae,  uxoris  Desiderii  regis,  quod  Historiae  Langobar- 
dicae  insigne  monumentum  a  h.  m.  Hanptio  editum  (Be- 
richte  der  Sdchs.  Ges.  d.  Wiss.  1850,  p.  S)  hoc  loco  prae- 
termittere  nohiimus.  Ansa  cum  marito  in  Franciam  ducta^ 
quo  anno  ohierit  non  constat,  neque  quomodo  factum, 
quod  saltem  mortua  in  patriam  terram  reduceretur,  id  quod 
hoc  carmine  docemur.  Quod  si  Paido  recte  hi  versus  tri- 
huuntur,   tempori   adscribendi  sunt,   quo   iii   aida   Adelchis 

a)  q.  a.   e.  p.   d.  sc.  desunt  2.  b)  Damianus  2.  c)   ademta  2.  d)  recolit  2 

e)   convertit  2.         f)  secte  prave  2.  g)  polluerint   2.         h)  stiloque  2.  i)   ora- 

tiuncula  2. 

1)   Ticinensis;  cf.  Pauh    VI,  4.  2)  Epist.  Jacobi  5,  20.         3)  Ann. 

Nazar.  Alam.  SS.  J,  p.  40. 


EPITAPHIUM  ANSAE  REGINAE.  249 

ducis  Beneventani ,  cujus  ttxori  Adelpergae,  Ansae  jiliae, 
familiaritate  conjunctus  erat,  vel  in  vicino  monasterio  Ca- 
sinensi  degit,  nondum  Karolo  regi  addictus^.  Huic  quidem 
tempori  conveniunt  quae  de  filiahus  ad  Aufidum,  Rhenum 
et  Istrum,  i.  e.  dtici  Beneventano,  regi  Francorum  et  duci 
Baioariorum  nuptis  et  de  Adelgiso  ^Bardorum  spe  maxima' 
leguntur,  quae  certe  Paulus  dicere  non  poterat,  postquam 
in  aidam  Karoli  venit,  qui  Desiderii  natam  repudiaverat 
neque  Langobardis  idlam  spem  regis  ex  genere  Desiderii 
reliquerat.  G.  W. 

SUPER  SEPULCRUM  DOMNAE  ANSE  REGINAE. 
Lactea  splendifico  qiiae  fulgit  tumua  metallo 
Redclendum  quandoque  tenet  laudabile  corpus. 
Hic  namque  Ausonii  coniux  pulcherriraa  regis 
Ansa  iacet,  totum  semper  victura  per  orbem 
Famosis  meritis,  dum  stabunt  templa  Tonantis, 
Dum  flores  e*^  terris,  dum  lumen  ab  aethere  surgit. 
Haec  patriam  belHs  laceram  iamiamque  ruentem 
Compare  cum  magno  relevans  stabihvit  et  auxit. 
Protuht  haec  nobis,  regni  qui  sceptra  teneret, 
Adelgis''  magnum,  formaque  animoque  potentem, 
*In  quo  per  Christum  Bardis  spes  maxima  mansit.  'p-  i92. 

Fortia  natarum  thalamis  sibi  pectora  iunxit, 
Discissos  nectens,  rapidus  quos  Aufidus  ambit, 
Pacis  amore  hgans,  cingunt  quos*^  Renus  et  Hister. 
Quin  etiam  aetcrno  mansit  sua  portio  Regi, 
Virgineo  splendore  micans,  his  dedita  tem^ihs  ^. 
Cultibus  Ahithroni  quantas  fundaverit  aedes, 
Quasque  frequentat  egens,  pandit  bene  rumor  ubique. 
Securus  iam  carpe  viara,  peregrinus  ab  oris 
Occiduis  quisquis  venerandi  euhnina  Petri 
Garganiaraque  petis  rupem  venerabihs  antri. 
Huius  ab  auxiho  tutus  non  tela  latronis, 
Frigora  vel  nimbos  furva  sub  nocte  timebis: 
Ampla  simul  nam  tecta  tibi  pastumque  paravit. 
Phn*a  loqui  invitam  brevitas  vetat  inproba  hnguam ; 
Conchidaui  paucis:  quicquid  pietatc  redundat, 
Quicquid  niente  niicat,  gestorum  aut  hice  coruscat, 
In  te  cuncta  simul,  fulgens  regina,  manebat. 

a)  .  .  e  cod.         b)  g  e  corr.  c.         c)  ila  ememl.  Ilaupt;  cliorentis  c. 

1)  Cf.  supra  p.   i.  2)  Anselbergam,    ahbatissam  monastern  S.  Sal- 

vatoris  Brixiani  a  Desiderio  et  Ansa  fundati,  ut  diplo7na  a.  769,  Mon. 
pntr,  XIII,   70,  docet,  intelligi,  Haupt  nionuit. 


INDEX. 

SCRIPSIT  O.  HOLDER-EGGER. 


Abares  v.  Avares. 

Acerentia  v.  Agerentia. 

Acilus,  Asolo  132 ;  e  p  i  s  c. :  Agnellus. 

Adalardus   abbas   (Corbeiensis)   13. 

Adaloald,  Adalvald,  fil.  Agilulfi,  rex 

Langobardorum    143.    154.    156. 

159.   168. 
Addua  fl.  96.  207. 
Adelchis,  Adelgis,  fil.  Desiderii,  rex 

Langobardorum  3.   249. 
Adelperga,  fii.  Desiderii  regis,  uxor 

Aricbis  ducis  Beneventaui,  3. 
Ado    lociservator    Foroiulii,     frater 

Rodoaldi  ducis,  209.  211.   222. 
Adrianus  episc.  Polensis   132. 
Adrianus  abbas   197. 
Adriaticum    mare    57.    84.    91.  99. 

101.  244. 
Aegyptus,  Aegiptus    55.    119.   161. 

192.  216;    Aegyptii   61;    Aegyp- 

tiae  herbae   112. 
Aemilia,  Aemelia,  Emilia,  provincia 

83.  88.  99.   101,   170.    174.  244. 
Africa  72.  161.  191.  208.  216.  233. 

245 ;  Africanus   cognomen   72. 
Agatho  papa  213. 
Agatho   dux  Perusinorum   237. 
Agelmund,  fil.  Aionis,  rex  Lango- 

bardorum  50.   61  —  63. 
Agerentia,  Acerentia,  Acerenza  100. 

187.   244. 
Agilulf,   qui  et  Ago,   rex  Langobar- 

dorum,  duxTaurinensium  111.135. 

136.   140-150.    153.    155-157; 

uxor:      Theudelinda;      liberi: 

Adaloakl,  Gundiperga. 
Agilulfi  regis  filia  (anonyma)    153. 

157. 
Agiprandus   dux  Spoletinus ,    nepos 

Hildeprandi  regis,  240. 


Agnellus  episc.   de  Aeilo   132. 
Agnellusepisc.  Tridentinus  19n.  132. 

137.   144. 
Ago  V.  Agilulf. 

Ago  dux  Foroiulanus  174.  178.  193. 
Aguntum,  Agonthiensis  civitas,  Tnni- 

chen  87.   94.   167. 
Aio,  tii.  Arichis,  dux  Beneventanus 

144.    169.   170. 
Aio   dux  Winilorura   50.  53.  57.  58. 

61;   filius:   Agelmund. 
Ai.^rtulfus,  Ahistulfus,  rex  Langobar- 

dorum,  fil.  Pemmonis  ducis,  224. 

236.   239. 
Alahis,  Alexus,   dux  Tridentinus  et 

Brexianus  179.200-207.219.246. 
Alamanni  (=   Suavi)    87.  96.   124. 

127. 164;  Alamannorumpatria  96. 

243.— Alamannicus  cognomen  72. 
Albis  fl.   93. 

Albo  dux  Mediolanensis   108. 
Alboin,  fil.  Audoini,  rex  Langobar- 

dorum  51.  70.  71.  79-84.  89-93. 

103  —  106.  109;  uxores:  Chlot- 

suinda,  Rosamuuda;  filia:  AIp- 

suinda;   nepos:   Gisulfus. 
Aldo  civisBrexianus  201  —  204.  208, 

214.  215;  frater:   Grau.so. 
Alexandria  178.    192.  228. 
Alexus  V.  Alahis. 
Alichis  dux  Brexianus   108. 
Alpes  91.   92.    96.    102.    155.   242. 

243 ;  Alpes  Appenninae  83.  98.  99. 

244;  Alpes  Cottiae  (Cotiae)    83. 

97.  98.  168.  225.  232.  243.  244; 

Alpis  lulia  94;  Alpinus  trames  117. 
Alpis  Bardonis,  Bardi  196.   240. 
Alpsuinda,  Albsuinda,    fil.  Alboini 

regis  Langobardorum,  79.  83. 106. 

107. 


INDEX. 


251 


Alsuca  castrum,    Vahugana   137. 
Altinum,  Altina  civ.,  Altino  87.  131; 

episc:  Petrus. 
Alzeco  duxVulgarum  179.  196.  197. 
Amacina  insula  132;  v.  Comacina. 
Amalong-us  Langobardus   190. 
Amator    episc.    de    castro    luliensi 

235.   236. 
AmatuspatriciusProvinciae  109.113. 
Amazo  50;  Amazones  62. 
Ambri  dux  Wandalorum  50.  57. 
Araeria,  Amelia  147. 
Amingus  dux  Francorum  82.  84.  85. 
Amiternum   civ.    100.   244. 
Amo  dux  Langobardorum  110.  116. 

117. 
Amtalan  rex  Maurorura    72. 
Anagnis    castrum,    Nano    19.    110. 

117.   118. 
Anastasius  II,  qui  et  Artemius,  imp. 

209.  227.  228. 
Anastasius    patriarcha  Constantino- 

politanus  234. 
Anastasius  episc.  ArrianusTicinensis 

169. 
Andegavensis  civ.,  Angers  232. 
Angilramnus     archiepisc      Metensis 

219. 
Angli  111    129.  197.  208    209.  229; 

Saxones  Angli  201;  Anglisaxones 

155.   217;  rex:   Cedoald. 
Anna,  uxor  Godescalci  ducis  Bene- 

ventani,   239. 
annales  libri  96. 
Annibal  98. 

Ansa,  uxor  Desiderii    regis    Lang., 
'  249. 
Anschis,  Anscis,   maior  domus  ,    fil. 

Arnulfi,  209.  221. 
Anschises  Troianus  221. 
Ansfrit  dux  Foroiulanus    207.    212. 
Ansprandus  rexLangobardorum  208. 

219-221.  227.  228;  uxor:  Theo- 

dorada ;  1  i  b  e  ri :  Sigiprand,  Liut- 

prand,  Aurona. 
Ansul,  cognatus  regis  Authari,  136. 
Anthab  60. 

Anticus  cognomen  72. 
Antonius  (ecclesiae  Gradensis)   de- 

fensor  129. 
Appa,  fil.  Gisulti    ducis  Foroiuhini, 

161. 
Appenninl  montes  99.  244 ;  cf.  Alpes. 


Aper  abbas  (S.  Hilarii  Pictaviensis) 

95. 
Appianum   castrum   137. 
Apulia  83.    100.    101.   187.   244. 
Aquae,  Aquis,  Acqui  97.  243. 
Aquileia  82. 92.  96. 122. 159  (vetus). 

193.  217.  235.  243;  Aqiiiligenses 

246.    247;    Aquileiensis  ecclesia 

193.  226.   232;    patriarchae: 

Paulus,  Probinus,  Helias,  Severus, 

lohannes,  Petru.s,  Serenus,    Cali- 

stus ;    Aquileieusis    sinodus    208. 

217. 
Aquinses  (^Aix)   117. 
Aquitania     56.     233;     princeps: 

Eudo. 
Arabia  55. 

Arator    subdiaconus    Romanus    73  ; 
*    apostoloruni  actus. 
Arausica,    Orange   116n. 
Arcis,  Arce  224. 
Arelate,  Arles  237;  Arelatensis  pro- 

vincia   116. 
Argait  sculdahis  222.   223. 
Arichis  I,    Arechis,  Arigis,    Arogis, 

dux  Beneventanus  142.  144.  153. 

167.   169.   170;  filius:  Aio. 
Arichis,  fil.  Roraualdi  I.  ducis  Bene- 

ventani,   195. 
Arichis  II,    Arecliis,    dux  vel  prin- 

cepsBeneventanus3.4. 14;  uxor: 

Adelperga. 
Arichis,  fil.  Lopichis,  avus  Pauli  dia- 

coni,   166;  filius:  Warnefrit. 
Arichis,  fil.  Warnefrit,   frater  Pauli 

diaconi,   166. 
Ariminum,  Bimini  101.  237.  242. 
Arioald    rex    Langobardorum    143. 

144.   168.   169. 
Aripert  I,  Haribertus,  fil.  Gundoaldi 

ducis,    rex  Langobardorum     144. 

172.  174   177.  180.  198.  201.  219. 

227.  246;  filii:  Perctarit,  Godi- 

pert;  filia  anonyma  uxor  Grimualdi. 
Aripert  II.  rex  Langobardorum,  fil. 

Kaginperti,   208.   209.  220.   221. 

225     227.    228.    241;    frater: 

Gumpert. 
Aripertus    I.    rex    Francorum ,     fil. 

Chlotarii   I,  92. 
AriuIfusdnxSpalitanus  142. 151.152. 
Arnefrit,  ril.  Lupi  ducis  Foroiulani, 

178.   194. 


252 


INDEX. 


S.    Arnulfus    maior    doraus,    episc. 

Metensis     209.     218.    219.    221; 

filius:   Auscis. 
Arodus  genere  Kothari  rex   169. 
Arogis  V.  Arichis. 
Arriana    heresis     126.     169.     246; 

Arriani   169. 
Artemius  v.  Anastasius  II. 
Artenia  castrum,  Artegna  162. 
Arx,  Cassini   castrum   74.   79. 
Asculus,  AscoU  99.  244. 
Asfeld  campus  71. 
Asia-  9.  62. 

Assi  dux  Wandalorum   50.  57. 
Assipitti  50.   59. 
Astensis  civitas,  Asti  168.  183.  186; 

dux:   Gundoald. 
Atesis  fl.,  Etsch  127. 
Athenae   186. 
Ato  Langobardus  220. 
Atto  dux  Spolitanus   174.   192. 
Audoin  rex  Langobardorum  51.  69. 

70.  79;  uxor:  Rodelinda;  filius: 

Alboiu. 
Audualdus  dux  Francorum   136. 
Aufidena,  Aufidianum,  Alfidena  100. 

244. 
Anfidus  fl.   249. 

Aufusus,  nepos  Liutprandi  regis,  241. 
Augusta  civ.,  Augshurg  94. 
S-  Augustini   corpus  210.  234.  242. 
S.    Augustinus    (episcopus    Cantua- 

riensisl   129. 
Aurelia  provincia  97.   99.  244. 
Aurelianum,  Aurelianensis  civ.,  Orle- 

ans  92.  228 ;  Aurelianensiuni  regio 

212;   comes:  Ragimpertus. 
Aurona,   fil.  Ansprandi   regi.?,    221. 

235;  filia:   Gumperga. 
Ausonia  3.  83.  95.   102. 
Ausonus  dixx,  fil.  Ulixis,  102. 
Austria  204. 
Austrigusa,  fil.  regis  Gepidorura,  uxor 

Wachonis  regis  Langobardorum, 

68. 
Authari,  fil.   Clephonis,  rex  Lango- 

bardorum    110.     111.    123.    124. 

132-136.    138.    140.   141;    Fla- 

vius  appellatus  123;  uxor:  Theu- 

deliada;   cognati:  Agilulf,  An- 

sul.   —  Authari  colurana  138. 
Autpertus  abbas  S.  Vincentii  241. 
Auximum,    Osimo  235. 


Avar  163;    Avares ,   Abares,  Avari 

80.  92.   126.   142.  143.  145.  150. 

154.   156.    161  —  105.    176.    178. 

180.   193.    194,    242;    Avarorum 

patria  165. 
Avinion,  Avignon   116  n. 

Badrinus  amnis,  Padoreno   126. 
Baioaria   111.    133.   134.   146.  208. 

221.   227;  Baioarii,  Baiuarii  81. 

87.  118.  135.  142.  150.  164.  167. 

200.   209.    221.    227.    232,    242; 

duces  vel  reges:    Garibald  I, 

Tassilo  I,    Garibald  II,    Theude- 
I       pert,  Theudo. 
Balneus  Regis,  Bagnorea   159. 
Banthaib  60. 
Baodolinus  241. 
I  barbara  lingua  54. 
Bardanis  r.  Filippicus. 
Bardi  =  Langobardi    14.   15.    125. 

126.   249. 
Bardonis  Alpis     196.    240    (Bartur- 

berk  240  n.). 
Bauzanum  casteUum,  Botzen  200, 
Bebius  mons,    Vesuv  208.  216. 
Belgica  Gallia  55. 
Belisarius  patricius   72. 
Bellunum,  ^fZ^uHol  32.224  ;episc.: 

Laurentius. 
Benacus  lacus,  Lago  di  Garda  85. 

96. 
S.  Benedictus  abbas  Casinensis    6. 

7.  11,  51.  73  —  78,  152.  207.  211. 

212.   230.  231  ;  regula  152.  231. 

—  S.Benedicti  coenobium  7.  142. 

152;    S.  Benedicti  septa  16;    v. 

Casinum. 
Benedictus  I.  papa  82.  92.   119. 
Benedictus  archiepisc.  Mediolanen- 

sis  209.  225. 
Beneventana  regio   102. 
Beneventum,  Beneventus  3. 1 00. 111. 

138.   143.   167.   169.   171.   175  — 

179.  187  —  190.    192.    193.    195. 

196.    199.    211.    235.    238—240. 

244;    monast.   S.  Petri   207.  211; 

Beneventani   111.    152.  167.  170. 

174,  188.  192.  209-211.  231.  238 

—240  ;  Beneventanorum  fines  187 ; 

Beneventanus  exercitus  180;  du- 

ces:       Zotto ,     Arichis    I,     Aio, 

Rodoald,   Grimualdl,  Romuald  I, 


INDEX. 


253 


Grimuald  II,    Gisulfus  I,    Romu- 

ald  II,    Greg-orius,    Godescalcus, 

Gisulfus   II,    Arichis  II. 
Bercetum  monast.   240. 
Bergamus,  Perg^amus,  Bergarao  96. 

102.   108.  145.  208.  220;  Bergo- 

menses    220;    duces:    Wallari, 

Gaidilulfus,    Rotharit.  —  Bergo- 

mas  ecclesia  215;    episc. :    Jo- 

hannes. 
Berthari  v.  Perctarit. 
Berto  Spoletinus  239. 
Bilitionis  castrum,  Bellenz   136. 
Billo,  pater  Pemmonis  ducis  Foro- 

iulani,   224. 
Bobium,Borium,  monasterium,  Boh- 

6io97.  98.  168.243.244;  abbas: 

S.   Columbanus. 
Bonifacius  III.  papa   160. 
Bonifacius  IV.  papa   160. 
Bonifacius  notarius  Romanus   159. 
Bonitus  abbas  Casinensis   152. 
Bononia,   Boonia,  Bologna  99.  235. 

237.  242.  244. 
Bo^-ianum   197. 
Bremtonicum   castrum    137. 
Brennus  rex  Gallorum    101. 
Brenti  85;  rex:   Sinduald. 
Brexia,  Brexiana  civ  ,  Brescia  102. 

108.  200.  230.  235  ;  Brexiani  201 ; 

d  u  c  e  s  :  xVlichis,  Alahis,  Gaiduald. 
Brexillus,J?erseWollO.  124. 125.157. 
Briones  94.   146. 
Brittania  50.  56.  129.  179.  197.  198. 

229;    Brittani  218. 
Brittia,    Britia  (Bruttium)    83.    98; 

Brittii   153 
Broxas  locus   195. 
Brundisium,  Brindhl  100.  211.  244. 
Brunihildis,  Brunichildis,  Brunichel- 

dis,  uxor  Sigisperti  I.  regis  Fran- 

corum,   93.    118.    144.    150. 
Buccellinus  dux  Francorum  82.  84. 

85. 
Bulgares  v.  Vulgares. 
Burgundiones   114. 
Buxeta  castrum  234. 
Byrrus  fl.,  Rienr^  94. 


Cacanus  Avarum  142.  150,  154. 
156.  157.  161.  162.  176.  180. 
193.    194. 


Cacco,  fil.  Gisulfi,   dux  Foroiulanus 

143.   161.   162.   166.   167.   196, 
Caelum  aureum,  monasterium  Tici- 

nense  240. 
Caesariensis  Priscianus   73. 
Calabria  83.   100.   191.   244. 
Calchidonensis  synodus   126. 
Calixtus,   Calistus,  patriarcha  Aqui- 

leiensis  210.  232.   235. 
Caloris  fl.,  Calore   189, 
Camerinum   151. 
Campania  83.  85.  88.  93.  97—100. 

191.  224.  244. 
Candidianus     patriarcha    Gradensis 

143.   160. 
Canusium,  Canosa  100.  244, 
capitula  legis   198. 
Cappadox  genere  Mauricius   122. 
Capua  97.  98.   175.   178.  189,  192. 

244;   comites:    Transamundus, 

Mitola. 
Capulanus  silva  204, 
Carantanum   194. 
Carellus  servus   172. 
Caribdis  56.   57, 
Carniola  236. 
Carnuntuin   194. 
Carolus   (rex)    princeps  Francorum 

209.    210.    229.    231.    233.    237. 

242;   filius:   Pipinus. 
Caralus,  Karolus  Magnus,  rex  Fran- 

corum   10. 
Carsiolis,  Carsoli  100.  244. 
Cartago   136.  208.   216. 
Cassianum,  Cassanus  98.   244. 
Casinum,  Cassinum,  Cassini  castrum, 

monasterium    S.  Benedicti    6.    7. 

74.   79.  142.  152.  210.  211.  230; 

abbates:    S.  Benedictus,  Con- 

stantinus,  Simplicius,  Vitalis,  Bo- 

nitus,  S.  Petronax,  Theudemarus. 
Cassiodorus  consul  et  senator  73. 
catalogus  provinciarum  Italiae  100. 
Cavallonum,  Chdlon-sur-Sadne  140. 
Cediiius  dux  Francorum  136.  137. 
Cedoald,  Cedoal,  rex  AngloruraSaxo- 

num  208.    217.    218;    appellatus 

Petrus  217.  218. 
Celmanicorum  regio,  Le  Mans  212. 
Cenetense,  Cenitense  castrura,  Cene- 

da94.  223;  Cenetenses  196;  dux: 

Ursus. 
Cesara  regiua  Persarura    144.   173. 


254 


INDEX. 


Charibertiis  v.  Aiipertus. 
Childcpertus    II,     Hildepertus  ,    fil. 

•Sififisperti,  rexFrHiicoruiii  93.  110. 

111.    118.    123.    126     127.    133. 

136.   138  —  142.    145.    146.    150; 

f  i  1  i  i :  Theudepertus,  Tlieudericus; 

soror:  Ingundis. 
Chlotarius  I.  rex  Francorum  79.  89. 

92 ;  1  i  b  e  r  i :  Aripertus,  Gunthrara- 

nus ,      Hilpericus ,       Sigispertus, 

Chlotsuinda. 
Clotharius  II.  rex  Francorum   151. 

157. 
Chlotsuinda,    lil.   Chlotarii  I.    regis 

Francorum ,    uxor    Alboini    regis 

Langobardorum   79.  80. 
Chraranichis    dux    Francorum    110. 

118. 
Cimbra   castrum,   Cembra   137. 
Claffo,   fil.  Gudeoc,  rex  Langobar- 

dorum  51.   65  ;  f  i  1  i  u  s :  Tato . 
Clarissimus  episc.  Concordiensis  132. 
Classis   110.    122.    125.    210.    232. 

234. 
Clavenna,   Chiavenna  221. 
Cleph  rex  Langobardoium  84.  108. 

123;     uxor:     Masane ;     filius: 

Authari. 
Clitorius  hicus  97.  244. 
S.  Columbanus  abbas  Bobiensis  168. 
Comacina,    Commacina,  insula  145. 

220.  221. 
Comacinus  lacus  203. 
Comum,   Como  201. 
Consentia ,    Cosentia ,    Cosenza    98. 

244, 
Constans  II.  imp.,  qui  et  Constan- 

tinus,    fil.    Constantini  III,     144. 

173.   177  —  179.  186—192.    197; 

filius:   Constantinus  IV. 
ConstantinopoHs  73.  84.  85.  87.  88. 

93.  107.  118.  121.  127.  131.  136. 

158.  160.  173.  186.  191.  207.210. 

213.  216.  217.   226.  228.   233  — 

235.      240;     Agia     Sophia      73; 

imperatores:      lustinianus    I, 

lustinus  II,     Tiberius  II,      Mau- 

ricius,Focas,Eraclius,Heraclones, 

Constantinus    III,     Constans    II, 

Constantinus  IV,    lustinianus  II, 

Leo,    Tiberius  III,     Philippicus, 

Anastasius    II,     Theodosius    III, 

Leo    II.    —    Constantinopolitana 


ecclesia     160;     patriarchae: 

Euthicius,   Pyrrus,    Paulus ,    Pe- 

trus,    Georgius,    Gallicinus,    Ger- 

manus,  Anastasius. 
Constantinus  III.  imp.,  fil.  Heraclii, 

144.   173;  filius:   Constans. 
Constantinus,  qui  et  Constans  v.  Ibid. 
Constantiuus  IV.  imp.,  fil.   Constan- 

tis  II,   179.   197.   208.  213.  216; 

filius:  lustinianus  11. 
Constantinus  I.  papa  225  —  227. 
Constantinus  abbas  Casinensis   152. 
Cormones    castrum ,    Cormons    162, 

235. 
Cornelii  Forum  v.  Forum  Corn. 
Coronate  campus,  Kornate  204.  205. 

219;  monast.  b.  Georgii  219. 
Corsica  insula  83.   101.   245. 
Corsus  dux  101. 
Corvulus,  Corvolus,  dux  Foroiulanus 

209.   224. 
Cottius  rex  97. 

Cremona,  Cremonensis  civ.  143.  157, 
Cumauum  castrum  (inCampaniaj231. 
Cunimundus  rex  Gepidoruni   51.80. 

104;  filia:  Rosamunda. 
Cunincpert,  Cunincperct,  Cunicper- 

tus,  Cuningperctus,  fil.  Perctariti, 

rex    Langobardorura     176.     179. 

199--208.    211.    212.    214.  215. 

217.    219.     246  —  248;      uxor: 

Hermelinda;    liberi:     Liutpert, 

Wigilinda. 
Curia  Retorum   civitas,   Cur  221. 
Cusupald    (Theodobald)    rex  Fran- 

corum  69;  uxor:  Walderada. 
cynocephali  59. 
Cyrus  patriarcha  Constantinopolita- 

nus  225.  226. 

Dagipertus  II.  rex  Francorum  198. 
Dagisteus  raagister  militum  86. 
Damianus,  Dammianus,  episc.  Tici- 

nensis  201.   207.  213.   248. 
Danubius ,  Danuvius,    fl.    64.    135. 

229  n.  234. 
David  (=  Karolus  M.)   10. 
Deinsis  urbs,  Die  116. 
Delphi  insula   102. 
Dertona,    Torfona  97.   243. 
Desiderius    rex  Langobardorum   3: 

uxor:  Ansa;  liberi:  Adelchis, 

Adelperga. 


INDEX. 


255 


Dialogi  S.   Gregorii  M.   1-41.   146. 
Digesta  73. 

Dionisivis  (Exiguus)  abba  73. 
Domnalus  rex  Scotorum  2n. 
Donatus  gramaticus   101;  expositio 

Vergilii. 
Donus,  Doranus,  papa  179.   197. 
Dravus  fl.  94. 
Droctulft,  Doctrulfus,  Drocton,  dux 

110.   124.   125. 
Duplabilis  locus  93. 

Ebredunum,  Erahrun  114.  115    117  5 

Ebredunensis  via   116. 
EdictusLangobardorum68.169.198. 
Eleutherius  patricius   143.   160. 
Emilia  v.  Aemilia. 
Eneti  1 1.   e.  Veneti)  96. 
Ennemase  castrum   137. 
EpiphaniuspatriarchaGradensisl60. 
Eracliauus  praefectus  Africae   161; 

filius:  Eraclius. 
Eraclius  v.  Heraclius. 
Etruria   100;  Etrusci   100. 
Eudo  princeps  Aquitaniae  210.  233. 
Euin ,   Eoin,  dux  Tridentinus    108. 

110.  118.   132.   142.   144.   150. 
Eunius  V.  Mummulus. 
Europa  52.  246. 
Euthicius  episc.    Constantinopolita- 

nus   122. 
Evodia  insula  56. 

Fagitana  castrum    137. 

Fanum,  Fano   289. 

Farao  Langobardus  220. 

Faroald  I,    Farualdus,    dux    Spoli- 

tanus     122.     125.     151;    filius: 

Theudelapius. 
Faroald  II,  Faruald,  dux  Spoletinus, 

fil.  Transamundi  I,  209.  210.  225. 

232;  filius:   Transamundus. 
feminarum  gens   62. 
Feletheus,  qui    et   Feva ,    rex    Ru- 

gorum  51.  64.  65;  uxor:  Gisa. 
Felix  episc.  Tarvisianus  82.  93.  94. 
Felix  diaconus,  gramaticus  208. 215  ; 

n  e  p  0  s :  Flavianus. 
Feltria,  Feltre  132;  episc. :   Fon- 

teius. 
Ferdulfus  dux  Foroiulanus  209.  222 

—  224.   233. 


Ferronianus,  Feroniaiuim  castrum98. 
234.  244. 

Ferruge  castrum   137. 

Feva  V.  Feletheus. 

Fidentius  episc.  de  castro  luliensi 
235. 

Filippicus,  Philippicus,  qui  et  Bar- 
danis,  imp.  209.  226.  229. 

Firmus,  Fermo  99.  244. 

Flaccus  8.  9. 

Flamminia,  Flaminea  83.  98.  99. 
101.   244. 

Flavianus,  praeceptor  Pauli  diaconi, 
nepos  Felicis,  215. 

Flavius  appellatus  Authari  rex  123. 
132.   133;   Liutprand  rex  242. 

Flovius  locus   193. 

Focas  imp.  143.  156.  158.  160.  161. 

Foebus  16. 

Fonteius   episc.  Feltrinus   132. 

Ferinus  locus,  Forino   190. 

Forum  240. 

Forum  Cornelii,  Imola  99.  244. 

Forum  Julii ,  Foroiulium ,  Foroiuli, 
Foroiulanum  castrum,  Foroiulana 
civ.  82.  90.  91.  96.  108.  143.  153. 
156.  161.  162.  165.  170.  174.  178. 
193  —  195.  204.  209.  211.  222. 
232.  235.  236.  243  ;  domus  Ago- 
nis  193;  Foroiulani  167.  178. 
192—194.  196.  204.  207.  222. 
232.  233;  Foroiulana  provincia 
222.  223 ;  Foroiulanorum  tines 
162.  178;  Foroiulauus,  Foroiu- 
lensis  ducatus  174.212;  duces: 
Gisulfus,  Taso,  Cacco,  Grasulfus, 
Ago,  Lupus,  Wechtari,  Laudari, 
Rodoald,  Ausfrit,  Ferdulfus,  Cor- 
vulus,  Pemmo,  Ratchis,  Aistulf, 
Petrus  ;  1  o  c  i  s  e  r  v  a  t  o  r :  Ado. 

Foruui  Populi,  Forlimpopoll  179.196. 

Forum  Simphronii,  i-WAOj^iTOne  239. 

Fortunatus  episc.  Pictaviensis  82. 
93  —  95;  Vita   b.   Martini  95. 

Franci  69.  79.  82.  84.  85.  89. 
91—93.  110.111.  117—119.122. 
123.  127.  133.  135  —  138.  142— 
146.  150.  156.  159.  168.  177. 185. 
209.  210.  212.  218.  231  —  233. 
237.  242;  Francia  140.  141.  144. 
177.  227.  228;  Francorum  fines 
170;  Francorum  patria  183.  198. 


256 


INDEX. 


Francorum  regnum  92.  197.  208. 
218.  221.  229;  reges:  Theu- 
depertus  I,  Cusnpald,  Clilotha- 
rius  I,  Aripertus  I,  Gunthram- 
uus,  Hilj)ericus  I,  Cliildepertus  II, 
Theudepertus  II,  Theuderieus  II, 
Clotharius  II,  Dagipertus  11, 
Pipinus  I,  Carolus;  maiores 
d  0  m  us  :  Arnulfus,  Anschis,  Pipi- 
nus,  Raginfridus,  Carolus  ;  patri- 
c  i  i :  Amatus,  Mummulus ;  d u  c  e s : 
Buccellinus,  Aming-us,  Leutharius, 
Audualdus,  Olo,  Cedinus,  Chram- 
nicliis ;  Francortim  historia  133. 
139.   —  Francicus  cognomeu  72. 

Francio  magister  niilitum  111.  132. 

Frea,  uxor  Godan,  50.   58. 

Frisiones   229;  rex:  Ratpoto. 

Fucinus ,  Focinus  lacus,  Lago  di 
Celano   100.   244. 

Furcona,  Forcone   100.   244. 

CJaidilulfus,   Gaidulfus,   dux  Perga- 

mensis   141.   145.   150. 
Gaidoaldus    dux    Tridentinus     143. 

150.   156. 
Gaidualdus     dux     Brexianus     235; 

filia:  Ranigunda. 
Gaila,  fil.  Gisulfi  ducis  Foroiulani, 

161. 
Galatae   102;   Galatia   102. 
Galli  56.  83.  96.  97.  101.  102.  242; 

rex:Brennus;  Galli  Senones  101. 

102  ;  Gallia  52.  95.  101.  109.  168. 

198.   210.  233.  237;   Galliae  84. 

112—116.    124.    127.    144.   150. 

156.   197.   207  —  210.    218.    221; 

Gallorum  fines  237.   243;    Gallia 

Belgica  55  ;   Galiia  Cisalpiua  83. 

101.  102;  GalliaTransalpina  102. 
Gallicia  56. 
Gallicinus    patriarcha    Constantino- 

politanus  225. 
Gallicinus,  Gallinicus,  patricius  142. 

150.  154.   156. 
Gallogreci  102. 
Gamalihel  doctor  legis  8. 
Gambara  50.   54.58;    filii:    Ibor, 

Aio. 
Garganus  mons  171  ;  Gargania  rupes 

249. 
Garibald  ,  fil.   Grimualdi  regis  ,  rex 
^     Langobardorum  198.  199. 


Garipald  I,    Garibald,    dux  vel  rex 

Baioariorum  69.  118.  133  —  135; 

uxor;  Walderada;liberi :  Theu- 

delinda,  Gundoald. 

Garibaldus  II.   dux  Baioariorum,  fil. 

Tassilonis,   167. 
Garipald  dux  Taurinatium  144.  174 

—  176. 
Gelismer  rex  Wandalorum   72. 
Genua  97.   103.   243. 
Georgius  patriarcha  Coustantinopo- 

litanus  213. 
Gepidi  51.  68.  70.  71.  80.  81.  103; 
r  e  g  e  s  :  Turisindus,  Cunimundus. 
Germani  53 ;   Germania  49.  50.  52. 
54.  59.  62  ;  Germania  inferior  52  ; 
Germania  superior  52.  —  Germa- 
I       nicus   cognomen   72. 
!  Germanus    patriarclia    Constantino- 
I       politanus   234. 
I  Getae  =  Gothi  84, 
i  Gisa,    fil.    Grimualdi    regis    Lang., 
j        178.188.  192;  frater:  Romuald. 
I  Gisa,  uxor  Felethei  regis  Rugorum, 
'       64. 
Giselperga ,     uxor     Gregorii     ducis 

Beneventani,   238. 
Giselpert  dux  Yeronensium    106. 
Gisulfus     dux     Foroiulanus ,     nepos 
Alboini,    82.  91.   108.    143.   153. 
156.  160  —  162.  166;  uxor:  Ro- 
milda;     liberi:     Taso,     Cacco, 
Rodoald,  Grimuald,  Appa,  Gaila; 
frater:      Grasulfus ;     consan- 
guineus:  Arichis. 
Gisulfus  I.   dux  Beneventanus ,    fil. 
Romualdi  I,   195.  209-211.  224. 
230;  uxor:  Winiperga ;  filius: 
Romuald  II. 
Gisulfus  II.   dux  Beneventanus,  fil. 
Romualdi  II,  210.  235.  238.  240; 
uxor:   Scauniperga. 
Glemona  castrum,   Gemona   162, 
Godan,  Wotan  50.  58.  59  ;  =  Mer- 

curius  50;  uxor:  Frea. 
Godehoe  v.  Gudeoc. 
Godepert,  Godipert,    fil.  .\riperti  I, 
rex  Langobardorum    144.    174 — 
176.    180.  220;    filius:    Ragin- 
pertus. 
i  Godescalcus,      Godscalcus ,      Got- 
I       scalcus,    dux   Beneventanus  211. 
I       239.   240;  uxor:  Anna. 


INDEX. 


257 


CrolaDda  60. 

Sothi   53.   72.  81.  84.  85.  87.    88. 

119.   155;  reges:  Theudericus, 

Witichis,  Totila ;  c  o  m  e  s  :  "Widin ; 

Gothi     Hispani    127.     133;      cf. 

Hispani.  -  Gothicus  cognomen  72. 
3radus  insula   92.   129.    130.   145. 

160.   193;  patriarchae:   Can- 

didianus,  Epiphanius. 
jrraii  9 ;   v.   Greci. 
jrasulfus    dux    Foroiulanus ,    frater 

Gisulti,  143.  167.  174.  178.  192. 
jratianopolis,   Grenohle  116.   117. 
jfrauso    civis  Brexianus    201.    203. 

204.208.  214.  215;  frater:Aldo. 
3reci    8.  88.   100.    102.    171.    188. 

190 — 192;    primus  imperator    ex 

Grecoi'um    genere    123;     Grecia 

50,    240;    Greculus    190;    Greca 

grammatica  9. 
5.  Gregorius  I.  papa74.  79.  110.111. 

122.126.128.129.141  —  143.146. 

147.   153.   158;   dialogi  74.   141; 

homeliae  147;  Morales  libri  122; 

Vita  auct.  Paulo   129. 
Jregorius  II.  papa  230.   231. 
Jregorius  episcopus  Turonensis  112. 
Jregorius    dux   Beneventanus    210. 

211.  238.  239 ;  u  X  o  r  :  Giselperga. 
Jregorius  patricius  Romanorum  167. 
Jrimuald,  Grimoald,  fil.  Gisulli  ducis 

Foroi.,  rexLangobardorum,  I.  dux 

Beneventanus,  143.  144. 161.  163, 

167.  170.   171.  174  —  190,  192— 

196.  198.  199.  220;    uxor;  Ita; 

liberi:  Romuald,  Garibald,  Gisa. 
frimuald  II.  dux  Beneventanus,  fil. 

Roniualdi    I.     195.    211;    uxor: 

Wigilinda. 
rrippo,legatusChildepertiregis,136. 
fudescalcns,    gener  Agilulfi    regis, 

154. 
■umperga,  fil.  Auronae ,    uxor  Ro- 

mualdi  II.  ducis  Benev.,  235. 
umpertus,  frater  Ariperti  II.  regis 

Lang.,  209.  228;  filius:  Ragim- 

pertus. 
undiperga,  fil.  Agilulfi  regis,  uxor 

Rodoaldi  (potius  Arioaldi)  regis, 

172.  205, 
undoald,  Gunduald,  fil.  Garibaldi 

ducis  Baioariorum,    dux  Astensis 

135,  143,  168.  172, 


Gungingi  gens  Lang,  61;    ex  qua: 

Agelmund. 
Gunthramnus    rex    Francorum ,    fil, 

Chlotarii  I,    92.    111.    113.   114. 

138.   139.   142.   150. 
Guntrut,  fil.  Teutperti  ducis  Baioa- 

riorum ,     uxor    Liutprandi     regis 

Lang.,  232, 

Hadria  urbs,  Adria  99,  244;   Ha- 

driaticum  mare   v.  Adriaticum, 
Haribertus  v.  Aripert  I, 
Hebrea,  Hebraica  lingua  8.  9;  He- 

breorum  studia  8. 
Hebrus  fl.,  Maritza   10. 
Helias  patriarcha  Aquileiensis   110. 

111.   122,   126.   129. 
Helmechis,  regis  scilpor,  83.  105 — 

107. 
Heraclius ,  Eraclius  imp. ,  fil.  Era- 

cliani,   143.   144.   161.   172.  173; 

uxor:  Martina;    filii:  Heraclo- 

nes,  Constantinus  III. 
Heraclones  imp.,  fil,  Eraclii,  172. 
Hercules   101;  filius:   Sardes. 
Herfemar  Langobardus  236, 
Hermelinda,  uxor  Cunincperti  regis 

Lang.,  201, 
Herminigildus,    fil.  Levigildi    regis 

Hispanornm,  126;uxor:  Ingundis. 
Heroli,  Heruli  51.  53.  65.   67.  69. 

82.85;  rex  :  Rodulfus;  regulus: 

Sinduald;  Herolia  67. 
Hesperia  247. 

Hibas  (episc.  Edessenus)  247. 
Hierosolima,    Hierusolima  55.   140. 

161. 
Hildechis,  fil.  Tatonis  regis  Lango- 

bardorum,  68. 
Hildeoc,  Hildehoc,    fil,  Lethu,  rex 

Langobardorum  51.   64, 
Hildepertus   v.  Childepertus. 
Hildeprandus ,     Hilprandus ,     nepos 

Liutprandi,    rex  Langobardoriim 

210.  237.  238. 
Hildericus  dux  Spolitanus  238.  239. 
Hildric  auctor  epitaphii  Pauli   dia- 

coni   16, 
Hilpericus  I.    rex    Francorum ,    fil. 

Chlotarii  I,     92,   110.   118.   122. 

141,   145. 
Hinus  fl.,   Inn  229  n. 
Hirpinum,  Arpino  224. 
17 


258 


INDEX. 


Hisemia  v.  Isernia. 

Hispalis,    Sevilla     126;       episc. : 

Leander. 
Hispani  111.   126.   127;     Hispania, 

Spania  133.210.233;  Hispaniae 

93;  rex:  Levigildus. 
Hister  fl.  96.  249. 
historiae96;  h.veteres  61.  62;  histo- 

riographi  62.   101. 
Histria  57.  96.  111.  129,  132.  143. 

145.  168.  191.  212. 
Homerus  8.  9. 
Honoratus    archiep.    Mediolanensis 

83.  103. 
Horontius  episc.  Vicentinus   132. 
Horrea  locus  224. 
Hortae,   Orte  146. 
S.  Hospitius  109.   112.  113. 
Hunni  =  Avares  80.  81.  89.  92.  93. 

143.   150.  156.   162. 


Ibligo  castrum,  Iplis  162. 

Ibor,  fil.  Gambarae,  dux  Winilorum 

50.  53.  57.  58.  61. 
Illiricum  52. 
Imolas,    Imola,    castrum  Fori  Cor- 

nelii  99.  244. 
Indici  lapides  9. 

lugenuiuus  episc.  Sabion.  132.  137. 
Inguudis,  uxor  Herminigildi,    soror 

Childeperti  regis  Francorum,  111. 

126.   127. 
Institutionum  libri  quatuor  73. 
S.  lohannes  baptista  154.  171.  186. 

187. 
lohannes  VI.  papa  224. 
lohannes     patriarcha     Aquileiensis 

143.   159. 
lohanues    III.    archiepiscopus    Ra- 

vennas  126.   129.  142.   149. 
lohannes    episc.  Bergomensis    208. 

215. 
lohanues  episc.   (Celeianus)   132. 
lohannes  episc.  Parentinus  129. 132. 
lohannes  episc.  Portnensis  213. 
lohannes  in  Angliam  missus  129. 
lohanues  diaconus  Eomauus  213. 
lohannes  exconsul   72. 
lohaunes  Consinus   160. 
lonium  mare   101. 
Isernia,  Hisernia,  Sergna  100.  197. 

244. 


Ita,    uxor  Grimual.di   regis  Laugo- 

bardorum,  171. 
Italia    18.   52.  53.  55.  64.  65.  72. 

82—91.  94—96.   98.    100—104. 

108  —  111.    114.    115.    117.   120. 

123.   135—138.    150.    164  —  166. 

168.  169.  177.  180.  185.  186.  196. 

213.  225.   227.  237.  244;  Italiae 

claustra  183.  199;  eornu  dextrum 

98. 244 ;  cornu  sinistrum  1 00.  244 ; 

milites    191;     catalogus    provin- 

ciarum  100.  —  Italienses  Lango- 

bardi  154. 
Italus   dux  Siculorum   102. 
ludaei  246. 

S.  luliani  insula  145  ;   dux:Mimulf. 
luliense   castrum    (Carnicuni)    235 ; 

episcopi:  Fidentius,  Amator. 
lulium,  ^2/^/io  132;  episc. :  Maxen- 

tius. 
lulius  Caesar  96.   243. 
lunior  episc.  Veronensis   132. 
lupiter,  fil.  Saturni,  102. 
lustinianus  I.  imp.  51.  72.  87.  217; 

lustinianus  codex  73. 
lustinianus  II.   imp.,    fil.    Constan- 

tiui  IV,  209.  216.  217.  225.  226; 

filius:  Tiberius. 
lustiuianus,  neposlustinill.imp.,  121. 
lustinus  (lustinianus)  II.    imp.    87. 

88.   110.    118.  119.   121;    uxor: 

Sophia;  uepos:  lustinianus. 

Iiagare ,    Lagertlial   118;    comes: 

Ragilo. 
Lainus,  Laynus,   civ.  98.  244. 
Lamissio  rexLangobardorum  50.51. 

62—64. 
Landari  dux  Foroiulanus   178.  195. 
Laugobardi,  Langibardi  18.  50.  51. 

53.  58  —  63.  65.  67—71.  79—84. 

88—92.  94.  103.  104.  106  —  116. 

118.   119.    122  —  127.    132  —  136. 

138—143.  146-148.  152.  154— 

159.   161  —  165.   168—170.    174. 

175.  180.    185-188.    190.    193. 

194.   199  —  201.    211.  |219.    223. 

225.  228.    231—236.    238.    242. 

246;     Langobardae    164;     Lan- 

gobardi  Foroiulani  232;  L.  Tusci 

234;  Langobardus 109. 113. 172; 

Langobardorum    fiues    138.    186. 

187.  243  ;  Langobardorum  reguum 


INDEX. 


259 


61.  123.  172.  174.  175.  198.  -200. 
219.  220.  228;  reges:  Agel- 
mund,  Lamissio,  Lethu,  Hildehoc, 
Gudeoc,  Claffo,  Tato,  AVacho, 
Waltari,  Audoin,  Alboin,  Cleph, 
Authari,  Agilulf,  Adaloald,  Ario- 
ald,  Rothari,  Rodoald,  Aripert  I, 
Godepert,  Grimuald,  Garibald, 
Perctarit,  Cunincpert,  Liutpert, 
Raginpert,  Aripert  II,  Ansprand, 
Liutprand,  Hildeprand,  Ratchis, 
Aistulf,  Desiderius,  Adelchis ; 
d  u  c  e  s  quorum  civitas  ignota  : 
Amo,  Rodanus,  Peredeo,  Walcari, 
Rotcari.  —  Langobardorum  gesta 
133.  155.  168;  Langobardorum 
thesaurus  83.  106.  107;  c/.  Bardi 
et  Winili. 

Lapideum  campum   116. 

Larius  lacus,  layo  di  Como  201. 

Latini  96;  Latium  83.  102;  Latia 
gens   14. 

Laudis,Laudensisciv.,ZofZi  18 1.220. 

Laumellum,  Lumello   140. 

Laurentius  epi.sc.  Bellunensis    132. 

Lauriana  locus  232. 

Leander  episc.  Hispalensis   126. 

Lecha  fl.  94. 

Leo  (Leontius)  imp.  208.  217.  225. 
226. 

Leo  II.  imp.  210.  231.  234.  235. 

Lethu  rex  Langobardorum  51.  64; 
filius:  Hildeoc. 

Leupchis,  abavusPaulidiaconi,  164; 
filius:  Lopichis. 

Leutharius  ,  frater  Buccellini ,  dux 
Francorum  82.  85. 

Levigildus  rex  Hispanorum  126; 
filius:  Herminigildus. 

Liguria  82.  86.  96  -  98.  101  —  103. 
127.  222.  243.   244. 

Liquentia  fl.,  Livenza  204. 

Lithingi,  prosapia  Lang.   69. 

Liutpert,  ril.  Cunincperti,  rex  Lan- 
gobardorum   208.  219  —  221. 

Liutprand,  ril.  Ansprandi,  rexLango- 
bardorum  208—211.  221.  228  — 
230.  232.  234  —  242;  Flavius242; 
u  X  0  r ;  Guntrut ;  s  o  r  o  r  :  Aurona ; 
nepotes:  Hildcprandus,  Grego- 
rius,  Agiprandus,  Anfusus. 

Longinus  praefectus  Italiae  83.  88. 
106.   107. 


Lopichis,  fil.  Leupchis,  proavus  Pauli 
diaconi,   165;  filius:  Arichis. 

Lucania  83.  97.  98.   100.  244. 

Luceolis  castrum  147.   160. 

Luceria,  Lucera  100.  187.  244. 

Lunensis  civitas,  Luni  170. 

Lupus  dux  Foroiulanus  178.  193. 
194;  filia:  Theuderada. 

Luxovium,  Luxeuil  168. 

Lyris  fl.,  Liri  75. 


Machoavilla   116. 

Macharius  fpatriarcha  Antiochenus) 

213. 
Malcus  episc.  (Dalmatinus)   158. 
Maletum   castrum,  Male  137. 
Malvitus  244. 
Mansuetus    archiep.    Mediolanensis 

213. 
Mantua  95.   101.   143.   157.  243. 
Mantua,  rilia  Teresiae,  95  n. 
Marianum,  Marano   131. 
Marcus  poeta  79. 
Marianus    archiepiscopus  Ravennas 

149. 
Marsi   100.  244. 

Martina,  uxor  Eraclii  imp.,   172. 
S.  Martinus   episc.   Turonensis  94 ; 

Vita  metrica  auct.  Fortunato  95. 
Masane ,  uxor  Cleph    regis  Lango- 

bardorum,   108. 
Massilia,  Marseille  116. 
Mauri  72  ;  r  e  x  :  Amtalan. 
Mauricius  imp.   110.  122.  123.  127. 

133.   136.   143.   156.   158.   160. 
Mauriuga  50.  59.  60. 
Maurisio,  Maurissio,  dux  (Perusinus?) 

142.   147. 
Maxcntius  episc.  luliensis   132. 
Meeetius,  Mezetius,  imp.  178.  179. 

191.   197. 
Medaria,    Windisch  Matrei  166. 
Mediolanum,  Modiolanium,    Medio- 

lanensis  civ.    83.    96.    102.    103, 

136.    141.    150.    154.    157.  159. 

174.   176.  209.  213.  243;  circus 

1 59 ;     a  r  c  h  i  e  p  i  s  c  o  p  i :     Hono- 

ratus ,     Benedictus,     Mansuetus; 

dux:  Albo. 
Mellitus  (episc.  Londiniensis)  129. 
Memphiticus  Pliilo  9. 
I  Mercurius  =  Godan  50.  59. 
17* 


260 


IXDEX. 


Metis  92;    Metensis    ecclesia    219; 

episcopi:    S.  Arnulfus,   Angil- 

ramnus. 
Mezetius  v.  Mecetius. 
S.  Michael  archangelus  186.  206. 
Michael,  comes  liliae  Caroli  M.,  8. 
Mimulfus,   Mimulph,    dux  de  insula 

S.   [uliani  l4l.   144. 
Mincius  fi.,  Mincio  96, 
Mitola  comes  Capuanus    178.   189. 
Modicia,  Modoetia,  Jlonza  142.  1.54. 

156.  172.  187;  basilica  S.  lohan- 

nis  bapt.  142.  154.  156.  171.  186. 

187  ;  palatium   155. 
Mons  Silicis,  Jfonselice  95.  143.  156. 
Montebellium,  Montembellium,  3Ion- 

tehello  98.  234.  244. 
Mosella  fl.  7.  13. 
Motiua,  Modena  246. 
Mummuhis,  qui  et  Eunius  patricius, 

109.  110.  114—117. 
Munichis  Laugobardus  223;  filii: 

Petrus,  Ursus. 
Mustiascalmes  114. 

Warbo,  Karbonne  237. 

Narnia,  Karni  234. 

Narsis  chartolarius   et  patricius   81. 

82.  84—88.  93.   103.  119.  120. 
Natisio  fl.,   Katiso   195. 
Neapolis,  Neapolitana  civ.    64.  88. 

97.    143.    160.    188  —  191.    244; 

Neapolitanus  dux  231. 
Nemas  castrum,  Kimis  162.   194. 
Nero  imperator  97. 
Nicea  (in  Asia  minore)  228. 
Nicea,  Xizza  112.   115. 
Noe   127. 
Norici    64.    103;    Noricorum    fines, 

provincia  135 ;  Noricum  64. 
Novaria,  Xovara  220. 
Novella  73. 
Numae  moenia  76. 
Nursia,  Xorcia  74,   83.  99. 

Odoacar  rex  Turcilingorum  51.  64. 

65.  85. 
Olo  dux  Francorum  136. 
Olonua  240;    monast.  S,  Anastasii. 
Opitergium,   Oderzo  167.  170.  196. 
Orbinum  v.  Urbinum. 
Oriens   161. 
Oritia  244. 
Osupum,  Osopum,   Ossojpo  94.  162. 


Padus  fl.   99.   124.   188.  211,  244. 
Paldo  abbas  S.  Vincentii  231. 
Pancracius  episcopus   116  n. 
Pandectae   73. 
Pannonia    51.  69.  82.  84.  89—91. 

96.135. 150. 162;  Pannoniae  164; 

Pannonii   103. 
pautheum   160. 

Papia  96.  243.  247;  cf.  Ticinus. 
Parentium,      Parenzo      129.      132; 

episc:  lohanues. 
Parisii  92. 

Parma,  Parmensis  civ.  99.  154.  157. 
Patavium,  Padua  95,  143,  155.  243, 
Patricius  episc,  (Aemoniensis)   132, 
S.  Paulus  apostolus   102. 
Paulus   patriarcha  Aquileiensis    82. 

83,   92.   103. 
Paulus    patriarcha  Constantinopoli- 

tanus  213.  247. 
Paulus  diaconus ,  fil,  Warnefrit,  3. 

5.   6,    8-10.    13.    15—17.    166; 

frater:    Arichis;    liber    de  epi- 

scopis  Metensibus  219;  expositio 

super  regulam  vS,  Benedicti    17; 

Vita   Gregorii  M.   129. 
Paulus  patricius  (exarchus)  234. 
Pelagiana  heresis   118. 
Pelagius  I.  papa   129. 
Pelagius  II.  papa   110.   126.   128. 
Pemmo  dux  Foroiulanus,  fil.  Billo- 

nis,  209.  210.  224.  232.  233.  235. 

236;     uxor:    Katperga;     filii: 

Ratchis,  Ratchait,  Aistulf. 
Pennis  v.  Pinnis. 

Pentapolis  99.  211.  235.237.239.244. 
Perctarit,    Berthari,    fil.  Ariperti  I, 

rex    Langobardorum      174.    176. 

177, 179-185. 198.  199.  211.  246; 

uxor:  Rodelinda;    liberi:   Cu- 

nincpert,  "Wigilinda. 
Peredeo  dux  Vicentinus  237. 
Peredeo  (dux  Langobardorumj  238. 
Peredeo  (Rosamundae  familiaris)  84. 

105.  107. 
Pergamus  v.  Bergamus. 
Persae    72,    121.    144.    161.    173; 

regina:   Cesara. 
Persiceta  castrum  234. 
Persis  173. 
Perusia,  Perusium,  Perugia  97.  147. 

244;     Perusini     237;      duces: 

Maurisio  ('?),  Agatho. 


INDEX. 


261 


Pestus  98.  244. 

S.  Petronax  abbas  CasineDsis  210. 

230.  231. 
S.  Petrus  apostolus   186. 
Petrus  patriarcha  Aquileiensis  209. 

226. 
Petrus    patriarcha    Constantinopoli- 

tanus   213. 
Petrus  episc.  Altinensis   131. 
Petrus  episc.  Ticinensis  241. 
Petrus  diaconus  Roraanus   146. 
Petrus  cantor  Ticinensis   159. 
Petrus  dux  Foroiulanus,    fil.  Muni- 

chis,  223. 
Petrus  appellatus  Cedoal  rex  Anglo- 

rum  Saxonum   217.   218. 
Petrus  grammaticus  8. 
Pbilippicus  V.  Filippicus. 
Philo  Memphiticus  8.  9, 
Picenus  83.  99.  244. 
Pictavi,  Poitiers  94;  episc. :  Fortu- 

natus. 
Pilleum  vicus  237. 
Pinnis,  Pennis,  Penna  99.  244. 
Pipinus    priuceps    (rex)   Francorum 

209.  229.  231;  filius:   Carolus. 
Pipinus  I.  rex  Francorum,  fil.  Caroli, 

210.  237. 

Piscaria  fl.,   Pescara  99.   100.  244. 
Plabe  fl.,  Piave  82,  93, 
Placentia,  Plagentia ,  Piacenza  99, 

175.  204.  244. 
Plinius  Secundus  53  ;  libri  de  natura 

rerum. 
Pola   132;  episc:  Adrianus. 
Polimartium,  Bomarr.o   146. 
iPontus  217.  225.  226. 
Portus,  Porto  213;  episc. :  lohan- 

nes. 
Potiura   castellum  236. 
Prasini   161. 
Priscianus  Caesariensis  grammaticus 

73. 
Priscus  patricius   156. 
Probinus  patriarcha  Aquileiensis  83. 

103.    110.   122. 
Probus  abbas   147. 
Provincia    113.    185.  237;    patri- 

cius:  Amatus. 
Pugna  locus   189. 
Punici  98. 
Pj'rrus    patriarcha  Constantinopoli- 

tanus  213.  247. 


Radoald,  Raduald  v.  Rodoald. 
Raeti  v.  Reti, 

Ragilo  conies  de  Lagare  110.  118. 
Raginfridus  (maior  domus)  210.  231. 
Raginpertus,  Ragimp.,  fil.  Godeperti, 

rex  Langobardorum,    dux  Tauri- 

nensium     176.     208.     219.     227; 

filii:  Aripert  II,  Gumpert. 
Ragimpertus,    fil.  Gumperti,    comes 

Aurelianensis   228. 
Ranicunda,    fil.    regis    Turingorum, 

uxor  Wachonis  regis  Lang.,    68. 
Ranigunda  ,     fil.     Gaidualdi     ducis 

Brexiani,  uxor  Romualdi  II.  ducis 

Benev.,  235. 
Ratchait,  fil.  Pemmonis  ducis  Foroiu- 

lani,  224.  236. 
Ratchis,    fil.    Pemmonis,    rex    Lan- 

gobardorum,  dux  Foroiulanus  16. 

104.    167.    210.    224.    236.    239. 
Ratperga ,     uxor    Pemmonis     ducis 

Foroiulani,  224. 
Ratpoto  rex  Frisionum   229. 
Ravenna  83.  94.  99,  103.  106.  124. 

125.  129.  131.  132.  141.  142.  145. 

146.  149,  150,  154.  156.  157.  160. 

169.    212.    216.    234.    237.  244; 

Ravennates,Ravennantes  107.124. 

232.234;  R.  Romanil70;  basi- 

licae:  SS.  Pauli  et  lohannis  94, 

S.  Vitalis   125.   126;  archiep.: 

lohannes  III ,  Marianus ;    p  r  a  e  - 

fecti  et  exarchi:  Narsis,  Lon- 

ginus,  Smaracdus,  Romanus,  Gal- 

licinus,    Gregorius ,     Scolasticus, 

Paulus. 
Reate,  Biefi  100.  244. 
Jlegis  mons,  Monte  Maggiore  82,  90. 
Regium  (in  Bruttiis),  Peggio  98. 138. 

191.  244. 
Regium,  Regio  (in  Aemilia),  Reggio 

99.  244 ;  Regense  terretorium  114. 
Reti  96.  221.  243;    Retia,    Reptia 

prima  et  secunda  82.  96.   243. 
Reunia,    Reuna  castrum ,    Ragogna 

94,  162.   212. 
Rhenus,  Renus,  fl.  13.  52.  146.  229. 

249. 
Rivus  Francorum  locus   186. 
Rodanus  fl.   115. 
Rodanus  dux  Langobardorum    1 10. 

116.  117. 
Rodelinda,ux.Audoinreg.  Lang.,  79. 


262 


INDEX. 


Rodelinda,  uxor  Perctarit  regis  Lan- 

gobardorum,   176.   199. 
Rodoald,  Radoald,  fil.  Rothari,  rex 

Langobardonim    144.    171.    172; 

iixor:   Gundiperga. 
Rodoald  ,    Radoald ,    Raduald  ,    fil. 

Gisulfi      ducis     Foroiulani ,     dux 

Beneventanus  143.  144,  161.  1G2. 

167.   169—171. 
Rodoald  dux  Foroiulauus   178.  195. 

207.  211;  frater:  Ado. 
Rodulfus  rex  Herolorum   65  —  67. 
Roma,  Romana  civ.  73.  74.  93.  97 — 

99.  103.  111.  119.  126.  128.  146. 
152.   160.    171.    190—192.    207. 

208.  210.  214.  217.  225.  227.  229. 
230.  232.  238.  239.  242.  244; 
basilicae:  S.  Mariae  (pan- 
theon)  160.  191,  S.  Petri  190. 
197  (paradisus).  217,  218,  por- 
ticus  S.  Petri  226,  S.  Petri  et 
Pauli  153,  S.  Petri  ad  Vincula 
214;  pons  Molvius  229;  porta 
S.  Petri  229;  Via  lata  229. 

Komana  ecclesia  73.  92.  126.  129. 
146.  197.209.  210.  213.  225.  232; 
p  a  p  a  e :  Vigilius,  Pelagius  I,  Bene- 
dictus  I,  Pelagius  II,  Gregorius  I, 
Savinianus,  Bonifacius  III,  Boni- 
facius  IV,  Vitalianus,  Donus, 
Sergius  I,  Agatho,  lohannes  VI, 
Constantinus  I,  Gregorius  II, 
Zacharias ;  diaconi:  Grego- 
rius  M.,  Petrus,  lohannes;  sub- 
d  i  a  c  o  n  i :  Arator,  Savinus ;  n  o  - 
tarius:   Bonifacius. 

Romani  50.  52,  54.  59.  82,  84.  87. 
88.  103.  108.  122.  142,  145,  147. 
151.  155.  157.  159.  160.  167.  169 
—  171.  178.  179,  190.  196,  197. 
201.  210.  224.  231.  232.  235.  237 
-239  ;  Romanus  populus  190.  197. 
226;  Romanorum  leges72;  Roma- 
norum  provinciae  161;  Romano- 
rum  regnum  160.  197.  218.  217; 
Romanum  imperium  72  ;  Roniana 
respublica  84, 161 ;  Romana  sedes 
160.  231;  Romana  signa  125; 
Romanahistoria96. 101  ;  Romana 
studia  10. 

Romanus  patricius  et  exarchus  130. 
142,   143,  146.   150. 


Roinilda,  uxor  Gisulfi  ducis  Foroiu- 

lani,  161—163. 
Romuald  I,  dux  Beneventanus,   fil. 

Grimualdi    regis,   171.   175,   177. 

178,   187—190,    192.    195.    196. 

207.    211;    uxor:    Theuderada ; 

f  ilii:  Grimuald,  Gisulfus,  Arichis; 

soror:   Gisa. 
Romuald  II.  fil.  Gisulfi  I,  dux  Bene- 

ventanus  210.  211.  230.  235.  238; 

u  X  0  r  e  s  :  Gumperga,  Ranigunda ; 

f  i  1  i  u  s  :   Gisulfus  II, 
Romulea  civitas,  urbs  10,  102,  218. 
Rosamunda,Rosemunda,Rosimunda, 

fil.   Cunimundi   regis   Gepidorum, 

uxor  Alboini  regis  Lang.,  51,  80. 

83.   104-107, 
Rotaliani   campus   118. 
Rotcari  (dux  Langobardorum)  238. 
Rothari  rex  Langobardorum,  genere 

Arodus,  68.  144.  169—171.  198; 

filius:  Rodoald. 
Rothari,    consanguineus  Liutprandi 

regis,  209,  229.  230, 
Rotharit  dux  Bergomensis  208.  220. 

221. 
Rugi  51.   53.  64.   65;    rex:    Fele- 

theus ;  Rugiland  =  Rugorum  pa- 

tria  65, 
Rumetruda,  fil,  Tatonis  regis  Lan- 

gobardorum,  65,  66, 
Rusticus  episc.   de  Tarvisio   132. 

Sabio,     Savio ,     Sehen    132.    137; 

episc, :   Ingenuinus. 
Saburrus  {mag.  mU.)  178.  189.  190. 
Sacer  campus  162. 
Salarius  pons  234. 
Salernus  97.  244. 
Salinga,  fil.  regis  Herolorum,  uxor 

Wachonis  regis  Lang.,  69. 
Sallentum  83;  Salentina  regio  100, 
Salurnis  locus  118. 
Samnium,  Sampnium  urbs  100.  244; 

Samnium  provincia  83.  100.  244; 

Samnites  99.  100,   =  Beneven- 

tani   170.  171.  211.  230. 
Samson  108. 
Sangrus  fl,,  Sangro  189, 
Saona  97,  243. 

Sardes  dux,  fil.  Herculis,   101. 
Sardinia  insula  83.   101.   191,  234, 

245. 


INDEX. 


263: 


Sardis  campus   135. 

Barmatae   103. 

Sarraceni,  Sarracini   178.  192.  208. 

210.  216.  228.  233.  234.  237.  242. 
Saturnus   102;  filius:  lupiter. 
Savini  99. 

Savinianus  papa  158. 
SaviuiaHus     apocrisarius     Komanus 

158. 
S.  Savinus  martyr   151.   152. 
Savinus  subdiaconus  Romanus   153. 
Saxones  81.  82.  89.  109.  110.  114— 

116.   143.   159.  229. 
Saxones   (Jn    Brittanla)    198.    225 ; 

Saxones    Aiigli    201;    c/.    Angli ; 

Saxonum  regnum    179.   198. 
Scadinavia   iusula  50.  53.   57.   61. 
Scauniperga,  uxor  Gisulli  II.  ducis 

Beneventani,  238. 
Scilla  56. 
Scithia  180. 
Sclavi,  Sclabi   146.   150.   156.  157. 

165—168. 170. 178. 194. 195.  209. 

210.  222.  223. 232. 233. 236  ;  Scla- 

borum  provincia  146,  patria  236. 
S.  Scolastica,  soror  S.  Benedicti,  212, 
Scolasticus  patricius  et  exarchus  227. 
Scoringa  50.   57.   59. 
Scotti  2.   168;  rex:  Domnalus. 
Scritobini  50.  54.  55. 
Scultenna  fl.,    Tanaro   170. 
Secundus,    servus  Christi   19.   133. 

156.     168;     historiola    de    gestis 

Langobardorum. 
Secusium,  Susa  117. 
Seno  diaconus  Ticinensis   179.  205 

-207. 
SenogalHa,  Sinigaglia   101. 
Senone.s,  Sens  101. 
Senones  Galli  101.   102. 
Sepinum,  Sipicr.iano   197. 
Sepontum,  Sipontum,   Siponto    100. 

170.  244. 
septem  dormientes  50.  54. 
Septem  locus,  Ceuta  233. 
Sequanica    provincia    56 ;      Sequa- 

nicum  litus  56 
Sercnus  patriarclia  A<iuileiensis  209. 

210.  226.  232. 
Sergius  I.  papa  208.  216—218.  247. 

248. 
Sermiana  castrum   137. 
Sessiones,  Soisfons  92. 


Sesuald,    nutricius  Romualdi    ducis 

Beneventani,   188.   189. 
S.  Severinus  64 ;    S.   Severmi  coe- 

nobium  64. 
Severus  patriarcha  Aquileiensis  111. 

129.   131.    143.   159. 
Severus  episc.  (Tergestinus)129.132. 
Sextus  Pompeius   10. 
Sicilia  insula  83.  87.  101.  127.  138. 

178.   191.  192.   197.  245;   Siculi 

102;   dux:    Italus ;   Siculum  fre- 

tum  56.  98.  244. 
Sicualdus  Langobardus  233. 
Siculus  dux   101. 

Sigiprand,  lil.  Ansprandi  regis,  221. 
Sigispertus  I,  Sigisbertus,  fil.  Chlo- 

tarii  I,  rex  Francorum  89.  92.  93. 

110.    115.    118;     uxor:     Bruni- 

hildis  ;  liberi:  Childepertus,  In- 

gundis. 
Siler  fl.,  Sele  97.  98.  244. 
Simplicius  abbas  Casinensis   152. 
Sindiiald    regulus    Herulorum,    rex 

Brentorum  82.  85. 
Sisinnius  magister  militum   117. 
Smaracdus  patricius  124.  129.  130. 

143.   156.   157.   159. 
Sophia,  Suftia,  uxor  lu.stini  II.  imp., 

88.   119.   121.    122. 
Spania  v.  Hispania. 
Spoletium  97.   138.   151.  174.   175. 

178.  192.  209.  210.  239.  241.  242. 

244;  basilica  S.  Savini  151.  241; 

Spolitani,  Spoletini  122.  232.  234. 

239  ;  d  uce  s  :  Faroald  I,  Ariulfus, 

Theudelapius,    Atto,   Transaraun- 

dus  I,    Wachilapus,    Faroald  II, 

Transamundus  II,  Hildericus,  Agi- 

prandus. 
Stablicianus  notarius  Agilulti   regis 

160. 
Stablo  villa   114. 
Suavi  51.  68.89.103.  110.115.116. 

124;  Suavia  Alamannorum  patria 

96.  135;  Suavus  genere  Drocton 

125. 
Sublacus,  Subiaco   73.   79. 
Subo  satelles  regius  230. 
Sura,  Sora  209.  224. 
Sutrium,  Sutri  146.   235.  242. 
Syracusa,  Siracusae,  Siracusana  civ. 

191.   192.  245. 


264 


INDEX. 


Tanais  fl.,  Don  52. 

Tanarus  fl.  241 ;  cf.  Scultenna. 

Tanuetura  locus  85. 

Tarentum  100.186.187.207.211.244. 

Tarvisium,  Treviso  82.  94.  132.  145. 

170.  204;  Tarvisiani   196;   dux: 

Ulfari ;  Tarvisiana  ecclesia  93.232; 

e  p  i  s  c  0  p  i :      Felix  ,      Rusticus ; 

archidiac. :  Calistus. 
Taso  abbas  S.  Vincentii  231. 
Taso,    fil.   Gisulfi,    dux  Foroiulanus 

143.  161.   162.   166.   167.   196. 
Tassilo    rex    vel    dux    Baioariovum 

142.    146.    167;     filius:     Gari- 

baldus. 
Tato,    fil.   Ciaffonis,    rex  Lang-obar- 

dorum  51.  65 — 68;  liberi:  Ru- 

metruda,  Hildechis. 
Tato  abbas  S.   Vincentii  231. 
Tatzo  Langobardus  220. 
Taurini,    Tauriueusis,   Tauriuatium 

civ.     135.    174.    176.    183.    221; 

Taurinenses,  Taurinates  135.  174. 

208.220;   duces:  Agilulf,  Gari- 

pald,  Rag^inpert 
Terebellus  rex  Bulg-arum   225. 
Teresia   95  n ;  f  i  1  i  a :  Mantua. 
Tertullus  8.  9. 
Tesana  castrum,   Tesino  137. 
Theate,   Cliieti  100.  244. 
Thebani  95  n. 
Theod.  V.  Theud. 
Theodoald  legiim  peritissimus  247. 
Theodoritus  (episc.   Cyrensis)   247. 
Theodorus  archiepiscopus  ( Cantua- 

riensis)   197. 
Theodorusepisc.(Mopsuestenus)217. 

247. 
Theodosius  III.  imp.  209.  210.  228. 

231. 
Theodota  puella  Romana  179.  201. 
Theudehipius,     Theudelaupus ,     fil. 

Faroaldi  I,    dux  Spolitanus   142. 

152.   174. 
Theudelapius  Veronensis  241. 
Theudelinda,  Theodelinda,  nl.  Gari- 

baldi    regis     Baioariorum .     uxor 

Authari  et  Agilulfi  regura  Lang., 

134.   135.    140  —  142.    146  —  148. 

154.    156.    168.    172;     frater: 

Gundoald. 
Theudelinda,  uxor  Warnefrit,  mater 

Pauli  diaconi,   166. 


Theudemarus  abbas  Casinensis  6.  7. 
Theudepertus  I,  Theudipertus,    rex 

Francorum    69.    84.   85;    uxor: 

Wisegarda. 
Theudepertus  II,  Teud.,  rex  Fran- 

corum,    fil.    Childeperti   II,    150. 

151.   157.   159.   168. 
Theudepert,    Theutpert,    Teutpert, 

dux  Baioariorum   208  —  210.  221. 

227;  filia:   Guntrut. 
Theuderada,  Theuderata,  fil.   Lupi 

ducis  Foroiulani,  uxorRomualdil. 

ducis  Beneventani,  195.  207.  211. 
Theodorada,  uxor  .Ansprandi,  221. 
Theudericus  rex  Gothorum  104.  155. 
Theudericus  II,    fil.   Childeperti  II, 

rex  Francorum   150.   157. 
Theudo,    Teudo,    dux    Baioariorum 

210.  232. 
Thomas  diaconus  Ticinensis  202. 
Thomas  presbyter  247. 
Thracia   154. 

Tiberis  fl.   128.  209.  229. 
Tiberius  II.   Constantinus  irap.    19. 

110.   118  —  122. 
Tiberius  III.  { Ajysimarus)  imp.  208. 

217.  225. 
Tiberius,  fil.  lustiniani  II.  imp.,  226. 
Tibulhis  Veronensis  8.   9. 
Tibur,    Tivoli  100.   244. 
Ticinus ,    Ticinum  ,    Ticinensis  civ., 

Pavia  83.  96.  102.  103.  108.  138. 

140.  145.  147.  150.  159.  168.  169. 

172.  174.  175.  179.  192.  193.  195. 

198  —  201.    203.    204.    207.    210. 

212.  214.  220.  227.  229.  234.241. 

243.   247;   basilicae:   S.  Adri- 

ani  242,   S.  Ambrosii  198,  S.  Eu- 

sebii  169,   S.  lohannis  bapt.   172. 

176.  205.  207,   S.  Mariae  ad  Per- 

ticas     199,     Michaelis     archang. 

185.  236,  S.  Petri  159,    S.  Ro- 

mani  214.  215,    Salvatoris    201. 

219.  227,  S.  Savini241 ;  oraculum 

Salvatoris  1 72 .242 ;  m  o  n  a  s  t  e  r  i  a : 

Novum   S.  Agathae   199,  S.  Petri 

q.  v.  Coehim  Aureum  240.   242 , 

Theodotae  201,palatium  104. 192. 

201;  portae:   S.  lohannis    103, 

Marenca    172,    Palatiensis    200; 

Ticinenses  cives   181;  dux:    Za- 

ban;      Ticinensis     ecclesia     201. 

213.225.241;  episcopi:  Dami- 


INDEX. 


265 


anus,  Petrus  ;     e  p  i  s  c.   Arrianus : 

Anastasius ;    diaconi:    Thomas, 

Seno. 
Ticinus  fl.   183.   199.  227.  247. 
Tiliamentum  fl.,    Tagliamento  94. 
Timabus  fl.,    Timavo   15. 
Totila  rex  Gothorum  84. 
Totonis  villa,  Diedenhqfen  55. 
Transamundus    I.     dux    Spoletinus, 

comes   Capuanus   175.   178.   192. 

209.  225;    filins:    Faroald  II; 

frater:   Wachilapus. 
Transamuudus  II,  fil.  Faroaldill,  dux 

Spolitanus    210.   232.    238.  239. 
Trax  puer   10. 

tria  capitula   126.   129.   131. 
Trideutum,Trientum,Tredentinaciv., 

19.  85.   108.   110.  117.  118.  132. 

137.   150.    156.    168.    200;    Tri- 

dentini  118;    Tridentina  castella 

144;  Tridentinum  territorium  118. 

137.    145.;     episc, :     Agnellus; 

duces:  Euiii,  Gaidoaldus,  Alaliis. 
Troianus  Anschises  222. 
Tuder,    Todi  147. 
Turcilingi  51.   53.   65;    rex:    Odo- 

acar. 
Turingi   68 ;    Turingia,  Turinga  93. 

150. 
Turisindus,  Turisendus ,    rex  Gepi- 

dorum   51.   70    71.  79;    filius: 

Turismodus. 
Turismodus,  fil.  Turisindi  regis  Gepi- 

dorum,   70.   71. 
Turones,    Tours  94.   112;    episc. : 

S.  Martinus,  Gregorius. 
Tuscia  83.  97  —  99.   103.  143.  159. 

170.   175.  196.  243.  244;  Tuscus 

205;  Tusci  Langobardi  234. 
Tyrrenum,    Tirrenum    mare  91.  97. 

98.  101.  243—245. 

Ulfari,  Ulphari,    dux  Tarvisinus  (?) 

141.   145. 
Ulixes   102;  filius:  Ausonus. 
Umbria  97—99.  244. 
Ungarus  242  n. 
Unulfus   177.   181  —  183.   185. 
Urbinuni,  Orbinum,  Urhino  98.  244. 
Urbis  .silva  201.  203.  241. 
Urbs  Vetus,   Orvieto   159. 
Ursus,  fil.  Municliis,  dux  Cenetensis 

223. 


Valentia,    Valence  116.  117. 

Valeria  prov.  83.  99.   100.  244. 

Vapincum,  Gap   116  n. 

Vasion,    Vaison   116n. 

Veneti  (factio)   161. 

Venetia  90.  95.  96.  101.  243;  Vene- 

tiae   57.  82.  96.   103.   127.   161; 

Venetiarum  exercitus  234;  Vene- 

tici  237. 
Vergilius,    Virgilius  8.   9.   56.   101. 
Verona,  Veronensis  civ.  85.  95.  98. 

104.    127.    128.    132.   135—137. 

142. 150. 151.  212.  241.  243.  244 ; 

basilicaS.  Zenonis  111.127;  pala- 

tiuml05;  episc. :  lunior;  duces: 

Zangrulf,  Giselpert.  — Verouensis 

Tibullus  9. 
Victor,  Sextus  Aurelius  98. 
Vigilius  papa  129    217. 
Vincentia,  Vicentia,  Vincentina  civ., 

F?ce?ic« 95. 132.194.243;  episc. : 

Horontius;   dux:  Peredeo. 
S.    Vincentii    monast.    Vulturnense 

210.231;  abbates:  Tato,  Taso, 

Paldo,  Autpert. 
Vinciacum,    Vincy  232. 
Vindemius  episc.(Cisseusis)  129.132. 
Virdo  fl.,    Wertach  94. 
Vitalianus  papa  190.   197. 
S.  Vitalis  126. 
Vitalis  episc.  Altinensis  87. 
Vitalis  abbas   Casinensis   152. 
Vitianum  castrum   137. 
Vodoliensis  mons   116n. 
Volaenes  castrum,    Volano   137. 
Vulgares,  Bulgares  50.  51.  63.  103. 

179.  196.   210.  225.   234;    dux: 

Alzeco ;  rex:  Terebellus. 
Vulturina  castrum,    Valdoria  157. 
Vulturnus  fl.,    Voltiirno  231. 
Vurgundaib   60. 

Machilapus,   frater  Transamundi  I, 

dux  Spolitanus  225. 
Wacho  rex  Langobardorum  51.68. 

69;  uxores;  Ranicunda,  Austri- 

gusa,  Salinga ;  I  i  b  e  r  i :   Waltari, 

Wisegarda,  Walderada. 
Walcari  (dux  Langobardorum)  238. 
Walderada,     fil.     Wachonis     regis 

Langobardorum ,  uxor  Cusupaldi 

regis  FraneorumetGaripaldiducis 

Baioariorum,  69. 


266 


INDEX. 


Wallari  clux  Bergomas  108. 
Waltari,  fil.  Wachonis,   rex  Lango- 

bardorum  51.   69. 
Wandali  50,53.57-59.72;  duces: 

Ambri ,    Assi ;     r  e  x  :     Gelismer. 

—  Wandalicus  cognomen  72. 
Warnecautius  142.   150. 
Warnefrit,  lil.  Arichis,  166;  uxor: 

Theudelinda;  filii:  Paulus  dia- 

nus,  Arichis. 
Wechtari,  Wictari,  dux  Foroiulanus 

178.   194.   195. 
Widin  comes  Gothorum   85. 
Wigilinda,  fil.  Perctarit  regis  Lang., 

uxor   Grimualdi  II,    ducis  Bene- 

ventani,   211. 
Winiperga ,     uxor    Gisulfi  I.     ducis 

Beneventani,  211. 
Winnili,    Winili    (i.  e.  Langobardi) 

50,53.57-59;  duces  :  Ibor,  Aio. 


Wisegarda,  fil.  Wachonis  regis  Lan- 
gobardorum,  uxor  Theudeperti  I. 
regis  Fancorum,  68, 

Witichis  rex  Gothorum   72, 

Wotan  V.  Godan. 

Ydrontum,   Otranto  101.  244. 

Zaban  duxTicinensis  108.  110.  116. 

117. 
Zacharias  papa  2.31. 
Zacharias  protospatharius  216. 
Zangrulf  dux  Veronensis  142,   150, 
Zellia,  Cilly  166, 
Zotto  dux  Beneventanus  111.    138. 

142.   152. 
Zuchilo,    frater  Tatonis  regis,    68; 

filius:  Wacho. 


GLOSSARIITM  LATINUM. 

SCRIPSIT  0.  HOLDER-EGGER. 


absimilis  108. 

actionarii  153. 

adproximare  235. 

agapes  dapes  75. 

in  albis  constitutus,  neophytus  217. 

alumnus  =  nutntor  63. 

angariare   123. 

apochrisarius  158. 

archeclavius  caeli,  Petrus  apostolus 

247. 
arctous  axis  52. 
aruspex  puer  135. 
atrameutarium   13. 
augustalis  corona   120. 
berbices,  verreces  205. 
bisontes  82.  90. 
bubali  150. 
calybs  75.  78. 
capistrium   74. 
cathedra  =  sedes  regni  92. 
cavalli  silvatici   150. 
civitatula   186. 
confinium  Italiae   117. 
conlactaneus   105. 
constratae  viae  99. 
cyborium   140. 
cymbia  veueni  baiula  78. 
dactuli,  palmulae  112. 
dialogus  id  est  duorum  locutio  146. 
diecula  7. 
disenteriae,  desenteriae  morbus  111. 

137. 
doctor,  dux  91. 
ductor,  dux  3.   170.  174.  178,  192. 

193.  211.  232. 
elegiacum  metrum  74. 
ergastulum   78. 
ethimologia   10.   54. 
exenium   153. 
feritu   135. 


fetilae   equae   71. 

fiala  argentea   182. 

flevotomum,  plilehotomia   198. 

forum  negotiationis  96.   243. 

gambae,  crura  207. 

garrulitas  aquarum    56. 

genealogia  164.   166. 

genicium,  gynaeceum  88. 

genitale  solum,  patria   138. 

gentilitatis  error  146. 

gravio,  comesaBaioariisdicitur  200. 

historia  generalis   164.    166. 

hornus,  ornus   166. 

hospites  108.  123. 

hyronia  9. 

iambicum  archiloicum  metrum    78. 

igones  =  Ei/.oici;  210. 

inflationis  tumor    171. 

inrisoria  verba  66. 

itali  =  vituli,  boves   102. 

lacteus  crinis   163. 

lavinae   127. 

lechitus   77. 

leetisternia   182. 

levita,  dlaconus   15.   127. 

limphae  fluminum   56. 

litoralia   186. 

lociservator  212.   222. 

longibarbi  58. 

loquella   Graia,    loquiUa  Graeca   9. 

raachedonius  v.   Gloss.  Lang. 

maior  domus  (domuil  208.  219.  222. 

malefactor  113. 

mancoLi  v.   Gloss.  Lang. 

maniplus  9. 

mercimonium  =  mercatus  100.  244. 

metae  vitae   64. 

monomachia  50.   172. 

nonnus  praepositus   7. 

nutricius   188, 


268 


GLOSSARIUM. 


oceanum  pelagus  55. 

omnicreans  rector   11. 

pannucium  5. 

patria  verba  60. 

pedagoga  74. 

perticae,  trabes   199. 

pracmaticus  93. 

probabilis  vita  =  laudabilis  vita  112. 

proditrix   1G4. 

promocondus  77. 

protospatharius ,      primus     armiger 

216. 
recidiva  vita  218. 
regula  aeris   115. 
reguator  =   7-ex  232.  237. 
reptile   139. 
reumattis  gutta  226. 
Romani  reges  augusti  119. 
sancire  per  sagittam   60. 
saynia,  vox  graeca,   hastae   100. 
scabea  171. 


securicula  135. 

seminator  nequitiac   175. 

septa  regia,  thalarnus  regis   135. 

septemtrionalis  plaga  52. 

solitarius,  eremita  186. 

sophia  sacra  16. 

subpedaneum  scabellum  106. 

Tartareae  flammae  75. 

theophania  =  epiphania  216. 

theotocos  217. 

thesaurizare   119. 

tremissis  202. 

tropeum    190. 

tubrugi  birrei  v.  Gloss,  Lang. 

umbilicus  raaris  50.   56. 

vergiliae  216. 

vestiaria  105;    vestiarius   177.   182 

—  185. 
virentia  terrae  101. 
ydrum  78. 
zeta,  siguum  vitii   13. 


GLOSSARIUM  LANGOBARDICUM. 


arga  222.  223. 

bandus,  vandus  67.   190n. 

bart  59. 

fara  91. 

feld  65 ;  cf.  Asfeld  m  Tnclice. 

lama  62. 

land  V.  Rugiland  in  Indice. 

lang  59. 

machedonus  (?)   91  n. 


mancola  (?)   189  n. 
marpahis  91.   214, 
osa  155. 
scaffardus   182  n. 
scala  80. 
scilpor  105. 
sculdahis  222. 
tubrugi  155. 
vandus  v.  bandus. 


C  o  r  r  i  g  e  n  d  a. 

Pag,  83,  lin.  penult.  n,  g.  L:  hoc;   pag.  158,  l.  25.  L:   episcopus: 
pag.   159,  n.  3.  L:  Bagnorea :    pag.   171,  n.  4.   L:   cf.  paulo  infra. 


DG  Paulus,    Diaconus 
511  Pauli  Historia 

P38  Langobardorum 
1878 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 


UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY 


'  ':.^m.^^T  , 


*:^        M 


■*:  r,  ^* 


7-    ^i;-  '  ■ 


'iV^    - 


JJ^  "*** 


.^--. 


.^  ^  v- 


.^>:^. 


'  N& 


■\;.-*^ 


■^